Ζέστη και καύσωνας – επιπτώσεις στην ψυχολογία μας

Ζέστη και καύσωνας - επιπτώσεις στην ψυχολογία μας

Στη χώρα μας είμαστε συνηθισμένοι σε αυξημένες θερμοκρασίες και σε κύματα καύσωνα, ωστόσο λόγω της κλιματικής αλλαγής αυτά τα καιρικά φαινόμενα γίνονται πλέον όλο και πιο έντονα και πιο συχνά. Καθώς η υπερθέρμανση του πλανήτη επιδεινώνεται, το οικολογικό άγχος μπορεί να επιδεινώσει άλλα συμπτώματα στρες, άγχους, κατάθλιψης ή ακόμα και συμπτώματα διαταραχής μετατραυματικού στρες που σχετίζονται με καταστροφές.

Αν και πιο συχνά αναφέρονται οι επιπτώσεις τους στην σωματική μας υγεία, η έντονη ζέστη μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχολογία και στην ψυχική μας υγεία γενικότερα.⁴ World Health Organization (2022). Mental health and Climate Change: Policy Brief.

Υψηλές θερμοκρασίες και εγκέφαλος

Οι επιπτώσεις των υψηλών θερμοκρασιών στον εγκέφαλο ακόμα μελετούνται, και υπάρχουν διάφορες θεωρίες για τους μηχανισμούς που εμπλέκονται. Ορισμένοι ερευνητές έχουν υποθέσει ότι η θερμότητα μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή στον εγκέφαλο ή ανισορροπία στη σηματοδότηση του εγκεφάλου.

Η υπερθερμία στην περιφέρεια (του σώματος δηλαδή) μπορεί να επηρεάσει την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας ψύξης του εγκεφάλου. Η θερμοκρασία επηρεάζει τη σύνδεση της αιμοσφαιρίνης με το οξυγόνο, και οι αλλαγές στη θερμοκρασία του αίματος αλλάζουν επίσης τα επίπεδα κορεσμού οξυγόνου του αίματος. Κατά συνέπεια, η αύξηση της θερμοκρασίας του σώματος μπορεί να επηρεάσει την παροχή οξυγόνου σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου και ως εκ τούτου να επηρεάσει τη διαδικασία επεξεργασίας πληροφοριών του εγκεφάλου.

Μεταξύ των παθοφυσιολογικών επιδράσεων της υπερθερμίας, έχει αναφερθεί αυξημένη διαπερατότητα του αιματοεγκεφαλικού φραγμού. Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός συμβάλλει στην άμυνα του εγκεφάλου έναντι παθογόνων οργανισμών. Η αυξημένη διαπερατότητα κατά την υπερθερμία μπορεί να αυξήσει την ευπάθεια του εγκεφάλου τόσο σε παθογόνους οργανισμούς όσο και σε τοξικές ουσίες. Η παθολογία της σοβαρής υπερθερμίας περιλαμβάνει οίδημα και κατεστραμένα νευρικά κύτταρα σε διάφορες περιοχές του εγκεφάλου και συχνά προκαλεί μη αναστρέψιμη νευρολογική βλάβη.

Η θερμότητα επηρεάζει την σεροτονίνη, έναν από τους πιο σημαντικούς ρυθμιστές της διάθεσης στον εγκέφαλο. Η σεροτονίνη συμμετέχει στη μετάδοση πληροφοριών σχετικά με τη θερμοκρασία του δέρματος στον υποθάλαμο του εγκεφάλου, ο οποίος συνεχίζει να ελέγχει τις αντιδράσεις του ρίγους και της εφίδρωσης όταν είναι απαραίτητο. Οι ασθενείς με κατάθλιψη συχνά αντιμετωπίζουν δυσκολίες με αυτή τη διαδικασία θερμορύθμισης. Η παρατήρηση ότι τέτοιου είδους ζητήματα ενδέχεται να παρουσιάσουν ύφεση με τη χορήγηση κατάλληλης φαρμακευτικής αγωγής (όπως οι SSRIs), κατόπιν ιατρικής αξιολόγησης, αναδεικνύει την πιθανή συσχέτιση θερμότητας και σεροτονίνης.

Μια άλλη θεωρία είναι ότι η ζέστη προκαλεί διαταραχές του ύπνου, οι οποίες με τη σειρά τους μπορούν να επιδεινώσουν όλα τα προβλήματα ψυχικής υγείας.

Υψηλές θερμοκρασίες και ψυχολογία

Τα στοιχεία πάντως δείχνουν ότι οι ακραίες θερμοκρασίες επηρεάζουν την ψυχολογία, από την καθημερινή διάθεση μέχρι την πιθανότητα εμφάνισης μιας κρίσης της ψυχικής υγείας.³ Thompson, R., et al. (2023). Ambient temperature and mental health: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Planetary Health, 7(7), e580-e589. Η υπερβολική ζέστη και ο καύσωνας έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην ψυχική υγεία και τη συμπεριφορά μας. Κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα, υπάρχει σημαντική αύξηση του στρες, του άγχους και της κατάθλιψης, ιδίως στους ηλικιωμένους. Μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε κρίσεις πανικού, καθώς οι άνθρωποι φοβούνται πραγματικά ότι κάτι θα τους συμβεί και δεν θα μπορέσουν να επιβιώσουν από τις υψηλές θερμοκρασίες.¹ Nori-Sarma, A., et al. (2022). Association between ambient heat and risk of emergency department visits for mental health among US adults. JAMA Psychiatry, 79(4), 341-349.

Πιο συγκεκριμένα, μερικές από τις επιπτώσεις του καύσωνα στην ψυχολογία μας είναι:

• Αρνητική διάθεση: Οι καύσωνες μπορεί να οδηγήσουν σε αρνητικά συναισθήματα όπως ευερεθιστότητα, απογοήτευση και θυμό.
• Διαταραχές ύπνου: Οι υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να προκαλέσουν διαταραχές ύπνου και αϋπνία, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν σε κόπωση, ευερεθιστότητα και δυσκολία συγκέντρωσης.
• Επιδείνωση της ψυχικής υγείας: οι υψηλές θερμοκρασίες έχουν συνδεθεί με αύξηση των συμπτωμάτων κατάθλιψης σε άτομα με κατάθλιψη.
• Μειωμένη γνωστική λειτουργία: Τα κύματα καύσωνα μπορούν να βλάψουν τη γνωστική λειτουργία, συμπεριλαμβανομένης της μνήμης, της προσοχής και της λήψης αποφάσεων.

Μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι οι υψηλότερες θερμοκρασίες μπορεί να προκαλέσουν υποτροπές σε άτομα με διπολική διαταραχή και ότι η υψηλότερη έκθεση στο ηλιακό φως θα μπορούσε να αυξήσει τον κίνδυνο μανιακών επεισοδίων. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες έχουν επίσης συσχετιστεί με θανάτους ατόμων με σχιζοφρένεια και άλλες παθήσεις ψυχικής υγείας.² Park, S., et al. (2024). Heat and hospital admission via the emergency department for people with intellectual disability, autism, and mental disorders in South Korea: a nationwide, time-stratified, case-crossover study. The Lancet Psychiatry, 11(5), 359-367.

Ομάδες πληθυσμού και ευαισθησία στη ζέστη

Ως ψυχίατρος, παρατηρώ συχνά στην καθημερινή κλινική πρακτική μια σταθερή αύξηση περιστατικών έντονου άγχους και απορρύθμισης της διάθεσης κατά τους θερμούς μήνες. Γι' αυτό, δίνω ιδιαίτερη έμφαση στην προληπτική προσαρμογή του θεραπευτικού πλάνου των ασθενών μου πριν από την έναρξη των καυσώνων.

Ορισμένοι πληθυσμοί είναι πιο ευάλωτοι στις επιπτώσεις των καύσωνα από άλλους:

• Οι ηλικιωμένοι είναι πιο ευάλωτοι στις επιπτώσεις του καύσωνα επειδή μπορεί να έχουν υποκείμενες παθήσεις, να λαμβάνουν φάρμακα που επηρεάζουν την ικανότητά τους να ρυθμίζουν τη θερμοκρασία του σώματος ή έχουν περιορισμένη κινητικότητα που τους δυσχεραίνει να βρεθούν σε δροσερό περιβάλλον.
• Τα παιδιά είναι πιο ευάλωτα στις επιπτώσεις του καύσωνα επειδή το σώμα τους είναι λιγότερο ικανό να ρυθμίσει τη θερμοκρασία από τους ενήλικες και μπορεί να μην αναγνωρίζουν τα σημάδια αφυδάτωσης ή θερμικής εξάντλησης.
• Τα άτομα με χρόνιες παθήσεις, όπως καρδιακές παθήσεις, διαβήτη και αναπνευστικά προβλήματα, είναι πιο ευάλωτα στις επιπτώσεις του καύσωνα επειδή το σώμα τους μπορεί να μην είναι σε θέση να αντιμετωπίσει το στρες των υψηλών θερμοκρασιών. Αποτελεί απόλυτη αναγκαιότητα η συμβουλή του θεράποντος ιατρού για ενδεχόμενη επαναξιολόγηση της φαρμακευτικής αγωγής κατά τους θερινούς μήνες, ειδικά στους ηλικιωμένους.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Nori-Sarma, A., et al. (2022). Association between ambient heat and risk of emergency department visits for mental health among US adults. JAMA Psychiatry, 79(4), 341-349. [link]
2. ↸2.Park, S., et al. (2024). Heat and hospital admission via the emergency department for people with intellectual disability, autism, and mental disorders in South Korea: a nationwide, time-stratified, case-crossover study. The Lancet Psychiatry, 11(5), 359-367. [link]
3. ↸3.Thompson, R., et al. (2023). Ambient temperature and mental health: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Planetary Health, 7(7), e580-e589. [link]
4. ↸4.World Health Organization (2022). Mental health and Climate Change: Policy Brief. [link]