Καρκίνος, ψυχολογία και ψυχοθεραπεία
Η διάγνωση του καρκίνου σηματοδοτεί ένα μεγάλο ταξίδι που επηρεάζει τη σωματική, την ψυχική υγεία και τις σχέσεις με τα αγαπημένα πρόσωπα. Στην κλινική μου πρακτική ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, διαπιστώνω καθημερινά πόσο καθοριστική είναι η έγκαιρη αναγνώριση αυτού του ψυχικού φορτίου για τη μετέπειτα πορεία και ανθεκτικότητα του ασθενούς. Όταν κάποιος έρχεται αντιμέτωπος με τη διάγνωση του καρκίνου για πρώτη φορά, η πρώτη αντίδραση είναι συχνά η δυσπιστία, που μπορεί να συνοδεύεται από πολλά αρνητικά συναισθήματα και έντονο φόβο.
Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να διαχειριστεί τον φόβο, το άγχος και την προσαρμογή στη διάγνωση, χωρίς να υποκαθιστά την ογκολογική θεραπεία. Οι φόβοι μπορεί να περιλαμβάνουν τον φόβο θανάτου, τον φόβο για την ίδια τη νόσο και τις συνέπειες της θεραπείας, αμφιβολίες για την πορεία της θεραπείας και το πώς ο καρκίνος θα επηρεάσει τη ζωή.
Οι σωματικές και οι ψυχολογικές αντιδράσεις μπορεί να αλλάξουν με τον καιρό, για παράδειγμα με κάποια αλλαγή στη θεραπεία ή μετά από εξετάσεις. Γενικά, όσο επιθετικότερη είναι η νόσος και όσο μεγαλύτερα είναι τα σωματικά προβλήματα, τόσο πιο δύσκολο μπορεί να είναι για κάποιον να προσαρμοστεί ψυχολογικά στη νόσο. Η οικονομική, κοινωνική και σωματική κατάσταση ενός ανθρώπου μπορούν να αλλάξουν εξαιτίας του καρκίνου και της θεραπείας του.
Οι ασθενείς δεν πρέπει να φοβούνται να μιλήσουν στο γιατρό τους για τα συναισθήματά τους και τις ανησυχίες τους.4 Το συναισθηματικό στρες είναι αναμενόμενο, ιδιαίτερα τη στιγμή της διάγνωσης, και πολλά ψυχολογικά θέματα μπορεί να προκύπτουν στον πρώτο χρόνο μετά τη θεραπεία.1
Ωστόσο, ακόμη και αρκετά χρόνια μετά, πολλοί άνθρωποι που έχουν περάσει καρκίνο μπορεί να συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν ψυχική επιβάρυνση. Κάποιες ομάδες ασθενών με καρκίνο βιώνουν υψηλότερα επίπεδα άγχους, ενώ οι ανάγκες διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Οι γυναίκες με μικρά παιδιά ή όσοι έχουν άλλα παράλληλα προβλήματα υγείας μπορεί να έρθουν αντιμέτωποι με πρόσθετο ψυχικό και συναισθηματικό βάρος λόγω της διάγνωσης του καρκίνου.
Ψυχολογικά δεν επιβαρύνονται μόνο οι ασθενείς με καρκίνο αλλά και οι οικογένειές τους και οι φροντιστές τους. Μερικοί άνθρωποι νιώθουν άβολα να αποδεχτούν ότι χρειάζονται ψυχολογική βοήθεια επειδή πιστεύουν ότι αυτή απευθύνεται μόνο σε “αδύναμους” ανθρώπους. Είναι σημαντικό να ζητηθεί η βοήθεια ψυχολόγου, ψυχοθεραπευτή ή ψυχιάτρου όταν οι αλλαγές φέρνουν έντονη δυσφορία ή δυσκολία στην καθημερινή λειτουργικότητα.
Καθώς εξελίσσεται η θεραπεία για την αντιμετώπιση των βιολογικών πτυχών του καρκίνου, οι ασθενείς δεν πρέπει να παραμελούν τη συναισθηματική τους υγεία. Η πληροφόρηση και η σωστή ενημέρωση είναι δύο σημαντικά εφόδια. Ένα από τα καλύτερα πράγματα που μπορεί να κάνει κάποιος είναι να ενημερώνεται από αξιόπιστες πηγές και από τη θεραπευτική του ομάδα, ώστε να κατανοεί καλύτερα τη νόσο και να στηρίζει την ποιότητα ζωής του. Με αυτόν τον τρόπο η νόσος μπορεί να φαίνεται λιγότερο ασαφής και λιγότερο τρομακτική.
Υπάρχουν ασθενείς που θέλουν να γνωρίζουν τα πάντα και υπάρχουν ασθενείς που δεν θέλουν να γνωρίζουν πολλά, γιατί τους καταβάλλει το άγχος. Η επιθυμία του ασθενούς σχετικά με την πληροφόρηση χρειάζεται απόλυτο σεβασμό. Έχουν γίνει πολλές μελέτες σχετικά με το πώς ο καρκίνος επηρεάζει τους ασθενείς. Οι μελέτες δείχνουν ότι οι ασθενείς με καρκίνο μπορεί να βιώνουν συναισθηματικό στρες, που να περιλαμβάνει κατάθλιψη, άγχος, φόβο για τη νόσο, φόβο για τον θάνατο και θυμό.
Ο καρκίνος και η θεραπεία του έχουν επίσης σωματικές παρενέργειες. Η καθημερινότητα μπορεί να επηρεάζεται από τις σωματικές ή τις συναισθηματικές παρενέργειες. Οι συντροφικές και άλλες σημαντικές σχέσεις μπορεί να επηρεαστούν. Αν και αυτές οι αντιδράσεις είναι συχνές σε πολλούς ασθενείς με καρκίνο, διαφέρουν σε κάθε άνθρωπο. Για κάποιους το συναισθηματικό στρες είναι πολύ έντονο και για άλλους η προσαρμογή είναι λιγότερο δύσκολη. Η αντίδραση του ασθενούς επηρεάζεται από την ποιότητα ζωής του, την ηλικία του, την ψυχική ανθεκτικότητα, την κοινωνική υποστήριξη, το πόσο προχωρημένη είναι η νόσος, τη στιγμή της διάγνωσης και τη μορφή της θεραπείας.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι πολλοί ασθενείς προσαρμόζονται σταδιακά στην κατάσταση με την πάροδο του χρόνου, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η διαδικασία είναι εύκολη ή γραμμική.
Ψυχολογική υποστήριξη και καρκίνος
Η διάγνωση μιας κακοήθειας πυροδοτεί μια σειρά από συναισθηματικές μεταβάσεις. Αρχικά, κυριαρχεί το σοκ και η άρνηση. Στη συνέχεια, αναδύονται ο θυμός, ο φόβος και συχνά η θλίψη. Η κατανόηση αυτών των σταδίων διευκολύνει την ομαλότερη συναισθηματική προσαρμογή στη νέα καθημερινότητα.
Πολλές μελέτες έχουν εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στους ψυχολογικούς παράγοντες, το στρες και το ανοσοποιητικό σύστημα.
Η διαθέσιμη βιβλιογραφία δείχνει ότι το χρόνιο στρες και η ψυχική επιβάρυνση μπορεί να συνδέονται με βιολογικές διεργασίες σχετικές με το ανοσοποιητικό σύστημα, αλλά αυτό δεν αποδεικνύει ότι η ψυχολογία από μόνη της θεραπεύει τον καρκίνο ή καθορίζει την ογκολογική έκβαση.3
Η υποστηρικτική ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ασθενείς να διαχειριστούν το άγχος, την καταθλιπτική συμπτωματολογία, τις τραυματικές αναμνήσεις και τις δυσκολίες προσαρμογής, πάντα συμπληρωματικά προς την ιατρική φροντίδα.
Η ψυχοθεραπεία αποτελεί μία τεκμηριωμένη επιλογή για τη μείωση της ψυχικής επιβάρυνσης και την ενίσχυση της προσαρμογής, χωρίς να παρουσιάζεται ως «καλύτερη θεραπεία» για τον ίδιο τον καρκίνο.2
Η επεξεργασία των ψυχοπιεστικών εμπειριών μπορεί να βοηθήσει στην αλλαγή της οπτικής του ατόμου απέναντι σε όσα βιώνει.
Η σημασία της ψυχολογικής υποστήριξης στην προσαρμογή στη νόσο
Οι ψυχολογικές παρεμβάσεις μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της ψυχικής επιβάρυνσης, στη βελτίωση της επικοινωνίας με την ιατρική ομάδα και στη στήριξη της ποιότητας ζωής, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως αντικαρκινική θεραπεία ή ως μέσο πρόληψης της μετάστασης.
EMDR και καρκίνος
Η διάγνωση και η θεραπεία του καρκίνου μπορεί να είναι μια τρομακτική εμπειρία που αλλάζει τη ζωή, με ψυχολογικές επιδράσεις που μερικές φορές συνεχίζονται και μετά το τέλος της θεραπείας.
Το EMDR μπορεί να χρησιμοποιηθεί από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ως ψυχοθεραπευτική παρέμβαση για τη διαχείριση τραυματικών αναμνήσεων, άγχους ή συμπτωμάτων μετατραυματικού στρες που σχετίζονται με την εμπειρία της νόσου.
Με τη βοήθεια του EMDR, ορισμένοι άνθρωποι μπορούν να επεξεργαστούν επώδυνες αναμνήσεις από τη διάγνωση, τις νοσηλείες ή δύσκολες ιατρικές εμπειρίες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μέθοδος θεραπεύει τον καρκίνο.
Ελπίδα και προσαρμογή
Η ελπίδα, το προσωπικό νόημα και οι υποστηρικτικές σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως ψυχολογικοί πόροι στην προσαρμογή στη νόσο, χωρίς να παρουσιάζονται ως παράγοντες που «νικούν» τον καρκίνο ή εγγυώνται καλύτερη ανταπόκριση στη θεραπεία.
Πιο ασφαλές είναι να τονίζεται ότι κάθε ασθενής βιώνει διαφορετικά τη διάγνωση, ότι δεν υπάρχει «σωστός» τρόπος να αισθάνεται και ότι η αναζήτηση βοήθειας όταν υπάρχει έντονος φόβος, απόγνωση ή αποδιοργάνωση είναι ένδειξη φροντίδας του εαυτού. Μέσα από την ψυχοθεραπευτική εμπειρία με ογκολογικούς ασθενείς, εξηγώ πάντα ότι η αποδοχή της αδυναμίας σε ορισμένες φάσεις της νόσου δεν αποτελεί παραίτηση, αλλά ένα απολύτως φυσιολογικό στάδιο της θεραπευτικής διαδρομής.
Χρήσιμες στρατηγικές μπορεί να είναι η ανοιχτή επικοινωνία με τη θεραπευτική ομάδα, οι ρεαλιστικοί βραχυπρόθεσμοι στόχοι, η κοινωνική υποστήριξη, η φροντίδα των βασικών καθημερινών αναγκών και η έγκαιρη παραπομπή για ψυχολογική ή ψυχιατρική εκτίμηση όταν χρειάζεται.
Η αβεβαιότητα που συνοδεύει τον καρκίνο μπορεί να κάνει πολλούς ανθρώπους να επανεκτιμήσουν τη ζωή, τις σχέσεις και τις προτεραιότητές τους.
Αυτή η εμπειρία είναι βαθιά προσωπική και δεν πρέπει να αξιολογείται με όρους επιτυχίας ή αποτυχίας.
Ψυχοθεραπευτική υποστήριξη σε άτομα με καρκίνο
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει σημαντικό μέρος της υποστηρικτικής φροντίδας, βοηθώντας στη διαχείριση του άγχους, της θλίψης, των αλλαγών στην εικόνα σώματος, των υπαρξιακών ανησυχιών και των δυσκολιών στις σχέσεις.
Η ψυχολογική υποστήριξη δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους που πάσχουν από καρκίνο αλλά και τους συγγενείς, τους συντρόφους και τους φροντιστές τους, οι οποίοι επίσης μπορεί να επιβαρύνονται σημαντικά.
Κοινωνικό δίκτυο και οικογένεια
Η έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης συνδέεται με υψηλότερα επίπεδα άγχους και χαμηλότερη ποιότητα ζωής στους ασθενείς με καρκίνο. Η δυνατότητα των μελών της οικογένειας να εκφράζουν ανοιχτά τα συναισθήματα και τις σκέψεις τους μπορεί να διευκολύνει την επικοινωνία και να μειώνει την απομόνωση του ασθενούς.
Το άγχος μπορεί να είναι μικρότερο όταν οι ασθενείς μπορούν να επικοινωνήσουν ελεύθερα με τα μέλη της οικογένειάς τους. Όταν υπάρχει σοβαρή κοινωνική απομόνωση, έντονη απελπισία, αυτοκτονικός ιδεασμός ή αίσθηση ότι ο άνθρωπος δεν αντέχει άλλο, απαιτείται άμεση επικοινωνία με την ιατρική και την ψυχική ομάδα φροντίδας.
Διαχείριση άγχους, φόβου, θλίψης
Η ψυχολογική υποστήριξη και η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσουν στη διαχείριση της αγωνίας, του άγχους, του φόβου και της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας.
Στόχος δεν είναι να επιβληθεί «θετική σκέψη», αλλά να δημιουργηθεί ένας ασφαλής χώρος ώστε ο άνθρωπος να εκφράσει φόβο, λύπη, θυμό, αβεβαιότητα και ανάγκες με ρεαλισμό και αξιοπρέπεια.
Όταν τα συμπτώματα είναι έντονα ή παρατεταμένα, χρειάζεται αξιολόγηση από ψυχίατρο ή άλλο κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα αν υπάρχουν αϋπνία, επίμονη κατάθλιψη, κρίσεις πανικού, τραυματικά συμπτώματα ή αυτοκτονικές σκέψεις.
Βιβλιογραφία
- 1.Lee, A. R. Y. B., et al. (2023). Lifetime Burden of Psychological Symptoms, Disorders, and Suicide Due to Cancer in Childhood, Adolescent, and Young Adult Years: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Pediatrics, 177(8), 790-799. [link]
- 2.Rodin, G., et al. (2020). Psychological Interventions for Patients With Advanced Disease: Implications for Oncology and Palliative Care. Journal of Clinical Oncology, 38(9), 885-904. [link]
- 3.Ma, Y., et al. (2024). The cancer-immune dialogue in the context of stress. Nature Reviews Immunology, 24(4), 264-281. [link]
- 4.NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Distress Management. [link]