Τι είναι η εξέταση HPV

Η εξέταση HPV είναι ένας εξειδικευμένος μοριακός έλεγχος που ανιχνεύει το γενετικό υλικό (DNA ή mRNA) του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων στα κύτταρα του τραχήλου της μήτρας.² Σε αντίθεση με το κλασικό τεστ Παπανικολάου, το οποίο αναζητά μορφολογικές κυτταρικές αλλοιώσεις, το τεστ HPV εντοπίζει την ίδια την παρουσία των στελεχών του ιού.

Στοχεύει ειδικά στους «υψηλού κινδύνου» ή ογκογόνους τύπους, οι οποίοι ευθύνονται για την πλειοψηφία των περιπτώσεων καρκίνου του τραχήλου. Με αυτόν τον τρόπο, η εξέταση παρέχει κρίσιμες πληροφορίες για το αν ο οργανισμός διατρέχει αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξει προκαρκινικές αλλοιώσεις στο άμεσο μέλλον.

Πότε γίνεται η εξέταση

Η εξέταση πραγματοποιείται κυρίως ως βασικό εργαλείο προληπτικού ελέγχου (screening) για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας σε γυναίκες, συνήθως από την ηλικία των 25 ή 30 ετών, σύμφωνα με τις σύγχρονες διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες. Οι γυναικολόγοι τη ζητούν επίσης για τη διερεύνηση ενός άτυπου ή ασαφούς αποτελέσματος στο τεστ Παπ (π.χ. ASC-US), προκειμένου να καθορίσουν με ασφάλεια τα επόμενα διαγνωστικά βήματα.

Επιπλέον, αποτελεί θεμελιώδη εξέταση, συχνά σε συνδυασμό με το τεστ Παπανικολάου, για τη μετεγχειρητική παρακολούθηση γυναικών που έλαβαν θεραπεία για τραχηλική δυσπλασία (π.χ. μετά από κωνοειδή εκτομή). Συχνά παρατηρείται υπερβολικός φόβος και αγωνία γύρω από τον έλεγχο, ωστόσο είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι η μόλυνση από τον ιό είναι εξαιρετικά συχνή και στις περισσότερες περιπτώσεις ο οργανισμός τον καταπολεμά μόνος του χωρίς να προκληθεί καμία απολύτως νόσος.¹

Ο ρόλος της εξέτασης στους άνδρες

Αν και η εξέταση είναι ευρέως γνωστή ως εργαλείο προσυμπτωματικού ελέγχου για τον τράχηλο της μήτρας, ο ιός HPV αφορά εξίσου και τα δύο φύλα. Στον ανδρικό πληθυσμό δεν υπάρχει καθιερωμένο μαζικό screening, γεγονός που συχνά τους καθιστά ασυμπτωματικούς φορείς.

Ωστόσο, σε συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κινδύνου ή σε περιπτώσεις ύποπτων κλινικών συμπτωμάτων, ο μοριακός έλεγχος μπορεί να πραγματοποιηθεί με λήψη επιχρίσματος από την πρωκτική ή τη στοματοφαρυγγική περιοχή.

Η ανίχνευση της λοίμωξης σε αυτές τις ανατομικές θέσεις είναι εξαιρετικά κρίσιμη, καθώς η επιμονή ογκογόνων στελεχών του ιού σχετίζεται άμεσα με την εμφάνιση καρκίνου του πρωκτού και του στοματοφάρυγγα, αναδεικνύοντας την ανάγκη για στοχευμένη διερεύνηση πέραν του γυναικολογικού συστήματος.

Πώς γίνεται η εξέταση και προετοιμασία

Η λήψη του δείγματος γίνεται στο γυναικολογικό ιατρείο με τη χρήση ενός ειδικού μικρού βουρτσακίου που συλλέγει επιφανειακά κύτταρα από τον τράχηλο, μια διαδικασία σχεδόν πανομοιότυπη και ανώδυνη με αυτή του τεστ Παπ. Η ασθενής δεν χρειάζεται να είναι νηστική, αλλά συνιστάται αυστηρά η αποχή από τη σεξουαλική επαφή για τουλάχιστον 48 ώρες πριν την επίσκεψη. Είναι ιδιαίτερα κρίσιμο να αποφεύγονται οι κολπικές πλύσεις, η χρήση ταμπόν και η εφαρμογή κολπικών κρεμών ή λιπαντικών.

Αυτοί οι συνήθεις προαναλυτικοί παράγοντες μπορούν να δημιουργήσουν χημικό φραγμό στο δείγμα, οδηγώντας σε ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα ή στην ανάγκη επανάληψης της λήψης. Τέλος, η λήψη του υλικού δεν πρέπει να πραγματοποιείται κατά τη διάρκεια της εμμήνου ρύσεως, καθώς η παρουσία αίματος μπορεί να αλλοιώσει την ανάλυση.

Φυσιολογικές τιμές

Σε αντίθεση με τις βιοχημικές εξετάσεις αίματος που έχουν αριθμητικά εύρη, οι φυσιολογικές τιμές για το HPV αφορούν την απουσία του ιού, δηλαδή ένα αρνητικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, η έκφραση των αποτελεσμάτων και τα ακριβή στελέχη που ελέγχονται διαφέρουν ανάλογα με το εργαστήριο και τη μοριακή μέθοδο ανάλυσης.

Κατηγορία	Ενδεικτικές φυσιολογικές τιμές*
Τύποι HPV 16 και 18 (Υψηλότατου κινδύνου)	Αρνητικό (Μη ανιχνεύσιμο)
Λοιποί τύποι HPV υψηλού κινδύνου	Αρνητικό (Μη ανιχνεύσιμο)
Ιικό φορτίο (εάν μετράται ποσοτικά)	Κάτω από το όριο ανίχνευσης

Οι ακριβείς τιμές αναφοράς και τα όρια ανίχνευσης της μοριακής τεχνικής προέρχονται πάντα από το εκάστοτε εργαστήριο και η ερμηνεία γίνεται πάντα σε συνδυασμό με το κλινικό ιστορικό της εξεταζόμενης.

Αυξημένες τιμές HPV

Στην περίπτωση της εξέτασης HPV, ο όρος «αυξημένες τιμές» αντιστοιχεί σε ένα θετικό αποτέλεσμα για την παρουσία ογκογόνων στελεχών. Ένα τέτοιο εύρημα υποδηλώνει την παρουσία του ιού στα κύτταρα του τραχήλου, η οποία αν παραμείνει επίμονη και δεν υποχωρήσει, μπορεί μακροπρόθεσμα να οδηγήσει σε κυτταρικές δυσπλασίες.

Πολλές γυναίκες πανικοβάλλονται ή θεωρούν λανθασμένα ότι ο ιός μεταδόθηκε πρόσφατα, όμως στην πραγματικότητα ο HPV μπορεί να παραμείνει "κοιμισμένος" (σε λανθάνουσα κατάσταση) στον οργανισμό για πολλά χρόνια πριν ενεργοποιηθεί και ανιχνευθεί.

Πρέπει να τονιστεί με απόλυτη σαφήνεια ότι μια αυξημένη τιμή δεν ισοδυναμεί από μόνη της με διάγνωση καρκίνου, ούτε συνεπάγεται απαραίτητα απιστία από τον σύντροφο. Τα περισσότερα θετικά αποτελέσματα είναι εντελώς ασυμπτωματικά και αποτελούν απλώς έναν δείκτη ότι χρειάζεται στενότερη γυναικολογική παρακολούθηση.

Παροδικές λοιμώξεις, υπερ-εξέταση (overdiagnosis)

Ένα θετικό αποτέλεσμα σε γυναίκες κάτω των 25 έως 30 ετών αποτελεί συχνά παράδειγμα κινδύνου για υπερ-διάγνωση (overdiagnosis) και υπερ-θεραπεία, καθώς στις νεαρές ηλικίες οι λοιμώξεις είναι συχνότατες αλλά παροδικές, και το ανοσοποιητικό τις εξαλείφει χωρίς να προκαλέσουν μόνιμες ή επικίνδυνες βλάβες.

Για τον λόγο αυτό, η μοριακή ανίχνευση ρουτίνας του HPV σε αυτές τις ηλικίες αποφεύγεται από τις κατευθυντήριες οδηγίες, καθώς ανιχνεύει λοιμώξεις χωρίς πραγματική κλινική σημασία, οδηγώντας σε ψευδείς συναγερμούς, περιττές επεμβατικές εξετάσεις και αδικαιολόγητο ψυχολογικό στρες. Είναι ζωτικής σημασίας να διαχωρίζεται η απλή παροδική παρουσία του ιού από την επίμονη λοίμωξη που απαιτεί παρακολούθηση.

Χαμηλές τιμές HPV

Οι «χαμηλές τιμές», που πρακτικά μεταφράζονται σε ένα αρνητικό αποτέλεσμα ή μη ανιχνεύσιμο ιικό φορτίο, αποτελούν το απόλυτα επιθυμητό κλινικό σενάριο. Σημαίνουν ότι τη δεδομένη στιγμή δεν υπάρχει ενεργός λοίμωξη από τους επικίνδυνους τύπους του ιού που ελέγχθηκαν. Το εύρημα αυτό προσφέρει εξαιρετική ασφάλεια, καθώς καταδεικνύει ότι ο κίνδυνος εμφάνισης προκαρκινικών αλλοιώσεων στα επόμενα 3 με 5 χρόνια είναι απειροελάχιστος. Είναι μια κατάσταση πλήρως ασυμπτωματική που επιβεβαιώνει την καλή υγεία του τραχήλου σε μοριακό επίπεδο.

Εφόσον το αποτέλεσμα είναι αρνητικό, ο επόμενος έλεγχος επαναπροσδιορίζεται στα συνήθη χρονικά διαστήματα που ορίζουν οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες πρόληψης, χωρίς να απαιτείται καμία περαιτέρω διερεύνηση.

Φάρμακα και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την εξέταση

Η χρήση τοπικών σκευασμάτων, όπως τα κολπικά αντιμυκητιασικά φάρμακα, τα σπερματοκτόνα ή τα λιπαντικά ακριβώς πριν την εξέταση, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ευαισθησία της μοριακής μεθόδου. Επίσης, πρόσφατες ιατρικές παρεμβάσεις στον τράχηλο, όπως μια κολποσκόπηση με χρήση οξικού οξέος ή πρόσφατες βιοψίες, ενδέχεται να αλλοιώσουν τη λήψη των κυττάρων.

Όσον αφορά τη φαρμακευτική αγωγή, φάρμακα που προκαλούν ανοσοκαταστολή, όπως τα κορτικοστεροειδή, τα ανοσοτροποποιητικά, οι βιολογικές θεραπείες και η χημειοθεραπεία, δεν αλλάζουν άμεσα το αποτέλεσμα του μηχανήματος, αλλά ρίχνουν την άμυνα του οργανισμού επιτρέποντας στον ιό να πολλαπλασιαστεί και να γίνει ανιχνεύσιμος.

Επίδραση του καπνίσματος, του τρόπου ζωής και του στρες στην ιογενή κάθαρση

Πέρα από τα φάρμακα, καθοριστικό ρόλο στην πορεία και την ερμηνεία της λοίμωξης παίζει ο τρόπος ζωής και ειδικότερα το κάπνισμα. Το κάπνισμα αποτελεί ανεξάρτητο και ισχυρό συμπαράγοντα κινδύνου, καθώς τα υποπροϊόντα του καπνού ανιχνεύονται στις τραχηλικές εκκρίσεις, μειώνοντας την τοπική ανοσολογική απόκριση και αυξάνοντας τον κίνδυνο εξέλιξης σε δυσπλασία.

Παράλληλα, το έντονο, χρόνιο ψυχολογικό στρες αυξάνει τα επίπεδα κορτιζόλης, αποδυναμώνοντας περαιτέρω την κυτταρική ανοσία. Αυτή η ανοσολογική καταστολή εξηγεί γιατί σε περιόδους ακραίας ψυχολογικής πίεσης ή σωματικής εξάντλησης, ένας ιός που βρισκόταν σε απόλυτη καταστολή για χρόνια μπορεί να αναζωπυρωθεί, οδηγώντας σε ένα απροσδόκητα θετικό αποτέλεσμα.

Πότε πρέπει να ανησυχήσω και τι να κάνω

Ένα απλό θετικό αποτέλεσμα στην εξέταση HPV είναι συνήθως κάτι που συζητιέται ήρεμα με τον θεράποντα ιατρό, ώστε να προγραμματιστεί η σωστή παρακολούθηση, όπως η διενέργεια μιας κολποσκόπησης. Αντίθετα, συμπτώματα που συνοδεύουν τη λοίμωξη, όπως ανεξήγητη κολπική αιμορραγία μετά την ερωτική επαφή, αιμορραγία ανάμεσα στις περιόδους ή επίμονος πυελικός πόνος, απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση.

Είναι κεφαλαιώδους σημασίας να θυμάστε ότι η τελική ερμηνεία της εξέτασης γίνεται πάντα από γιατρό με βάση το ιστορικό, την κλινική εικόνα και τις υπόλοιπες εξετάσεις. Επιπρόσθετα, η συνεχής και χωρίς ιατρική σύσταση επανάληψη του τεστ HPV ανά λίγους μήνες στερείται διαγνωστικής αξίας, καθώς ο ιός χρειάζεται αρκετό χρόνο για να υποχωρήσει, και το μόνο που επιτυγχάνει είναι να αυξάνει δραματικά και αδικαιολόγητα το άγχος της ασθενούς.

Η προστατευτική αξία του εμβολιασμού

Μία συχνή παρανόηση είναι ότι μετά από θετικό αποτέλεσμα ή θεραπεία, ο εμβολιασμός δεν έχει αξία. Αντιθέτως, μπορεί να προστατεύσει από στελέχη στα οποία ο οργανισμός δεν έχει εκτεθεί και, όπως δείχνουν μελέτες, μειώνει τον κίνδυνο υποτροπών μετά από χειρουργική επέμβαση.³

Συχνές Ερωτήσεις γύρω από την εξέταση HPV

Μπορεί ο ιός HPV να φύγει εντελώς από μόνος του;

Ναι, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων ο οργανισμός καταπολεμά και εξαλείφει τον ιό HPV από μόνος του μέσα σε 1 έως 2 χρόνια. Ένα ισχυρό ανοσοποιητικό σύστημα συνήθως αδρανοποιεί τη λοίμωξη, χωρίς αυτή να προκαλέσει συμπτώματα ή κυτταρικές αλλοιώσεις.

Τι πρέπει να κάνω αν το τεστ HPV βγει θετικό;

Το πρώτο και σημαντικότερο βήμα είναι να παραμείνετε ψύχραιμοι και να προγραμματίσετε μια επίσκεψη στον θεράποντα ιατρό σας. Ένα θετικό τεστ δεν σημαίνει καρκίνος, αλλά αποτελεί ένδειξη ότι ίσως χρειάζεται πιο στενή παρακολούθηση με τεστ Παπ ή κολποσκόπηση για προληπτικούς λόγους.

Μπορώ να κάνω το εμβόλιο για τον HPV αν έχω ήδη τον ιό;

Μπορείτε και συχνά συνιστάται να κάνετε το εμβόλιο, ακόμη και αν έχετε ήδη βρεθεί θετικοί στον HPV. Ο εμβολιασμός δεν θεραπεύει την υπάρχουσα λοίμωξη, αλλά σας προστατεύει αποτελεσματικά από άλλα επικίνδυνα στελέχη του ιού με τα οποία δεν έχετε εκτεθεί.

Πώς μπορώ να διακρίνω αν πρόκειται για ψευδώς θετικό αποτέλεσμα;

Τα ψευδώς θετικά αποτελέσματα είναι σπάνια αλλά μπορούν να συμβούν λόγω επιμόλυνσης του δείγματος ή παρουσίας παροδικών λοιμώξεων με εξαιρετικά χαμηλό ιικό φορτίο. Η επιβεβαίωση γίνεται πάντα από τον ιατρό σας, ο οποίος συνεκτιμά την κλινική σας εικόνα και τον επανέλεγχο.

Το άγχος και η κακή διατροφή επηρεάζουν τα αποτελέσματα του HPV;

Το χρόνιο στρες, η κακή διατροφή και το κάπνισμα αποδυναμώνουν την άμυνα του οργανισμού, διευκολύνοντας την επιμονή της λοίμωξης. Ένα ισχυρό ανοσοποιητικό, που υποστηρίζεται από υγιεινό τρόπο ζωής, βοηθά στην ταχύτερη υποχώρηση του ιού, οδηγώντας πιο σύντομα σε αρνητικά αποτελέσματα εξετάσεων.

Βιβλιογραφία

1.de Sanjosé, S., et al. (2007). Worldwide prevalence and genotype distribution of cervical human papillomavirus DNA in women with normal cytology: a meta-analysis. The Lancet Infectious Diseases, 7(7), 453-459. [link]
2.Arbyn, M., et al. (2022). Accuracy and effectiveness of HPV mRNA testing in cervical cancer screening: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Oncology, 23(7), 950-960. [link]
3.Gómez de la Rosa, A. G., et al. (2021). Efficacy of human papillomavirus vaccination 4 years after conization for high-grade cervical neoplasia. Journal of Lower Genital Tract Disease, 25(4), 287-290. [link]