Οι γενιές του ΖΑΝΑΞ και του LADOSE

Τη δεκαετία του '80 κυκλοφόρησαν δύο φάρμακα, το Ζάναξ και το Λαντόζ. Πρόκειται για φάρμακα διαφορετικών κατηγοριών: το Ζάναξ (Xanax) είναι ένα αγχολυτικό (βενζοδιαζεπίνη) και το Ladose (Λαντόζ) ένα αντικαταθλιπτικό φάρμακο (φλουοξετίνη). Δεν ήταν η πρώτη φορά που κυκλοφορούσαν τέτοια φάρμακα, όμως αυτά κατάφεραν και έγιναν τα πιο γνωστά και ευρέως χρησιμοποιημένα σε όλο τον κόσμο, ιδίως στην Αμερική και στην Ευρώπη.

Γιατί όμως κατέκτησαν τον κόσμο; Ο βασικός λόγος ήταν αυτό που τα διαφοροποιούσε από τα παλιότερα, ο συνδυασμός αποτελεσματικότητας και ασφάλειας. Είχαν δηλαδή λίγες παρενέργειες συγκριτικά με τα παλιότερα αγχολυτικά και αντικαταθλιπτικά αντίστοιχα, ενώ παρέμεναν πολύ αποτελεσματικά. Μέχρι τότε οι προσφερόμενες λύσεις ήταν φάρμακα με σοβαρές παρενέργειες ή περιορισμούς (και η ψυχοθεραπεία, η οποία όμως απαιτεί επένδυση χρόνου και χρημάτων).

Το Ζάναξ και το Ladose προσέφεραν λοιπόν αποτελεσματικές λύσεις, σε ένα κόσμο που απαιτούσε άμεσες λύσεις. Και από την άλλη μεριά, η οικονομία απαιτούσε την μείωση των δαπανών του συστήματος Υγείας, καθώς η ψυχοθεραπεία ήταν μακροχρόνια και ακριβή. Έτσι λοιπόν η τρομερή πίεση της ζωής, της καθημερινότητας, οδήγησε τους ανθρώπους σε αυτές τις άμεσες και οικονομικές λύσεις, με το Ζάναξ να είναι το πιο γνωστό αγχολυτικό και το Λαντόζ το πιο γνωστό αντικαταθλιπτικό σήμερα. Τα φάρμακα έγιναν μέρος όχι μόνο της καθημερινότητας, αλλά και της κουλτούρας των ανθρώπων!

Ζάναξ και Ladose

«γνωστό ως Prozac στις ΗΠΑ και Ladose στην Ευρώπη — και τα δύο είναι εμπορικά ονόματα της ίδιας δραστικής ουσίας, φλουοξετίνης

Πιο συγκεκριμένα, η φλουοξετίνη που κυκλοφόρησε ως Ladose στην Ευρώπη και Prozac στις ΗΠΑ το 1987 και θεωρήθηκε αρχικά ένα "μαγικό "χάπι, "το χάπι της ευτυχίας", ένα σωσίβιο για την θεραπεία της κατάθλιψης. Για πρώτη φορά όσοι υπέφεραν από κατάθλιψη μπορούσαν να πάρουν ένα φάρμακο που τους έβγαζε από το σκοτάδι της κατάθλιψης.¹ Από την άλλη μεριά, το Ζαναξ (Xanax) κυκλοφόρησε το 1981 και ως αγχολυτικό (βενζοδιαζεπίνη) έδωσε λύσεις στην αντιμετώπιση του υπερβολικού άγχους.

Η ανάπτυξη των αντικαταθλιπτικών βασίστηκε στη θεωρία της σεροτονίνης, δηλαδή πως υπεύθυνη για την κατάθλιψη είναι η μειωμένη σεροτονινεργική δραστηριότητα στον εγκέφαλο - και αυτό είναι που αναπαράγει το κοινό ως "'έλλειψη σεροτονίνης". Όμως η κατάθλιψη είναι μία πολυπαραγοντική νόσος και η σεροτονίνη είναι ένα κομμάτι αυτής, χωρίς να γνωρίζουμε πραγματικά αν πρόκειται για το αποτέλεσμα ή τη γενεσιουργό αιτία.² Η έρευνα συνεχίζεται, και αφορά ένα όργανο (τον εγκέφαλο) ο οποίος έχει περίπου 86 δισεκατομμύρια νευρώνες.

Όπως γίνεται με όλα τα φάρμακα, μετά την πρώτη περίοδο ενθουσιασμού, άρχισαν να συλλέγονται περισσότερα δεδομένα για τις παρενέργειες τους και να συζητούνται περισσότερο οι αρνητικές τους επιδράσεις. Για το Ζαναξ απασχόλησε το θέμα της πιθανής εξάρτησης (σωματικής και ψυχολογικής) και τα στερητικά συμπτώματα,³ ενώ για το Ladose η μείωση της libido, το συναισθηματικό "μούδιασμα", καθώς και η αυξημένη πιθανότητα αυτοκτονικού ιδεασμού (η FDA έχει εκδώσει επίσημη προειδοποίηση για όλα τα αντικαταθλιπτικά σε ηλικίες κάτω των 25 ετών κατά την έναρξη της θεραπείας).⁴

Η πραγματική ρίζα του προβλήματος

Ποιο είναι όμως το πραγματικό πρόβλημα, γιατί οι άνθρωποι καταλήγουν να παίρνουν φάρμακα όπως το Ζαναξ και το Λαντοζ σαν ασπιρίνες; Η ρίζα του προβλήματος είναι σύνθετη: από τη μία είναι οι απαιτήσεις της καθημερινότητας, ο σημερινός αφύσικος τρόπος ζωής, το χαμηλό επίπεδο παιδείας και αυτογνωσίας (που καθορίζει τα όνειρα, και τον τρόπο επίτευξης των στόχων), η οικονομία και το σύστημα υγείας.

Ο κόσμος μας εδώ και δεκαετίες χαρακτηρίζεται από μια παραγωγική και καταναλωτική μανία, μία ιστορία που αρχίζει με το "Αμερικανικό όνειρο". Μέσα από τις διαφημίσεις αγαθών και ενός προβαλλόμενου "σύγχρονου" τρόπου ζωής οι οποίες στοχεύουν σε πρωτόγονα ένστικτα και ανασφάλειες, οι άνθρωποι κυνηγούν το "όνειρο", την οικονομική επιτυχία η οποία (υποτίθεται) συνοδεύεται από ευτυχία.

Οι περισσότεροι άνθρωποι πλέον εργάζονται πολλές ώρες, κάνουν όλο και πιο καθιστική, απομονωμένη ζωή (και ο κορωνοϊός το έκανε ακόμα χειρότερο). Το σώμα και το μυαλό μας δεν σχεδιάστηκαν ποτέ για το χρόνιο στρες, τον στερημένο ύπνο, την κακή διατροφή, τον φρενήρη ρυθμό της ζωής του εικοστού πρώτου αιώνα και της παγκοσμιοποίησης. Οι άνθρωποι πλέον δεν έχουν χρόνο ούτε για τον εαυτό τους, ούτε για τα παιδιά τους, έχουν μετατραπεί σε παραγωγικές και καταναλωτικές μηχανές.

Γενιές λοιπόν έχουν μεγαλώσει με το παραπάνω διαστρεβλωμένο “όνειρο”, ιδέες και προβαλλόμενα πρότυπα που οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια σε ψυχικό αδιέξοδο, στο άγχος και την κατάθλιψη. Δεν μιλάμε λοιπόν για μία πόλη, την Αθήνα, μία χώρα την Ελλάδα ή τις ΗΠΑ, για μία γενιά, για ένα εθνικό αγχολυτικό ή αντικαταθλιπτικό. Όλο αυτό που συμβαίνει με το Λαντόζ και το Ζάναξ αφορά ολόκληρο τον κόσμο (λόγω της παγκοσμιοποίησης και του εργασιακού ανταγωνισμού). Ζούμε σε ένα καταθλιπτικό και αγχωμένο πλανήτη, είναι πλέον ένα παγκόσμιο, διαχρονικό και διαγεννεακό φαινόμενο. Και τα πράγματα φαίνονται ακόμα πιο δυσοίωνα στο μέλλον, ένα ένα μέλλον με αυξημένες προκλήσεις για την ψυχική υγεία των ανθρώπων. Ακριβώς λόγω αυτού του τρόπου ζωής και του στρες, τα ποσοστά κατάθλιψης έχουν εκτοξευθεί.

Φάρμακα, ψυχιατρική και προκαταλήψεις

Η αλήθεια είναι αρκετοί άνθρωποι έχουν πραγματικά σωθεί από το Ladose και τα υπόλοιπα αντικαταθλιπτικά, καθώς προσφέρουν σημαντική βοήθεια. Όπως και με το Ζάναξ. Μπορεί τα αντικαταθλιπτικά και τα ηρεμιστικά να συνταγογραφούνται περισσότερο από όσο ίσως χρειάζεται, ωστόσο ακόμα και αυτό δεν μειώνει την αξία και την αποτελεσματικότητά τους.

Από την πλευρά του κοινού υπάρχουν άπειρες προκαταλήψεις σχετικά με την ψυχική υγεία. Οι άνθρωποι φοβούνται ότι τα αντικαταθλιπτικά και τα αγχολυτικά (τα «ψυχοφάρμακα») θα τους κάνουν "ζόμπι", θα τους κοιμίσουν, θα τους χαζέψουν, θα τους κάνουν να νιώθουν μία ψεύτικη ευφορία, ότι θα ξεχάσουν τα προβλήματά τους ή ότι θα εξαρτηθούν.⁸ Διαβάζουν σε φόρουμ γνώμες και κριτικές για τα φάρμακα, για τις εμπειρίες και τις παρενέργειες. Για να αποκαταστήσουμε την αλήθεια, τα νεότερα αντικαταθλιπτικά είναι ασφαλή, καλώς ανεκτά και αποτελεσματικά φάρμακα. Όμως όπως όλα τα φάρμακα, έτσι και τα αντικαταθλιπτικά έχουν κάποιες παρενέργειες. Από την άλλη μεριά (των γιατρών), τα αντικαταθλιπτικά και τα αγχολυτικά σαφώς δεν θα πρέπει να συνταγογραφούνται αδιάκριτα και γενικευμένα, σαν "ασπιρίνες" για το άγχος και την κατάθλιψη, και οι ψυχίατροι θα πρέπει να έχουν μια πιο ουσιαστική ψυχοθεραπευτική μετεκπαίδευση.

Καταρχήν χρειάζεται να διαχωρίσουμε τη θλίψη από την κατάθλιψη, και τη μελαγχολία. Η κατάθλιψη είναι μία σοβαρή νόσος. Το γεγονός ότι έχει σωματικές και ψυχολογικές συνιστώσες δεν θα έπρεπε να μπερδεύει. Η "κατάθλιψη" δεν είναι απλά μερικές ημέρες με κακή διάθεση, είναι σα να έχει κανείς ένα τόνο βάρος στο κεφάλι του και στο στήθος του, δίνει στα πάντα μία μαύρη, απαισιόδοξη ματιά, περιορίζει τη λειτουργικότητα και κάθε όρεξη για ζωή (καταθλιψη ΤΕΣΤ). Ωστόσο, δεν θα κατηγορούσαμε κάποιον με άνοια επειδή δεν μπορεί να θυμηθεί, δεν θα φωνάζαμε σε κάποιον με άνοια, "έλα θυμήσου, μπορείς να τα καταφέρεις". Το ίδιο ισχύει για την κατάθλιψη, δεν έχει αποτέλεσμα το "όλα είναι στο μυαλό σού”.

Για πολλούς, οι λέξεις "ψυχίατρος" και "αντικαταθλιπτικά" αποτελούν ταμπού. Βλέπω αρκετούς ασθενείς που κρύβουν από το σύντροφό τους ότι παίρνουν φάρμακα ή ότι επισκέφτηκαν ψυχίατρο, γιατί φοβούνται τη γκρίνια, την απόρριψη (αλήθεια, τι είδους σχέση είναι αυτή;). Ευτυχώς πλέον σε όλο τον κόσμο διασημότητες έχουν αρχίσει να μιλούν στα social media για την κατάθλιψη που βίωσαν (ιδίως μετά τον κορωνοϊό), απομυθοποιώντας σε ένα βαθμό το θέμα.

Άλλοι πάλι δεν θέλουν να παίρνουν φάρμακα, γιατί δεν είναι "φυσιολογικό"! Μα τι είναι φυσιολογικό, μήπως η θλίψη της σημερινής ζωής, η πίεση και το άγχος, η πολυκρίση; Και πως μπορεί κάποιος να τα αντιμετωπίσει; Είναι αρκετές οι εναλλακτικές λύσεις — βιταμίνες, προσευχή, θετική ενέργεια; Ως συμπλήρωμα "ναι", ως μοναδική θεραπεία για την κλινική κατάθλιψη, "όχι".

Ανεξάρτητα από την κουλτούρα και το σύστημα υγείας που σπρώχνουν τους ανθρώπους να αναζητήσουν γρήγορες λύσεις για οτιδήποτε στραβό συμβαίνει στη ζωή τους. Το να πάρει κανείς ένα φάρμακο είναι απλό και εύκολο. Βέβαια τα φάρμακα μπορούν να είναι μέρος της λύσης, δεν είναι «η λύση».⁵ Το βασικό πρόβλημα δημιουργείται όταν το φάρμακο γίνεται η μοναδική λύση, για τους ανθρώπους που είναι δυσαρεστημένοι με τις ζωές τους.

Χρησιμοποιούμε φάρμακα για να καλύψουμε τις αδυναμίες μας, να αντέξουμε το στρες, να ξεπεράσουμε τους φόβους μας, να καλύψουμε τα ελαττώματά μας. Αυτό που περιμένουμε δεν είναι να θεραπευτούμε, αλλά ένα θαύμα: “πάρε τα χάπια σου και θα ξυπνήσεις το πρωί καλά”. Και σωστά θα αναρωτηθεί κανείς, είναι δυνατόν να βάλουμε σε ένα χάπι την ευτυχία;

Ψυχοθεραπεία και εναλλακτικές λύσεις

Όσο δυσάρεστος και αν είναι, ο πόνος (ψυχικός ή σωματικός), μας φέρνει πιο κοντά στην αλήθεια, μας αναγκάζει να την αντικρίσουμε. Σημαντικότατο κομμάτι της λύσης για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και του άγχους είναι η ανάληψη της ευθύνης για τις επιλογές της ζωής μας και το να δρομολογήσουμε τις απαραίτητες αλλαγές.

Η ψυχοθεραπεία είναι ένας από τους πυλώνες της θεραπείας και της αύξησης της ψυχικής ανθεκτικότητας, και έχει αποδειχθεί ότι έχει μακροπρόθεσμα οφέλη.⁹ Όμως είναι απαραίτητο να μιλάμε για τη σωστή μορφή ψυχοθεραπείας καταρχήν, και κατά δεύτερον για την ικανότητα του ψυχοθεραπευτή. Στο κοινό είναι γνωστές κάποιες μορφές ψυχοθεραπείας, όπως η γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία (CBT) και η ψυχανάλυση. Η γνώμη μου είναι ότι αυτές οι προσεγγίσεις, αν και κλινικά αποδεδειγμένες, μπορεί από μόνες τους να μην αρκούν για την πολυπλοκότητα της υπαρξιακής κρίσης του σήμερα.

Εάν δουλέψει κανείς με κάποιον ικανό ψυχίατρο-ψυχοθεραπευτή μπορεί να βγει από τη δίνη της κατάθλιψης, μπορεί να μάθει να διαχειρίζεται το άγχος, να γιατρέψει τις πληγές του από ψυχικά τραύματα του παρελθόντος και να δυναμώσει για να κυνηγήσει τα όνειρά του. Αλλά σήμερα, η ψυχοθεραπεία με τη βοήθεια της οποίας αυτά είναι δυνατά, θεωρείται μία πολυτέλεια.

Η πραγματικότητα σήμερα είναι η εξής:

ελάχιστοι ψυχίατροι επενδύουν στην ψυχοθεραπεία, οι περισσότεροι εκπαιδεύονται στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική ψυχοθεραπεία (CBT) για λίγες ώρες και χωρίς να κάνουν οι ίδιοι κάποια προσωπική θεραπεία (με τελικό αποτέλεσμα με αποτέλεσμα η θεραπευτική τους προσέγγιση να περιορίζεται συχνά στη βιολογική διαχείριση, χάνοντας την ουσία της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας σχετικά με τα πιο σοβαρά και ουσιαστικά ζητήματα της ζωής.
οι ψυχολόγοι δεν είναι όλοι ψυχοθεραπευτές (και αυτό δεν είναι γνωστό στο κοινό) και γενικά βλέπουν τα πάντα μέσα από "θεραπευτικές σχέσεις". Οι περισσότεροι αδυνατούν να έχουν μια ρεαλιστική προσέγγιση σε ότι συμβαίνει, τόσο σχετικά με τα συμπτώματα που ταλαιπωρούν τους ανθρώπους, όσο και τη ζωή αυτή καθ'εαυτή (χρειάζεται πολύ προσωπική δουλειά, γνώση και εμπειρία ζωής για να βοηθήσεις ένα άνθρωπο).
οι ολιστικοί θεραπευτές αδυνατούν να αντιληφθούν τα όρια των συμπληρωματικών προσεγγίσεων και τις θεωρούν πανάκεια, αγνοώντας την κλινική πραγματικότητα.

Ορισμένες φυσικές συμπληρωματικές προσεγγίσεις, μπορεί να προσφέρουν βοήθεια σε ήπιες περιπτώσεις κατάθλιψης και στην ενδυνάμωση απέναντι στο στρες/άγχος, χωρίς να αντικαθιστούν την ιατρική αξιολόγηση και θεραπεία, και μόνο μετά από κλινική αξιολόγηση.

Επίσης συμπληρωματικά, μια διατροφή πλούσια σε ωμέγα-3, άσκηση (αεροβική κυρίως), άφθονο φυσικό ηλιακό φως, αρκετός ύπνος, υγιείς σχέσεις και κοινωνικές διασυνδέσεις, συμμετοχή σε ουσιαστικές εργασίες, που αφήνουν λίγο χρόνο για αρνητικές σκέψεις και δίνουν νόημα στη ζωή του ανθρώπου, βοηθούν στην αντιμετώπιση του άγχους και της κατάθλιψης.⁶

Το μέλλον της ψυχιατρικής θεραπείας

Μέσα στα επόμενα 20 χρόνια τα πάντα θα έχουν αλλάξει όσον αφορά τον εγκέφαλο και τα ψυχολογικά προβλήματα, θα κυριαρχούν νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως νευροψυχιατρικές θεραπείες με συσκευές που θυμίζουν ταινίες επιστημονικής φαντασίας (οι διάφορες συσκευές για TMS (μαγνητική διέγερση), tDCS (ηλεκτρική διέγερση) και νέα φάρμακα για την κατάθλιψη με πιο άμεση δράση, όπως η κεταμίνη. Αυτά όμως δεν είναι επιστημονική φαντασία, ήδη εφαρμόζονται, απλά τα επόμενα χρόνια θα γίνουν πιο προσιτά οικονομικά και ως εκ τούτου θα εξαπλωθεί η χρήση τους.⁷

Οι ήπιες συμπληρωματικές προσεγγίσεις θα αναζητούνται από τους λίγους, εκτός και αν πραγματικά ενσωματωθούν στο σύστημα υγείας, όπως γίνεται στην Γερμανία και στην Ινδία.

Η ψυχοθεραπεία που είναι και ο ουσιαστικός άξονας θεραπείας της κατάθλιψης και του άγχους θα είναι για τους λίγους που θα έχουν την οικονομική δυνατότητα αφενός, και αφετέρου για όσους κατανοούν ότι πίσω από την κατάθλιψη και το άγχος, υπάρχουν συγκεκριμένες ψυχολογικές αίτιες, ασχέτως των βιολογικών μηχανισμών που εμπλέκονται. Βέβαια το τι πραγματικά είναι "ψυχοθεραπεία", ποιες είναι οι μορφές ψυχοθεραπείας που ταιριάζουν ή όχι, και ποιος είναι πραγματικός "ψυχοθεραπευτής", είναι θέμα μεγάλης συζήτησης...

Αντιμετώπιση άγχους και κατάθλιψης

Το Ζάναξ είναι ένας τρόπος να αντιμετωπιστεί βραχυπρόθεσμα το υπερβολικό άγχος και ο πανικός, ενώ το Ladose (φλουοξετίνη) την μελαγχολία και την κατάθλιψη. Η κατάθλιψη και το άγχος είναι συχνά το τίμημα του αφύσικου τρόπου ζωής, του χρόνιου στρες, των λάθος επιλογών ζωής, της έλλειψης αυτογνωσίας, της κοινωνικής απομόνωσης, και του αδιεξόδου που βιώνουν οι άνθρωποι στη σημερινή εποχή.

Προσοχή: Αν εσείς ή κάποιος κοντά σας χρειάζεται βοήθεια: καλέστε τις γραμμές ψυχολογικής στήριξης: 10306 ή 1114.

Βιβλιογραφία

1.Cipriani, A., et al. (2018). Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet, 391(10128), 1357–1366. [Efficacy of antidepressants]
2.Page, C. E., et al. (2024). Beyond the serotonin deficit hypothesis: communicating a neuroplasticity framework of major depressive disorder. Molecular Psychiatry, 29(12), 3802-3813. [Beyond serotonin hypothesis]
3.Soyka, M. (2017). Treatment of benzodiazepine dependence. New England Journal of Medicine, 376(12), 1147-1157. [Benzodiazepine Dependence]
4.Montejo, A. L., et al. (2018). The impact of severe mental disorders and psychotropic medications on sexual health and its implications for clinical management. World Psychiatry, 17(1), 3–11. [Psychotropic medications and sexual health]
5.Cuijpers, P., et al. (2020). A network meta‐analysis of the effects of psychotherapies, pharmacotherapies and their combination in the treatment of adult depression. World Psychiatry, 19(1), 92–107. [Psychotherapy vs pharmacotherapy]
6.Heissel, A., et al. (2023). Exercise as medicine for depressive symptoms? A systematic review and meta-analysis with meta-regression. British Journal of Sports Medicine, 57(16), 1049–1057. [Exercise for depression]
7.McIntyre, R. S., et al. (2023). Treatment‐resistant depression: definition, prevalence, detection, management, and investigational interventions. World Psychiatry, 22(3), 394–412. [Novel interventions for TRD]
8.Knaak, S., et al. (2017). Mental illness-related stigma in healthcare. Healthcare Management Forum, 30(2), 111–116. [Mental healthcare stigma]
9.Cuijpers, P., et al. (2024). Absolute and relative outcomes of psychotherapies for eight mental disorders: a systematic review and meta‐analysis. World Psychiatry, 23(2), 267–275. [Outcomes of psychotherapies]