Τραύμα εγκατάλειψης

Τραύμα εγκατάλειψης

Το τραύμα εγκατάλειψης ορίζεται ως η έντονη ψυχοσυναισθηματική απόκριση στην πραγματική ή αντιληπτή απουσία φροντίδας και ασφάλειας. Δεν αποτελεί επίσημη διαγνωστική κατηγορία στο DSM-5, αλλά συνδέεται άμεσα με το άγχος αποχωρισμού και τους ανασφαλείς τύπους προσκόλλησης.

Όταν οι άνθρωποι σκέφτονται την εγκατάλειψη, συχνά φέρνουν στο μυαλό τους την εικόνα μιας εμφανούς απώλειας, ένας γονέας που έχει εγκαταλείψει το σπίτι, ένας σύντροφος που έχει φύγει. Οι άνθρωποι που ζητούν βοήθεια για τα θέματα εγκατάλειψης συνειδητοποιούν ότι οι εμπειρίες τους μπορεί να έχουν πιο ήπια μορφή. Μπορεί να νιώθουν την εγκατάλειψη ακόμη και όταν κάποιος δεν έχει φύγει από κοντά τους. Η εμπειρία μπορεί να προέρχεται από στιγμές που τα συναισθήματά τους είχαν απορριφθεί, όταν ένιωθαν απαρατήρητοι. Στην κλινική μου εμπειρία, αυτός ο «σιωπηλός» πόνος είναι συχνά πιο δυσβάσταχτος από μια ξαφνική φυγή, καθώς το άτομο αμφισβητεί την εγκυρότητα των συναισθημάτων του.

Το τραύμα της εγκατάλειψης περιγράφει τι συμβαίνει όταν αυτές οι εμπειρίες απουσίας ή αποσύνδεσης είναι συντριπτικές και ριζώνουν στον εσωτερικό μας κόσμο. Δεν ορίζεται μόνο από ό,τι συνέβη εξωτερικά, αλλά και το πως νιώθουμε όταν το αντιμετωπίζουμε. Μερικοί άνθρωποι μεγαλώνουν σε οικογένειες στις οποίες οι βασικές τους ανάγκες δεν καλύπτονταν, και οι συναισθηματικές τους ανάγκες σπάνια αναγνωρίζονταν. Άλλοι αντιμετώπισαν απρόβλεπτη διαθεσιμότητα, η οποία δημιούργησε μια διαρκή αβεβαιότητα σχετικά με το αν μπορούσαν να βασιστούν στους άλλους.

Συναισθηματική Απουσία και Πρώιμη Προσαρμογή

Για ένα παιδί, η σωματική ασφάλεια δεν είναι αρκετή. Η ψυχολογική ασφάλεια προέρχεται από την αίσθηση ότι ο εσωτερικός μας κόσμος, τα συναισθήματα, οι φόβοι και οι χαρές μας έχουν σημασία για κάποιον άλλο. Όταν αυτή η αίσθηση λείπει, το παιδί μπορεί να βιώνει βαθιά συναισθηματική σύγχυση. Το μυαλό προσπαθεί να βγάλει νόημα, και συχνά υποθέτει ότι το πρόβλημα βρίσκεται μέσα του. Ίσως να αρχίσει να πιστεύει ότι δεν είναι αρκετό.

Όταν η συναισθηματική παρουσία είναι ασυνεπής, τα παιδιά προσαρμόζονται με τρόπο που λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στην απογοήτευση. Κάποια γίνονται υπερβολικά ανεξάρτητα, και αποφασίζουν ότι μπορούν να βασιστούν μονάχα στον εαυτό τους. Άλλα μαθαίνουν να ευχαριστούν ή να φροντίζουν τους άλλους, ελπίζοντας ότι με αυτό τον τρόπο θα έχουν την προσοχή. Κάποια κλείνονται στον εαυτό τους, περιορίζοντας τη συναισθηματική τους έκφραση για να αποφύγουν την απόρριψη. Κάθε μια από αυτές τις στρατηγικές βοηθά τα παιδιά να μείνουν συνδεδεμένα, ή τουλάχιστον να νιώθουν ασφάλεια όταν αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα. Αλλά με τον καιρό, αυτά γίνονται μοτίβα που διαμορφώνουν την ενήλικη προσωπικότητα.

Η Επίδραση της Εγκατάλειψης

Οι επιδράσεις της συναισθηματικής εγκατάλειψης συχνά εμφανίζονται αργότερα στη ζωή, ειδικά στις σχέσεις. Υπάρχουν άνθρωποι που λαχταρούν την σύνδεση αλλά νιώθουν άβολα όταν κάποιος έρχεται κοντά τους. Ίσως να είναι καχύποπτοι. Κάποιοι άλλοι άνθρωποι είναι συναισθηματικά απόμακροι από τους συντρόφους τους, ασυνείδητα επαναλαμβάνουν μια γνώριμη ιστορία. Άλλοι αντιστέκονται στον πόνο κρατώντας τις σχέσεις σε απόσταση αναπνοής, προτιμώντας την ανεξαρτησία από την εξάρτηση.

Αυτά τα μοτίβα δεν είναι απλά συνήθειες, αντικατοπτρίζουν τις συναισθηματικές πραγματικότητες που σχηματίστηκαν νωρίς στη ζωή. Ένα παιδί που έχει μάθει να μην εκφράζει τις ανάγκες του μπορεί να μεγαλώνει και να γίνεται ένας ενήλικας που νιώθει άβολα όταν τον φροντίζουν. Ένα άτομο που έχει μάθει ότι πρέπει να κερδίσει την αγάπη μπορεί να καταβάλει υπερβολική προσπάθεια για να νιώθει ασφάλεια. Αυτές οι προσαρμογές είναι κατανοητές, βοηθούν το παιδί να επιβιώσει συναισθηματικά, αλλά δυσκολεύουν την οικειότητα και την εμπιστοσύνη αργότερα στη ζωή. ¹ Widom, C. S., et al. (2018). Does adult attachment style mediate the relationship between childhood neglect and physical abuse and mental health outcomes? Child Abuse & Neglect, 84, 19–29.

Η αίσθηση της εγκατάλειψης ίσως να μην εμφανίζεται πάντα ως θλίψη. Μπορεί να εμφανίζεται ως τελειομανία, ως η ανάγκη να είναι κάποιος χρήσιμος ή ως συνεχές στρες. Αυτές οι εμπειρίες συχνά συνοδεύονται από εσωτερική ένταση, μια επιθυμία για εγγύτητα παράλληλα με έναν φόβο ότι θα τελειώσει. Κάτω από αυτές τις δυναμικές προκύπτει το ερώτημα αν μπορεί κάποιος να είναι ειλικρινά συναισθηματικά παρών.

Όταν η Απουσία γίνεται Τραύμα

Δεν είναι η κάθε εμπειρία συναισθηματικής απόστασης τραυματική. Πολλοί άνθρωποι μεγαλώνουν με στιγμές παραμέλησης χωρίς αυτό να τους δημιουργήσει κάποιο θέμα. Η διαφορά βασίζεται στο ποιοι άνθρωποι υπάρχουν γύρω που μπορεί να βοηθήσουν αυτό το παιδί να βγάλει νόημα από τις εμπειρίες του, κάποιον που να γνωρίζει την ανησυχία του και να το βοηθήσει να την διαχειριστεί.

Η εγκατάλειψη γίνεται τραυματική όταν ένα άτομο νιώθει τελείως μόνο με έντονα συναισθήματα. Χωρίς την παρουσία ενός αλλού ατόμου να μοιραστεί το συναισθηματικό φορτίο, το μυαλό έχει να επεξεργαστεί πολλά μόνο του. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η εμπειρία γίνεται αδιανόητη στην παιδική ηλικία και συχνά παραμένει χωρίς εξήγηση στην ενήλικη ζωή. Έτσι, ένα άτομο δεν μπορεί να ανακαλεί στη μνήμη του συγκεκριμένα γεγονότα αλλά αντιθέτως κουβαλά μια επιμονή αίσθηση ανασφάλειας ή συναισθηματικής απομόνωσης.

Αυτή η μορφή τραύματος δεν επηρεάζει μονάχα την μνήμη, αλλά διαμορφώνει την ταυτότητα, την αίσθηση του εαυτού και την προσωπικότητα. ² Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). Annual research review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(3), 241–266. Ένα άτομο μπορεί να αναπτύσσει μια εσωτερική αίσθηση ότι δεν αξίζει την προσοχή ή την στοργή. Μπορεί να περιμένει την απώλεια σε κάθε σχέση, ή να δυσκολεύεται να πιστέψει ότι οι άλλοι μπορούν να ανεχτούν τις ανάγκες του. Ο φόβος της εγκατάλειψης γίνεται κομμάτι του εσωτερικού εαυτού.

Το Διαγενεακό Τραύμα της Εγκατάλειψης

Αυτά τα μοτίβα σπάνια αρχίζουν ή σταματούν σε μια γενιά. Η συναισθηματική απόσταση περνά από γενιά σε γενιά, όχι σκόπιμα, αλλά μέσω της επανάληψης της ιστορίας. ³ Sirparanta, A. E., et al. (2025). Parental history of childhood maltreatment and offspring attachment insecurity and disorganization: Two meta-analyses. Trauma, Violence, & Abuse.  Συχνά παρατηρούμε στο θεραπευτικό πλαίσιο ότι οι ασθενείς κουβαλούν το «ανεκπλήρωτο πένθος» των γονέων τους, βιώνοντας συναισθήματα που δεν τους ανήκουν αποκλειστικά.Ένας γονέας που δεν είχε συναισθηματική σύνδεση με τους δικούς του γονείς, είναι δύσκολο να προσφέρει αυτή τη σύνδεση στο παιδί του, ακόμη και αν προσπαθήσει σκληρά. Αυτό που φαίνεται ως αποστασιοποίηση είναι συχνά η κληρονομιά της δικής του πρώιμης στέρησης.

Αυτή η διαγενεακή μετάδοση δεν έχει να κάνει με την απόδοση ευθυνών. Αντανακλά το πως οι άνθρωποι ασυνείδητα επαναλαμβάνουν όλα όσα δεν έχουν κατανοήσει ή πενθήσει. Όταν ο συναισθηματικός πόνος δεν έχει εκφραστεί, τείνει να εγκαθίσταται και όχι να υποχωρεί. Η αναγνώριση αυτών των επαναλήψεων μπορεί να είναι επώδυνη αλλά και μεταμορφωτική ταυτόχρονα. Μας επιτρέπει να δείξουμε αυτοσυμπόνια και να σπάσουμε τον κύκλο που επαναλαμβάνεται σιωπηλά.

Ψυχοθεραπευτική Προσέγγιση για το Τραύμα της Εγκατάλειψης

Η θεραπεία επικεντρώνεται στο να μάθει το άτομο να αντέχει τη σύνδεση. Σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, οι παλιοί φόβοι μπορούν να βιωθούν χωρίς να είναι καταστροφικοί. Το άτομο μαθαίνει ότι μπορεί να επιβιώσει μέσα από στιγμές αποσύνδεσης και ότι η απόσταση δεν σημαίνει απαραίτητα εγκατάλειψη.

Η θεραπευτική σχέση προσφέρει μια νέα εμπειρία. Προσφέρει την ευκαιρία να εξερευνήσετε τα κομμάτια του εαυτού σας για τα οποία δεν νιώθατε άνετα. Τα συναισθήματα θυμού ή απώλειας θα βρουν τη θέση τους σε αυτό το ταξίδι. Η ψυχοθεραπεία επίσης σας επιτρέπει να θρηνήσετε. Πολλοί άνθρωποι ανακαλύπτουν ότι το πιο δύσκολο κομμάτι της εγκατάλειψης δεν είναι η ίδια η απουσία, αλλά τα χρόνια που ξοδεύτηκαν οργανώνοντας τη ζωή γύρω από αυτή. Όταν αυτές οι απώλειες αναγνωριστούν, δεν θα διαμορφώνουν πλέον κάθε νέα σχέση.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Widom, C. S., et al. (2018). Does adult attachment style mediate the relationship between childhood neglect and physical abuse and mental health outcomes? Child Abuse & Neglect, 84, 19–29. [link]
2. ↸2.Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). Annual research review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(3), 241–266. [link]
3. ↸3.Sirparanta, A. E., et al. (2025). Parental history of childhood maltreatment and offspring attachment insecurity and disorganization: Two meta-analyses. Trauma, Violence, & Abuse. [link ]