Εγωισμός
Ο εγωισμός είναι κάτι που γενικά αποδοκιμάζουμε, αλλά ο καθένας έχει κάποιες στιγμές εγωισμού. Σε έναν βαθμό, η τάση να προστατεύουμε τον χρόνο, την ενέργεια και τις ανάγκες μας αποτελεί μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Τι είναι ο εγωισμός;
Ο εγωισμός είναι μια κατάσταση στην οποία ένα άτομο επικεντρώνεται στις δικές του ανάγκες και στην ευεξία του και αντίστοιχα δεν ενδιαφέρεται για τις ανάγκες και την ευεξία των άλλων. Πιο πρακτικά, μιλάμε για εγωισμό όταν το προσωπικό συμφέρον υπερισχύει σταθερά της ενσυναίσθησης, της αμοιβαιότητας και του σεβασμού προς τους άλλους.
Θα πρέπει να δώσουμε προσοχή στο γεγονός ότι πρόκειται για ένα δίπτυχο, σύμφωνα με τον ορισμό όταν είμαστε εγωιστές δεν δίνουμε σημασία στις ανάγκες των άλλων ανθρώπων με τρόπους που κανονικά θα αναμενόταν από εμάς. Αυτό σημαίνει ότι το πλαίσιο των συμπεριφορών μας έχει σημασία για να προσδιοριστεί εάν οι συμπεριφορές είναι εγωιστικές.
Αν θέλετε να απολαύσετε ένα ωραίο γεύμα σε ένα εστιατόριο, αυτό είναι εγωιστικό; Εξαρτάται αν υπάρχουν άλλα μέλη στην οικογένειά σας με πιο σοβαρές ανάγκες, αν έχετε έναν φίλο που σας ζήτησε να μιλήσετε ή έναν συνεργάτη του οποίου οι επόμενες εργασίες εξαρτώνται από το αν θα του στείλετε κάτι έγκαιρα.
Ίσως η πιο απλή μορφή εγωισμού είναι αυτό που αποκαλούμε εγωκεντρικό εγωισμό ή την εστίαση στις ανάγκες και στον εαυτό σας. Αυτό ακούγεται άσχημο, σωστά; Από ψυχολογική και εξελικτική σκοπιά, η αυτοπροστασία δεν είναι από μόνη της αρνητική, γίνεται προβληματική όταν παραμερίζει σταθερά τις ανάγκες, τα όρια και τα δικαιώματα των άλλων.
Όταν μια συμπεριφορά βλάπτει συστηματικά τους άλλους ή παραβιάζει δικαιώματα, χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση του πλαισίου και των συνεπειών της, χωρίς βιαστικές διαγνώσεις. Ορισμένες έντονα επιθετικές συμπεριφορές μπορεί να συνδέονται με σοβαρές δυσκολίες στην ενσυναίσθηση και στον σεβασμό των ορίων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε εγωιστική πράξη αποτελεί ψυχιατρική διαταραχή.3
Το αντίθετο του εγωισμού
Πρακτικά, το αντίθετο του εγωισμού είναι ο αλτρουισμός, ή το να κάνουμε πράγματα για τους άλλους χωρίς να υπάρχει κανένα όφελος για εμάς. Όπως και ο εγωισμός, έτσι και ο αλτρουισμός μπορεί να πάρει ακραίες μορφές όταν κάποιος αγνοεί τα όρια, τη συναίνεση ή τις πραγματικές ανάγκες των άλλων. Οι καλές προθέσεις δεν οδηγούν πάντα σε καλά αποτελέσματα, ειδικά όταν κάποιος αποφασίζει για τους άλλους χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες και τη συναίνεσή τους.
Φυσικά, ο αλτρουισμός δεν είναι κακός. Αξίζει κάποιος να είναι αλτρουιστής. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει τίποτε καλύτερο από μια ειλικρινή ανιδιοτελή πράξη. Ακόμη και οι συμπεριφορές που δεν έχουν ορατά οφέλη, μπορεί να έχουν ψυχολογικά πλεονεκτήματα. Σκεφτείτε τους ανθρώπους που δωρίζουν τα χρήματα που κέρδισαν σκληρά ή προσφέρουν εθελοντική εργασία.
Ψυχολογική προσέγγιση του εγωισμού
Ο εγωισμός μπορεί να οριστεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Αλλά ουσιαστικά είναι η εστίαση στον εαυτό και η έλλειψη ανησυχίας για τους άλλους. Έτσι, μπορεί να εκδηλώνεται με ένα εύρος συμπεριφορών, από το να επαινεί κάποιος την εμφάνιση κάποιου άλλου ώστε να αναγνωριστεί ο ίδιος, έως το να κρατήσει για τον εαυτό του κάτι που ανήκει και στους υπόλοιπους.
Στην καθημερινή κλινική πράξη, διαπιστώνουμε συχνά ότι κάτω από επιφανειακά «εγωιστικές» συμπεριφορές κρύβεται βαθύ άγχος ανασφάλειας ή ένας μηχανισμός άμυνας απέναντι στον φόβο της απόρριψης.
Ο εγωισμός είναι ένας όρος που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να αναλύσουν καταστάσεις. Με άλλα λόγια, συχνά κρίνουμε μια συμπεριφορά ως εγωιστική αφού εξετάσουμε το πλαίσιο, τα κίνητρα και τις συνέπειές της. Ο εγωισμός δεν εξηγείται από έναν μόνο παράγοντα, επηρεάζεται από την προσωπικότητα, τις εμπειρίες, το κοινωνικό πλαίσιο και τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις συμπεριφορές.
Γιατί αναπτύσσουμε αυτή την ερμηνεία; Φαίνεται ότι όταν ερμηνεύουμε μια συμπεριφορά ως εγωιστική, έχουμε την ευκαιρία να βγάλουμε σημαντικά συμπεράσματα για τα άτομα που εμπλέκονται. Για παράδειγμα, μια οικογένεια οργανώνει ένα ταξίδι και ο μπαμπάς στο αεροπλάνο κάθεται στην business class ενώ η υπόλοιπη οικογένεια είναι στην οικονομική, αυτό ερμηνεύεται ως μια εγωιστική συμπεριφορά από την πλευρά του πατέρα.
Μπορούμε να κάνουμε υποθέσεις για τη σχέση ανάμεσα στον πατέρα και στη μητέρα, όπως επίσης για τη σχέση ανάμεσα στον πατέρα και στα παιδιά. Αυτό μας δίνει κίνητρο να είμαστε ευγενικοί με τη μητέρα ή επικριτικοί με τον πατέρα.
Εγωισμός και ανθρώπινη φύση
Πολλές θεωρητικές προσεγγίσεις δέχονται ότι η αυτοπροστασία και το προσωπικό συμφέρον αποτελούν μέρος της ανθρώπινης συμπεριφοράς, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καθορίζουν απόλυτα κάθε μας επιλογή. Ακόμη και όταν αποδοκιμάζουμε τους ανθρώπους που συμπεριφέρονται εγωιστικά, ενώ επαινούμε την ανιδιοτέλεια, αναγνωρίζουμε ότι ένα στοιχείο φροντίδας του εαυτού είναι αναγκαίο για να λειτουργούμε στην καθημερινότητα.
Ας δούμε το παράδειγμα της αυτοφροντίδας. Πολλοί άνθρωποι παλιότερα έβλεπαν την αυτοφροντίδα ως πράξη εγωισμού, με άσχημο τρόπο. Το να φάει κάποιος ένα φαγητό μόνος του έξω, να καθυστερήσει στη δουλειά επειδή χρειαζόταν ξεκούραση ή να μιλήσει σε έναν φίλο για συναισθηματική υποστήριξη, όλες αυτές οι συμπεριφορές θεωρούνταν εγωιστικές. Ωστόσο, η φροντίδα του εαυτού δεν ταυτίζεται με τον εγωισμό, ιδιαίτερα όταν δεν παραβιάζει τις ανάγκες ή τα όρια των άλλων.
Παραδείγματα εγωισμού
Ας δούμε κάποια χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ένα άτομο μπορεί να θέλει να είναι ο πρώτος που θα σκαρφαλώσει όταν πηγαίνει με τους φίλους του για ορειβασία. Οι περισσότεροι δεν έχουν πρόβλημα με αυτό, αλλά πρέπει να τους ρωτήσει; Δεν τους ρωτάει, γιατί βάζει τη δική του επιθυμία για άσκηση πάνω από τις ανάγκες των άλλων.
Ένας σύζυγος μπορεί να δυσκολεύεται να αντισταθεί όταν η γυναίκα του φτιάχνει γλυκά στο σπίτι. Θέλει όλοι να απολαύσουν το γλυκό, αλλά ένα μεγάλο κομμάτι του θέλει να το απολαύσει μόνος του και να αφήσει λίγο και για τους άλλους.
Η θεωρία του “εγωιστικού γονιδίου”
Ο όρος χρησιμοποιείται μεταφορικά στην εξελικτική θεωρία και δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι είναι προορισμένοι να φέρονται εγωιστικά στην καθημερινή ζωή.
Η ιδέα ότι τα γονίδιά μας είναι «εγωιστικά» αναπτύχθηκε τα τελευταία 50 χρόνια.1 Αντί να σκεφτούμε ότι έχουμε μονάχα ένα εγωιστικό γονίδιο, μπορούμε να σκεφτούμε ότι η θεωρία αυτή περιγράφει, με μεταφορικό τρόπο, την τάση της βιολογικής πληροφορίας να διαιωνίζεται.
Η θεωρία για το εγωιστικό γονίδιο προτείνει ότι είναι πιο πιθανό να συνεργαστούμε με κάποιον με τον οποίο μοιραζόμαστε περισσότερα γονίδια, επειδή έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες επιβίωσης και συνέχισης της γενιάς. Σκεφτείτε τη φράση που λέμε συχνά, «η οικογένεια είναι πάνω από όλα», πολλές φορές βάζουμε σε προτεραιότητα την οικογένεια σε σχέση με οτιδήποτε άλλο.
Με πιο απλά λόγια, η θεωρία αυτή επιχειρεί να εξηγήσει γιατί η εύνοια προς συγγενικά πρόσωπα μπορεί να εμφανίζεται συχνά στην ανθρώπινη συμπεριφορά, χωρίς όμως να δικαιολογεί κάθε μορφή εγωισμού.
Η θεωρία για το εγωιστικό γονίδιο μάς δείχνει την ιδέα ότι η προσαρμογή μπορεί να μελετηθεί και στο επίπεδο των γονιδίων. Συνήθως, όταν μιλάμε για την προσαρμογή επιβίωσης, σκεφτόμαστε ένα χαρακτηριστικό που κάνει έναν οργανισμό πιο πιθανό να επιβιώσει, ώστε να περάσουν τα γονίδια στην επόμενη γενιά. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η ανθρώπινη ηθική, η ενσυναίσθηση και οι κοινωνικές επιλογές εξαντλούνται σε μια βιολογική εξήγηση.
Εγωισμός στις σχέσεις
Όταν ο εγωισμός εμφανίζεται συστηματικά σε μια σχέση, μπορεί να δυσκολεύει την επικοινωνία, τη συνεργασία και τη συναισθηματική ασφάλεια ανάμεσα στους ανθρώπους. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε διαφωνία ή κάθε ανάγκη αυτοφροντίδας είναι ένδειξη εγωισμού.
Εγωισμός και ναρκισσισμός
Ο ναρκισσισμός είναι ένα χαρακτηριστικό που φαίνεται να συνδέεται με τις εγωιστικές συμπεριφορές.2 Οι νάρκισσοι θέλουν να μοιάζουν επιτυχημένοι και ενδιαφέροντες στους άλλους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η υπερβολική ανάγκη επιβεβαίωσης μπορεί να οδηγεί κάποιο άτομο στο να βάζει την εικόνα του πάνω από τις ανάγκες των άλλων.
Πιθανοί παράγοντες που συνδέονται με τον εγωισμό
Ο εγωισμός μπορεί να ενισχύεται από ανάγκες αυτοπροστασίας, άγχος, ανασφάλεια, μαθημένες στάσεις ή από το εκάστοτε κοινωνικό πλαίσιο. Μερικές φορές, όταν οι άνθρωποι νιώθουν απειλή, πίεση ή συναισθηματική εξάντληση, εστιάζουν περισσότερο στον εαυτό τους και λιγότερο στους άλλους.
Πως να προστατεύσετε τα όριά σας
Η αλληλεπίδραση με εγωιστές ανθρώπους μπορεί να είναι μια εξουθενωτική εμπειρία. Αν αυτή η σχέση επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητά σας, η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να επεξεργαστείτε τις εμπειρίες σας και να οργανώσετε πιο ασφαλή και ρεαλιστικά όρια.4
Για να μπορέσετε να θέσετε όρια σε έναν εγωιστή χρειάζεται αποφασιστικότητα, συνέπεια και δέσμευση στη δική σας ευεξία. Αν υπάρχει φόβος, απειλή, εξαναγκασμός ή βία, χρειάζεται άμεση αναζήτηση κατάλληλης υποστήριξης από αρμόδιες υπηρεσίες . Με την κατάλληλη υποστήριξη μπορείτε να προχωρήσετε.
Βιβλιογραφία
- 1.Smith, D.. (2002). Dissolving myths about human nature. Monitor on Psychology, 33(10), 42. [Selfish Gene Theory Debunked]
- 2.Pincus, A. L., et al. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446. [Narcissism Pathological Personality Disorder]
- 3.Miller, J. D., et al. (2017). Controversies in narcissism. Annual Review of Clinical Psychology, 13. [Narcissism Clinical Controversies Reviewed]
- 4.Marroquín, B., et al. (2011). Interpersonal emotion regulation as a mechanism of social support in depression. Clinical Psychology Review, 31(8), 1276–1290. [Social Support Interpersonal Emotion Regulation]