Εφηβεία

Εφηβεία

Για πολλούς εφήβους και τους γονείς τους, η εφηβεία είναι ένα στάδιο της ζωής με πολλά συναισθηματικά σκαμπανεβάσματα. Αυτή η περίοδος αλλαγής είναι η στιγμή που οι έφηβοι ανακαλύπτουν βήμα βήμα την προσωπικότητα και την ανεξαρτησία τους.

Η εφηβεία είναι μια περίοδος αλλαγών

Τα πρώτα τρία χρόνια (12-15 ετών) της εφηβείας είναι συγκρίσιμα με τις σωματικές και γνωστικές αλλαγές που συμβαίνουν στα παιδιά 0-3 ετών. Οι έφηβοι διαμορφώνουν τον εαυτό τους, σωματικά και ψυχολογικά, ώστε να γίνουν ενήλικες.

Αυτή η μετάβαση από την παιδική ηλικία προς την ενήλικη ζωή συνοδεύεται από σημαντικές σωματικές αλλαγές. Η σχετική ηρεμία και σταθερότητα των προηγούμενων ετών μετατρέπεται σε μια πιο ταραχώδη εποχή. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου συμβαίνουν έντονες αλλαγές. Οι ανάγκες ύπνου συχνά αυξάνονται, ενώ ορισμένοι έφηβοι μπορεί να εμφανίσουν ακμή ή συμπτώματα ψυχικής δυσφορίας που χρειάζονται αξιολόγηση από ψυχίατρο.³ Goodyer, I. M., et al. (2017). Cognitive behavioural therapy and short-term psychoanalytical psychotherapy versus a brief psychosocial intervention in adolescents with unipolar major depressive disorder (IMPACT): a multicentre, pragmatic, observer-blind, randomised controlled superiority trial. The Lancet Psychiatry, 4(2), 109-119.

Η εφηβεία μπορεί να συνοδεύεται από αυξημένο στρες. Όταν το άγχος είναι έντονο, επίμονο ή συνοδεύεται από κρίσεις πανικού, χρειάζεται αξιολόγηση από ψυχίατρο. Ορισμένοι έφηβοι μπορεί, σε περιόδους επιβάρυνσης, να εμφανίζουν πονοκεφάλους, σωματική ένταση ή στομαχικές ενοχλήσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα κάποια διαταραχή. Μπορεί επίσης να εμφανίζουν διατροφικές διαταραχές.

Οι έφηβοι χρειάζονται ιδιαίτερη φροντίδα και προστασία στην περίοδο αυτών των αλλαγών. Χρειάζονται ένα προστατευμένο περιβάλλον για να ανθίσουν.

Πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ψυχίατρο 

Αν ο έφηβος εμφανίζει επίμονη θλίψη, έντονη απόσυρση, αυτοτραυματισμό, σημαντική αλλαγή στον ύπνο ή στο φαγητό, κρίσεις πανικού, χρήση ουσιών ή σκέψεις αυτοκτονίας, χρειάζεται άμεση αξιολόγηση από παιδοψυχίατρο.⁴ National Institute for Health and Care Excellence (NICE) Guideline NG134: Depression in children and young people: identification and management.

Σωματικές αλλαγές

Οι σωματικές αλλαγές που παρατηρούνται στη διάρκεια της εφηβείας, είναι στις περισσότερες περιπτώσεις, το αποτέλεσμα των ορμονικών αλλαγών καθώς το σώμα των εφήβων μεταμορφώνεται από παιδικό σώμα σε ενήλικο. Αυτή η φάση, ξεκινά μεταξύ 9-16 ετών και τελειώνει συνήθως στα 18-22 έτη. Η εφηβεία μπορεί να συμβεί σε διαφορετική στιγμή στον καθένα. Οι ορμονικές αλλαγές συμβάλλουν σημαντικά στις σωματικές αλλαγές της εφηβείας. Το σώμα των αγοριών παράγει περισσότερη τεστοστερόνη ενώ το σώμα των κοριτσιών περισσότερα οιστρογόνα.

Οι σωματικές αλλαγές στα αγόρια και στα κορίτσια περιλαμβάνουν την αυξημένη εφίδρωση, τα προβλήματα ακμής και την εμφάνιση τριχοφυΐας στη μασχάλη και στα γεννητικά όργανα.

Κάποια άλλα παραδείγματα τυπικών αλλαγών στα αγόρια περιλαμβάνουν:

• φαρδύς ώμους και στήθος
• αλλαγές στη φωνή
• εμφάνιση τριχοφυΐας (στο στήθος, στα χέρια , στο πρόσωπο)
• ανάπτυξη των γεννητικών οργάνων
• στύσεις

Στα κορίτσια περιλαμβάνουν:

• ανάπτυξη του στήθους
• πρώτη έμμηνος ρύση
• φαρδύς γοφούς

Γενικά, τα πρώτα σημάδια της εφηβείας κάνουν την εμφάνιση τους πιο νωρίς στα κορίτσια από ότι στα αγόρια.

Ψυχολογικές και συναισθηματικές αλλαγές

Η εφηβεία δεν χαρακτηρίζεται μονάχα από τις σωματικές αλλαγές. Σε αυτό το στάδιο της ζωής συμβαίνουν πολλές ψυχολογικές αλλαγές που είναι εξίσου σημαντικές με τις σωματικές.

Οι έφηβοι προσπαθούν να ανακαλύψουν την δική τους ταυτότητα και νιώθουν μεγαλύτερη ανάγκη για ανεξαρτησία. Αυτή η περίοδος της ζωής τους είναι γεμάτη σύγχυση, καθώς προσπαθούν να βρουν την ισορροπία ανάμεσα στην επιθυμία τους για αυτονομία και στην ανάγκη τους να παραμείνουν εξαρτημένοι από τους γονείς τους.

Οι φιλίες γίνονται επίσης πιο σημαντικές. Η πίεση από τους συμμαθητές και οι αλλαγές στη συμπεριφορά είναι εμφανείς, ενώ μερικές φορές υπάρχουν διαφωνίες και συγκρούσεις ανάμεσα στους έφηβους και στους γονείς. Μερικοί έφηβοι μπορεί να αναζητούν πιο έντονες ή νέες εμπειρίες, κάτι που ορισμένες φορές συνδέεται με αυξημένη έκθεση σε επικίνδυνες συμπεριφορές, όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ ή η επικίνδυνη οδήγηση.

Κατά την εφηβεία, οι ορμονικές και αναπτυξιακές αλλαγές μπορεί να συνδέονται με μεταβολές στη διάθεση, γι’ αυτό η υπομονή και η κατανόηση από τους γονείς είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Η εφηβεία περιλαμβάνει πολλές νέες και συχνά απαιτητικές αποφάσεις, οι οποίες μπορεί να συνοδεύονται από έντονα συναισθήματα.

Στην κλινική μου πράξη, διαπιστώνω συχνά πως όταν οι γονείς σταματούν να βλέπουν την αντιδραστικότητα ως προσωπική επίθεση και την αναγνωρίζουν ως εργαλείο αυτονόμησης, η ένταση στο σπίτι μειώνεται αισθητά.

Σεξουαλικές αλλαγές

Η εφηβεία είναι η εποχή των πρώτων εμπειριών, και μεταξύ αυτών, είναι και οι σεξουαλικές σχέσεις. Οι ορμονικές και σωματικές αλλαγές που βιώνουν οι έφηβοι, τους κάνουν να αρχίζουν να κατανοούν περισσότερο τη σεξουαλικότητά τους. Αυτό παίζει κύριο ρόλο σε αυτή τη μεταβατική φάση και αποτελεί πηγή πολλών ερωτημάτων. Οι έφηβοι χρειάζονται ακριβείς πληροφορίες για την σεξουαλικότητα, όπως επίσης και ένα υποστηρικτικό περιβάλλον ώστε να κατανοήσουν τις δικές τους συμπεριφορές και τα συναισθήματα γύρω από την αγάπη και το σεξ. Επίσης, είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει ένα καλό κλίμα για την συζήτηση για αυτό το θέμα. Οι γονείς πρέπει να επιλέγουν την σωστή στιγμή για να κάνουν συζητήσεις γύρω από το θέμα.

Εγκέφαλος και συναισθηματικές ανάγκες

Ο εγκέφαλος των εφήβων εμφανίζει δραματικές αλλαγές, από τη μείωση των νευρικών συνάψεων μέχρι την αύξηση της μυελίνωσης η οποία επιτρέπει την ταχύτερη μεταγωγή των νευρικών σημάτων.

Κατά τη φάση αυτή, ορισμένοι έφηβοι μπορεί να εμφανίζουν παροδικές δυσκολίες στη συγκέντρωση ή στην οργάνωση. Αυτό μπορεί να επηρεάζει προσωρινά την οργάνωση, την κρίση και ορισμένες εκτελεστικές λειτουργίες, όπως η μνήμη εργασίας και ο αυτοέλεγχος. Γι’ αυτό, ορισμένοι έφηβοι μπορεί κάποιες φορές να αντιδρούν πιο παρορμητικά ή να επηρεάζονται περισσότερο από το συναίσθημα.² Mufson, L., et al. (1999). Efficacy of interpersonal psychotherapy for depressed adolescents. JAMA Psychiatry (formerly Archives of General Psychiatry), 56(6), 573-579. Ο εγκέφαλος τους βασίζεται στο μεταιχμιακό σύστημα παρά στον αναπτυσσόμενο προμετωπιαίο φλοιό.

Έτσι, οι έφηβοι μπορεί να βιώνουν έντονα συναισθήματα και να δίνουν αγώνα για να κυριαρχήσουν πάνω σε αυτά τα συναισθήματα. Οι έφηβοι έχουν ανάγκη προσωπικό χρόνο για ενδοσκόπηση.

Η λογική έκφραση μπορεί να είναι μια πρόκληση αυτή την περίοδο, καθώς οι έφηβοι χρειάζονται δημιουργικούς τρόπους για να απελευθερώνουν και να εξερευνούν τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις εμπειρίες τους. Είναι σημαντικό να ασχολούνται με το χορό, τη μουσική, τις τέχνες, τα αθλήματα.

Επίτευξη της ισορροπίας

Επειδή οι έφηβοι προσπαθούν να αφομοιώσουν τις σωματικές και συναισθηματικές αλλαγές, χρειάζονται πολλές ευκαιρίες για να ενσωματώσουν τις χειρωνακτικές και πνευματικές εργασίες. Για να υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στις σωματικές και πνευματικές δραστηριότητες, οι έφηβοι χρειάζονται ευκαιρίες για να εξερευνήσουν την προσωπική τους ταυτότητα στο πλαίσιο της κοινωνικής τους ταυτότητας.

Όπως συμβαίνει με όλα τα νέα παιδιά, οι έφηβοι είναι εγωκεντρικοί. Μετά τα ήρεμα χρόνια του δημοτικού, οι έφηβοι είναι πιο ευαίσθητοι στην αποδοχή των συμμαθητών τους. Αυτό σημαίνει ότι είναι ευαίσθητοι στα σχόλια, στις πράξεις και στις συμπεριφορές των άλλων, πράγμα που κάνει ακόμη πιο πολύπλοκη την κατάσταση. Οι έφηβοι θέλουν να νιώθουν αποδεκτοί από τους συμμαθητές τους ή από μια ομάδα συνομηλίκων.

Επειδή αυτή είναι μια περίοδος ευαλωτότητας, οι έφηβοι έχουν ανάγκη την κατανόηση και το σεβασμό. Θέλουν να ξέρουν την αξία τους, τους ρόλους τους, να νιώθουν την εκτίμηση των άλλων. Για τους εφήβους είναι σημαντικό να συμβάλλουν στην κοινότητα με ουσιαστικούς τρόπους.

Είναι σημαντικό οι έφηβοι να έχουν τη δυνατότητα να κάνουν επιλογές. Έτσι, μπορούν σταδιακά να καταλαβαίνουν καλύτερα τι θέλουν να κάνουν.

Συμβουλές για τους γονείς

Αν έχετε παιδί στην εφηβεία, υπάρχουν κάποια πράγματα που μπορείτε να κάνετε στη διάρκεια αυτής της ευαίσθητης περιόδου:

• Μην ξεχνάτε ότι το παιδί σας έχει ανάγκη την ανεξαρτησία του, αλλά και εσάς.
• Ως ψυχοθεραπευτής, τονίζω συχνά στους γονείς τη σημασία της "ενεργητικής ακρόασης". Ακούστε για να κατανοήσετε, όχι για να απαντήσετε ή να διορθώσετε αμέσως το παιδί σας.
• Μην κρίνετε και μην βγάζετε εύκολα συμπεράσματα. Κάποιες συμπεριφορές που μπορεί να μην είναι φυσιολογικές για εσάς μπορεί να είναι απολύτως φυσιολογικές για τους εφήβους.
• Ακούστε τα παιδιά σας με ενσυναίσθηση. Προσπαθήστε να μπείτε στη θέση τους και ακούστε όσα έχουν να σας πουν. Για να αποφύγετε τις αντιπαραθέσεις, προτείνετε επιλογές και μην δίνετε εντολές.
• Μιλήστε ανοιχτά για τις προσδοκίες σας σε θέματα που είναι σημαντικά, όπως η ασφάλεια, ο σεβασμός και οι βασικές υποχρεώσεις.
• Δείξτε εμπιστοσύνη στο παιδί σας. Κάντε το παιδί σας να νιώθει ότι είναι σημαντικό για εσάς. Μπορείτε να κάνετε κάποιες δραστηριότητες που απολαμβάνετε μαζί, και αυτό θα σας φέρει πιο κοντά.
• Αν παρατηρήσετε ανησυχητικά σημάδια όπως οι αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες, πτώση των βαθμών, απομόνωση , καλό είναι να μιλήσετε ανοιχτά με το έφηβο παιδί σας.

Η εφηβεία μπορεί να είναι απαιτητική τόσο για τον έφηβο όσο και για την οικογένεια. Οι ανησυχητικές ή επίμονες αλλαγές στη συμπεριφορά δεν πρέπει να αγνοούνται και χρειάζονται ήρεμη συζήτηση και, όταν χρειάζεται, επαγγελματική αξιολόγηση.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Zhou, X., et al. (2015). Comparative efficacy and acceptability of psychotherapies for depression in children and adolescents: A systematic review and network meta-analysis. World Psychiatry, 14(2), 207-222. [link]
2. ↸2.Mufson, L., et al. (1999). Efficacy of interpersonal psychotherapy for depressed adolescents. JAMA Psychiatry (formerly Archives of General Psychiatry), 56(6), 573-579. [link]
3. ↸3.Goodyer, I. M., et al. (2017). Cognitive behavioural therapy and short-term psychoanalytical psychotherapy versus a brief psychosocial intervention in adolescents with unipolar major depressive disorder (IMPACT): a multicentre, pragmatic, observer-blind, randomised controlled superiority trial. The Lancet Psychiatry, 4(2), 109-119. [link]
4. ↸4.National Institute for Health and Care Excellence (NICE) Guideline NG134: Depression in children and young people: identification and management. [link]