Φωτοθεραπεία
Τα τελευταία χρόνια η φωτοθεραπεία έχει γίνει αρκετά δημοφιλής. Πολλοί άνθρωποι τη χρησιμοποιούν ως συμπληρωματικό εργαλείο στη διαχείριση συμπτωμάτων της εποχιακής καταθλιπτικής διαταραχής (SAD — Seasonal Affective Disorder), πάντα κατόπιν ιατρικής σύστασης. Είναι όμως μια αποτελεσματική θεραπεία για την εποχιακή κατάθλιψη; Πώς λειτουργεί;1
Τι είναι η φωτοθεραπεία;
Αν και η ονομασία μπορεί να σας κάνει να πιστεύετε ότι είναι μια απλή διαδικασία, δεν είναι τόσο απλή όσο να ανάβεις όλα τα φώτα μέσα στο σπίτι ή στο γραφείο.
Η φωτοθεραπεία περιλαμβάνει την έκθεση σε συγκεκριμένο είδος φωτός (που μιμείται το φυσικό φως σε εξωτερικό χώρο) για 20-30 λεπτά κάθε μέρα. Για την εποχιακή κατάθλιψη, γενικά η φωτοθεραπεία γίνεται με την χρήση ενός light box 10,000 lux σε μια απόσταση 40-60 εκατοστά από το πρόσωπο. Καλό είναι να μην κοιτάει ο θεραπευόμενος άμεσα στο φως, αλλά μπορεί να έχει ανοιχτά τα μάτια του. Πολλοί άνθρωποι διαβάζουν, δουλεύουν ή πίνουν τον πρωινό τους καφέ στη διάρκεια της φωτοθεραπείας. Η φωτοθεραπεία είναι πιο αποτελεσματική μέσα στις δύο πρώτες ώρες από το ξύπνημα.
Στην κλινική μου πρακτική, παρατηρώ συχνά πως η συνέπεια στην ώρα εφαρμογής είναι ο πιο καθοριστικός παράγοντας για την επιτυχία της παρέμβασης. Οι ασθενείς που εντάσσουν τη φωτοθεραπεία στην πρωινή τους ρουτίνα αναφέρουν ταχύτερη βελτίωση στα επίπεδα ενέργειάς τους.
Οι περισσότεροι άνθρωποι με εποχιακή κατάθλιψη ξεκινούν την φωτοθεραπεία στην αρχή του φθινοπώρου, όταν τυπικά αρχίζει να νυχτώνει πιο νωρίς. Η θεραπεία συνήθως διαρκεί μέχρι την άνοιξη, όταν το φυσικό φως είναι από μόνο του επαρκές.
Η φωτοθεραπεία είναι μια από τις πιο γνωστές μεθόδους για την θεραπεία της εποχιακής κατάθλιψης επειδή είναι μια αποτελεσματική, μη επεμβατική διαδικασία που γενικά δεν έχει παρενέργειες. Αν εμφανιστούν κάποιες παρενέργειες, είναι συνήθως ήπιες και μικρής διάρκειας. Μπορεί να περιλαμβάνουν:
- Πονοκέφαλο
- Ναυτία
- Νευρικότητα
- Κόπωση των ματιών
- Μανία, ευφορία ή αναστάτωση που έχουν σχέση με τη διπολική διαταραχή 4
Όταν οι παρενέργειες συνεχίζουν και επιμένουν για αρκετές μέρες, καλό είναι να μειώσετε το χρόνο της φωτοθεραπείας, να κάνετε διαλλείματα στη διάρκεια της θεραπείας ή να αλλάξετε την ώρα που κάνετε φωτοθεραπεία.
Πώς η φωτοθεραπεία βοηθά στην εποχιακή κατάθλιψη;
Οι άνθρωποι που βιώνουν εποχιακή κατάθλιψη συχνά έχουν υψηλά επίπεδα μελατονίνης στο σώμα τους στη διάρκεια των χειμερινών μηνών. Καθώς η μελατονίνη είναι η ορμόνη που ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου-αφύπνισης, η υπερβολική μελατονίνη μπορεί να δυσκολεύει τον ύπνο το βράδυ και να μας κάνει νευρικούς στη διάρκεια της ημέρας.
Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, η φωτοθεραπεία ενδέχεται να συμβάλλει στη ρύθμιση της μελατονίνης μέσω της διέγερσης του αμφιβληστροειδούς. Ο αμφιβληστροειδής είναι συνδεδεμένος με τον υποθάλαμο, το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τη ρύθμιση των επιπέδων της μελατονίνης. Η ρύθμιση της μελατονίνης λειτουργεί καλύτερα με επαρκείς ποσότητες φωτός και σκότους. Η χρήση της φωτοθεραπείας καθημερινά, ειδικά τις δύο πρώτες ώρες μετά το ξύπνημα, ενδέχεται να βοηθήσει στη ρύθμιση της παραγωγής μελατονίνης σε ορισμένα άτομα.
Ο ρόλος της σεροτονίνης και της πρωτεΐνης SERT
Σύμφωνα με ορισμένες έρευνες, η φωτοθεραπεία ενδέχεται να συμβάλλει στη μείωση των επιπέδων της πρωτεΐνης SERT σε άτομα με εποχιακή κατάθλιψη. Οι πρωτεΐνες μεταφορείς είναι υπεύθυνες για την μεταφορά των νευροδιαβιβαστών, οι οποίοι ρυθμίζουν την λειτουργία του εγκεφάλου και αλληλεπιδρούν με διαφορετικά τμήματα του σώματος.
Η σεροτονίνη, ένας νευροδιαβιβαστής άμεσα συνδεδεμένος με τη ρύθμιση της διάθεσης, βρίσκεται σε χαμηλότερα επίπεδα όταν η SERT δραστηριοποιείται υπερβολικά.
Η σεροτονίνη κυκλοφορεί μέσα στο σώμα με τη βοήθεια της πρωτεΐνης SERT. Η SERT είναι υπεύθυνη για την επιστροφή της σεροτονίνης στα αδρανή νευρικά κύτταρα. Όταν λοιπόν υπάρχουν υψηλά επίπεδα της πρωτεΐνης SERT στο σώμα, αυτό σημαίνει ότι λιγότερη σεροτονίνη ταξιδεύει στο σώμα.
Οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι με εποχιακή κατάθλιψη έχουν υψηλά επίπεδα της πρωτεΐνης SERT στη διάρκεια των χειμερινών μηνών. Για τους ανθρώπους με SAD, η φωτοθεραπεία βοηθά το σώμα να έχει τα σωστά επίπεδα της πρωτεΐνης SERT. Αυτό ενδέχεται να συνδέεται με βελτίωση της διάθεσης σε ορισμένους ασθενείς, σύμφωνα με τη σχετική βιβλιογραφία.2
Μπορεί η φωτοθεραπεία να έχει ρόλο στη διαχείριση της κατάθλιψης;
Αυτή η ερώτηση είναι δύσκολο να απαντηθεί. Κάποιες μελέτες δείχνουν ότι η φωτοθεραπεία είναι μια καλή θεραπευτική επιλογή, και κάποιες άλλες ότι δεν είναι αποτελεσματική. Οι απόψεις διαφέρουν πάνω σε αυτό το ζήτημα. Τα αποτελέσματα είναι ανάμικτα, ωστόσο η φωτοθεραπεία δεν είναι η καλύτερη επιλογή για την κατάθλιψη που δεν είναι εποχιακή.
Καθώς η φωτοθεραπεία έχει ελάχιστες παρενέργειες, μπορεί να αποτελεί μια συμπληρωματική θεραπεία για την κατάθλιψη.
Οφέλη φωτοθεραπείας
Υπάρχουν ερευνητικές ενδείξεις που υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητα της φωτοθεραπείας στη μείωση ορισμένων συμπτωμάτων της εποχιακής κατάθλιψης.3 Ωστόσο, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι αν και η φωτοθεραπεία μπορεί να συμβάλλει στη μείωση ορισμένων συμπτωμάτων της κατάθλιψης, δεν αποτελεί την κύρια θεραπεία για την εποχιακή κατάθλιψη ή άλλες καταστάσεις. Τα οφέλη που έχει κάποιος από την φωτοθεραπεία είναι μικρής διάρκειας και η θεραπεία πρέπει να είναι συνεχής.
Η φωτοθεραπεία λειτουργεί πολύ πιο γρήγορα από άλλες θεραπείες, αν και τα οφέλη της υποχωρούν γρήγορα (μέσα σε λίγες μέρες) μετά την διακοπή της τακτικής χρήσης της λάμπας.
Μερικοί άνθρωποι έχουν καλύτερη διάθεση και γενικά νιώθουν καλύτερα μετά από την πρώτη συνεδρία. Τα μέγιστα αποτελέσματα συνήθως εμφανίζονται μετά από μερικές εβδομάδες συστηματικής χρήσης.
Παρενέργειες φωτοθεραπείας
Γενικά, η φωτοθεραπεία θεωρείται ασφαλής, ωστόσο πριν από τον συνδυασμό με άλλες θεραπείες ή φαρμακευτική αγωγή, απαιτείται πάντα η γνώμη ειδικού.
Ωστόσο, οι άνθρωποι με άλλες διαταραχές, παθήσεις των ματιών όπως ο εκφυλισμός της ωχράς κηλίδας ή το φωτοευαίσθητο δέρμα, δεν αποτελούν καλούς υποψηφίους για αυτή τη θεραπεία.
Οι πιο συχνές παρενέργειες της φωτοθεραπείας περιλαμβάνουν πονοκέφαλο, κόπωση στα μάτια, νευρικότητα ή ναυτία. Αυτές οι παρενέργειες είναι ελάχιστες και υποχωρούν λίγες μέρες μετά την διακοπή της θεραπείας.
Τα διαλλείματα στη διάρκεια της φωτοθεραπείας ή η μείωση της διάρκειας της θεραπείας ελαχιστοποιεί τις παρενέργειες. Ως ψυχίατρος, συμβουλεύω πάντα την σταδιακή εισαγωγή: ξεκινώντας με 10-15 λεπτά τις πρώτες ημέρες και αυξάνοντας προοδευτικά τον χρόνο, ελαχιστοποιείται σημαντικά η πιθανότητα εμφάνισης πονοκεφάλου ή υπερδιέγερσης.
Γενικά, καλό είναι η θεραπεία να διαρκεί γύρω στα 15 λεπτά για την αποφυγή των παρενεργειών. Σε κάθε περίπτωση, συνιστάται να συμβουλευτείτε τον ιατρό σας εάν παρενέργειες οι επιμένουν.
Επειδή η συγκεκριμένη θεραπεία δεν περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή, είναι μια πιο ασφαλής επιλογή για τους ανθρώπους που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να πάρουν αντικαταθλιπτικά, όπως στη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Επιπλέον, η φωτοθεραπεία μπορεί, κατόπιν σύστασης του θεράποντος ιατρού, να αποτελέσει συμπληρωματική επιλογή παράλληλα με άλλες θεραπείες.
Φωτοθεραπεία ως συμπληρωματική προσέγγιση
Αν και η φωτοθεραπεία συμβάλλει στην ανακούφιση των συμπτωμάτων της εποχιακής κατάθλιψης, τα αποτελέσματά της έχουν μικρή διάρκεια και δεν είναι ιδανική λύση για όλους.
Ωστόσο, η φωτοθεραπεία δεν αντικαθιστά άλλες αποδεδειγμένες θεραπείες, όπως η ψυχοθεραπεία ή η φαρμακευτική αγωγή. Εάν αντιμετωπίζετε συμπτώματα κατάθλιψης, η συνεργασία με εξειδικευμένο ψυχίατρο παραμένει η πιο αξιόπιστη επιλογή.
Βιβλιογραφία
- 1.Nussbaumer-Streit, B., et al. (2019). Light therapy for preventing seasonal affective disorder. The Cochrane Database of Systematic Reviews, Issue 3, CD011269. [link]
- 2.Zuo-Wei Chen, et al. (2024). Treatment measures for seasonal affective disorder: A network meta-analysis. Journal of Affective Disorders. [link]
- 3.Pjrek, E., et al. (2020). The efficacy of light therapy in the treatment of seasonal affective disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials. Psychotherapy and Psychosomatics, 89(1), 17–24. [link]
- 4.Seasonal affective disorder (SAD) — NHS. [link]