Οι ρίζες του άγχους και της κατάθλιψης

Άγχος και Κατάθλιψη

Η ακριβής αιτία του άγχους  και της κατάθλιψης δεν είναι γνωστή. Στην κλινική πράξη, αντί για μία μοναδική αιτία, παρατηρούμε συνήθως ένα πολυπαραγοντικό υπόβαθρο, όπου βιολογικά, ψυχολογικά και κοινωνικά στοιχεία αλληλεπιδρούν — αυτό που στη σύγχρονη ψυχιατρική αποκαλούμε βιο-ψυχο-κοινωνικό μοντέλο. Σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα ο συνδυασμός γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων παίζει σημαντικό ρόλο στην εμφάνισή τους. Η χημεία του εγκεφάλου είναι πολύπλοκη και επηρεάζει την αντίδραση στο στρες, τη διάθεση και όλα μας τα συναισθήματα.

Οι συμβατικές προσεγγίσεις για τις ψυχικές διαταραχές επικεντρώνονται στην ανισορροπία των νευροδιαβιβαστών με την θεραπεία να περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή για την επιδιόρθωση των ανωμαλιών. Για δεκαετίες πιστεύαμε ότι αυτές οι χημικές ανισορροπίες ήταν η κύρια αιτία των ψυχικών διαταραχών και η φαρμακευτική αγωγή αποτελούσε συχνά την πρωταρχική θεραπευτική επιλογή. Καθώς υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ανάγκη την φαρμακευτική αγωγή, υπάρχουν όλο και περισσότερα δεδομένα που υποστηρίζουν ότι οι ψυχικές διαταραχές είναι αποτέλεσμα του σύγχρονου τρόπου ζωής που δεν συμβαδίζει με τα γονίδια μας.

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες αλληλεπιδρούν με τη βιολογία μας. Η διατροφή μας είναι γεμάτη με επεξεργασμένες και φλεγμονώδεις τροφές, δεν ασκούμαστε, η έκθεση στον ήλιο είναι περιορισμένη και καθημερινά είμαστε αποδέκτες τοξινών και ψυχοπιεστικών παραγόντων. Πολλοί από αυτούς τους παράγοντες συμβάλλουν στη φλεγμονή, στην ανεπάρκεια θρεπτικών συστατικών, στη φλεγμονή του στομάχου, στη διαταραχή του μικροβιώματος, στις ορμονικές αλλαγές και στην ενεργοποίηση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων ή άλλων παραγόντων έντονου στρες (ψυχικά ή σωματικά), που οδηγούν σε ψυχικές διαταραχές.

Αυτές οι αλλαγές συμβάλλουν στην εμφάνιση ψυχικών διαταραχών αλλά υπάρχουν ακόμη πολλά ερωτήματα που πρέπει να ερευνηθούν σε βάθος για να βρεθεί η ρίζα της αιτίας των ψυχικών διαταραχών.

Παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση άγχους και κατάθλιψης

Τα τελευταία χρόνια η έρευνα αναγνωρίζει έναν αριθμό βιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων που αλληλεπιδρούν πολύπλοκα και αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης ψυχικών διαταραχών:

1. Ανεπάρκεια θρεπτικών συστατικών

Η ανεπάρκεια θρεπτικών συστατικών συμβάλλει στο άγχος και στην κατάθλιψη. Συχνά παρατηρείται έλλειψη των:

• Ωμέγα-3 λιπαρών οξέων
• Βιταμίνης D
• Βιταμινών Β2, Β6, Β12
• Φολικού οξέος
• Σιδήρου
• Ψευδαργύρου
• Μαγνησίου
• Χαλκού
• Χολίνης

Όλα αυτά τα θρεπτικά συστατικά παίζουν σημαντικό ρόλο στην υγεία του εγκεφάλου.

Η ανεπάρκεια της βιταμίνης Β12 αποτελεί συχνό εύρημα, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους, χορτοφάγους και άτομα που λαμβάνουν ορισμένα φάρμακα, και έχει παρατηρηθεί σε σημαντικό ποσοστό ασθενών με κατάθλιψη.  Η διαταραχή του μικροβιώματος, η δυσπεψία, η διατροφή με φλεγμονώδεις τροφές και η φαρμακευτική αγωγή για τις διαταραχές του στομάχου έχουν συνδεθεί με την ανεπάρκεια της Β12. Η επαρκής πρόσληψη βιταμίνης Β12 υποστηρίζει τη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού συστήματος. Πιστεύεται ότι συμβάλλει στη μεθυλίωση στο σώμα και στην απομάκρυνση της ομοκυστεΐνης μιας φλεγμονώδους πρωτεΐνης,.

Η μεθυλίωση είναι μια διαδικασία που περιλαμβάνει την ενεργοποίηση της Β12 και άλλων τύπων βιταμίνης Β όπως το φολικό οξύ. Τα άτομα που αντιμετωπίζουν γενετικά προβλήματα στη μεθυλίωση, είναι πιο πιθανό να έχουν ανεπάρκεια και να εμφανίσουν κατάθλιψη και άγχος. Η αντιμετώπιση της ανεπάρκειας, κατόπιν ιατρικής αξιολόγησης, μπορεί να περιλαμβάνει τη λήψη κατάλληλων συμπληρωμάτων βιταμίνης Β.

Οι μελέτες έχουν δείξει ότι υπάρχει μία σύνδεση ανάμεσα στην μειωμένη πρόσληψη ωμέγα-3 λιπαρών οξέων από τα ψάρια και άλλες πηγές και αυξημένη επίπτωση της μείζονος κατάθλιψης. Τα δύο κύρια ωμέγα-3 λιπαρά οξέα που σχετίζονται με τη διάθεση είναι το εικοσιπεντανοϊκό οξύ (EPA) και το εικοσιδυαεξαενοϊκό οξύ (DHA) τα οποία δρουν μέσω διαφορετικών αλλά συμπληρωματικών βιολογικών μηχανισμών. Ορισμένα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, ως συμπληρωματική αγωγή, ενδέχεται να προσφέρουν οφέλη στην ψυχολογική ευεξία, πάντα σε συνεννόηση με τον θεράποντα ιατρό.¹ Okereke, C. E., et al. (2022). Effect of long-term supplementation with marine omega-3 fatty acids vs placebo on risk of depression. JAMA, 327,13,1292.

Η ανεπάρκεια της βιταμίνης D είναι πολύ συχνή εξαιτίας της μειωμένης έκθεσης στον ήλιο και των συμβιωτικών βακτηρίων του στομάχου. Η βιταμίνη D είναι σημαντική καθώς συμμετέχει σε πολλές λειτουργίες στο σώμα και στον εγκέφαλο. Η βιταμίνη D συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού και του νευρικού συστήματος. Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D έχουν συσχετιστεί σε ορισμένες μελέτες με αυξημένο κίνδυνο εποχικής κατάθλιψης, κυρίως κατά τους χειμερινούς μήνες. Σε περιπτώσεις σοβαρότερης ανεπάρκειας, η επίδραση στη διάθεση και σε αγχώδεις διαταραχές όπως η διαταραχή πανικού έχει επίσης τεκμηριωθεί σε παρατηρητικές μελέτες.

2. Δυσλειτουργία του θυρεοειδή

Οι διαταραχές του θυρεοειδή περιλαμβάνουν τον υποθυρεοειδισμό και τον υπερθυρεοειδισμό που ίσως να συνδέονται με σοβαρά νευροψυχιατρικά συμπτώματα και διαταραχές όπως η κατάθλιψη και οι κρίσεις πανικού. Οι ανωμαλίες συνδέονται με τα αυξημένα επίπεδα της TSH, τα χαμηλά επίπεδα της Τ3 και Τ4 και αύξηση στα επίπεδα των αντισωμάτων του θυρεοειδή. Η σωστή ιατρική διαχείριση των θυρεοειδικών διαταραχών μπορεί να συμβάλει θετικά στη γενικότερη ψυχολογική κατάσταση.

3. Οξειδωτικό στρες

Το οξειδωτικό στρες είναι μια ακόμη φυσιολογική αντίδραση του σώματος που μπορεί να προκαλέσει βλάβη όταν διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα ή είναι πιο έντονη από τα φυσιολογικά επίπεδα. Οι ελεύθερες ρίζες είναι αυτές που προκαλούν το οξειδωτικό στρες. Ο σχηματισμός των ελεύθερων ριζών είναι μια διαδικασία που συμβαίνει στον οργανισμό μας και είναι φυσιολογικό κομμάτι της γήρανσης. Τα επίπεδα τους μπορεί να αυξηθούν λόγω κακής διατροφής, τοξινών, βαρέων μετάλλων, καπνίσματος και κατανάλωσης αλκοόλ.

Όταν σχηματίζονται πολλές ελεύθερες ρίζες ή τα επίπεδα των αντιοξειδωτικών είναι μειωμένα, το σώμα μας φυσιολογικά αμύνεται κατά του οξειδωτικού στρες ώστε να μην προκληθεί οξειδωτική βλάβη και κατά συνέπεια να μην αναπτυχθούν χρόνια νοσήματα.

Οι μελέτες έχουν δείξει μια ισχυρή σχέση ανάμεσα στην κατάθλιψη και στο οξειδωτικό στρες.

4. Διαταραχές του πεπτικού και φλεγμονή

Ο εγκέφαλος και το πεπτικό σύστημα επικοινωνούν και το ένα επηρεάζει το άλλο. Όταν λοιπόν παρατηρούνται φλεγμονές στο έντερο και στο στομάχι εξαιτίας της διατροφής, των οξέων του στομάχου, της ανάπτυξης των κακών βακτηρίων, των παρασίτων ή των μυκήτων τότε επηρεάζεται και ο εγκέφαλος μας.

Η κακή υγεία του εντέρου μπορεί να οδηγήσει στην παραγωγή μικρότερης ποσότητας νευροδιαβιβαστών. Περίπου το 90-95% της σεροτονίνης του οργανισμού βρίσκεται στο γαστρεντερικό σύστημα. Παρόλο που αυτή η σεροτονίνη δεν διαπερνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, το έντερο επηρεάζει τη σύνθεση νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο έμμεσα, μέσω του άξονα εντέρου-εγκεφάλου. Για αυτό η υγεία του εντέρου αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη ρύθμιση της διάθεσης και της ψυχικής υγείας.

Πολλές μελέτες έχουν δείξει το ρόλο της δυσλειτουργίας του στομάχου σε φλεγμονώδεις νόσους που επηρεάζουν άμεσα τον εγκέφαλο. Το πνευμονογαστρικό νεύρο είναι το μακρύτερο κρανιακό νεύρο και συνδέει τον εγκέφαλο και το πεπτικό σύστημα. Ο άξονας εγκεφάλου-πεπτικού είναι αμφίδρομος και επηρεάζεται επίσης από το ανοσοποιητικό σύστημα και το νευροενδοκρινικό σύστημα.

Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε τη σύνδεση εγκεφάλου-πεπτικού όταν νιώθουμε σφίξιμο στο στομάχι. Η φλεγμονή στο στομάχι μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις στον εγκέφαλο και προκαλείται από επεξεργασμένες τροφές, αλλεργιογόνα φαγητά, γαλακτοκομικά προϊόντα, ζάχαρη και άλλα που αυξάνουν τους δείκτες φλεγμονής στο αίμα πράγμα το οποίο μπορεί να οδηγήσει στην κατάθλιψη.

Αυτοί οι δείκτες σχετίζονται άμεσα με την κατάθλιψη, οι υψηλοί δείκτες συνδέονται με σοβαρή κατάθλιψη και άγχος. Μερικές παθήσεις όπως η κοιλιοκάκη, που συνδέονται με αυτούς τους δείκτες και με σημαντική φλεγμονή στο στομάχι, συχνά εκδηλώνονται ως ψυχικές διαταραχές πρώτα. Το άγχος και η κατάθλιψη είναι συχνά συμπτώματα της κοιλιοκάκης.

Το μικροβίωμα περιλαμβάνει τα βακτήρια που υπάρχουν στο στομάχι, και είναι επίσης ουσιαστικά για την υγεία του εγκεφάλου. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι συγκεκριμένοι τύποι βακτηρίων μπορεί να συνδέονται με το άγχος και την κατάθλιψη. Ορισμένες κλινικές μελέτες διερευνούν τον πιθανό ρόλο των προβιοτικών στην υποστήριξη της ψυχικής ευεξίας, αν και απαιτείται περαιτέρω έρευνα.² Mingxue Gao , et al. (2023). Gut microbiota composition in depressive disorder: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Translational Psychiatry, 13, Article 379.

Έχουν βρεθεί κάποια στελέχη βακτηρίων όπως το Coprococcus και το Dialister στα οποία υπήρχε σοβαρή ανεπάρκεια ή απουσία σε ασθενείς με κατάθλιψη. Αυτά τα βακτήρια πιστεύεται ότι εμπλέκονται στο μονοπάτι παραγωγής της ντοπαμίνης. Η ντοπαμίνη, ο νευροδιαβιβαστής της χαράς, έχει πιθανή αντιφλεγμονώδη δράση.

5. Χρόνιο στρες

Όπως και με τη φλεγμονή, το στρες προκαλεί μια προσαρμοστική αντίδραση του σώματος ώστε να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε πιθανές απειλές και να επιβιώσουμε. Σε αντίδραση σε ψυχοπιεστικούς παράγοντες, πολύπλοκα μονοπάτια στο σώμα μας ενεργοποιούνται.

Ένα από τα σημαντικότερα μονοπάτια είναι ο άξονας υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων που ενεργοποιείται και απελευθερώνεται η κορτιζόλη. Η κορτιζόλη προετοιμάζει το σώμα για την αντίδραση πάλης ή φυγής (fight or flight).

Αν ο άξονας υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων είναι ενεργός συνεχώς, χωρίς να έχει χρόνο να ανακάμψει, τότε η κορτιζόλη παράγεται σε υψηλά επίπεδα στη διάρκεια της ημέρας και δεν μειώνεται όσο η μέρα περνά. Αυτό με την πάροδο του χρόνου οδηγεί στην απορρύθμιση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων πράγμα που παρεμβαίνει στην ικανότητα του σώματος να ανταποκριθεί κατάλληλα σε μεγάλους και μικρούς ψυχοπιεστικούς παράγοντες. Αυτό προκαλεί προβλήματα στην ισορροπία των ορμονών, στον ανοσοποιητικό και στη διάθεση, με αποτέλεσμα την εμφάνιση της κατάθλιψης και του άγχους.

Το στρες είναι γνωστό ότι συμβάλλει στην εμφάνιση της κατάθλιψης. Τα μακροχρόνια αυξημένα επίπεδα της κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες που παράγεται από τα επινεφρίδια, συνδέεται με αυξημένη επίπτωση σοβαρών χρόνιων νοσημάτων όπως η μείζονα κατάθλιψη. Ορισμένες πρακτικές όπως ο διαλογισμός, η γιόγκα και το τάι τσι αποτελούν χρήσιμα εργαλεία για τη διαχείριση του καθημερινού στρες.

Καθώς οι έρευνες συνεχίζονται για την αποκάλυψη των παραγόντων που συμβάλλουν στην κατάθλιψη και στο άγχος είναι σημαντικό για τους ασθενείς να λαμβάνουν τη φαρμακευτική τους αγωγή. Σταδιακά κατανοούμε ότι η αγχολυτική και αντικαταθλιπτική αγωγή έχει μακροχρόνιες επιδράσεις στους ασθενείς. Όμως χρειάζεται να απαντηθούν ακόμη πολλά ερωτήματα σχετικά τις αιτίες των ψυχιατρικών διαταραχών.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Okereke, C. E., et al. (2022). Effect of long-term supplementation with marine omega-3 fatty acids vs placebo on risk of depression. JAMA, 327,13,1292. [link]
2. ↸2.Mingxue Gao , et al. (2023). Gut microbiota composition in depressive disorder: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Translational Psychiatry, 13, Article 379. [link]
3. ↸3.National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2022). Depression in adults: treatment and management. (NICE guideline NG222). [link]