Υψηλή τεστοστερόνη & συμπεριφορά στους άνδρες

Η τεστοστερόνη είναι μια ορμόνη και επηρεάζει ολόκληρο το σώμα, συμπεριλαμβανομένου του εγκεφάλου. Πολλές συμπεριφορές των ανδρών αποδίδονται στην τεστοστερόνη (όπως η επιθετικότητα), όμως πως πραγματικά επηρεάζει η υψηλή τεστοστερόνη τους άνδρες και τη συμπεριφορά τους;

Δράσεις τεστοστερόνης

Οι μελέτες έχουν δείξει ότι η τεστοστερόνη έχει συγκεκριμένες δράσεις στον εγκέφαλο καθώς μπορεί να αλλάξει την αντιδραστικότητα των περιοχών του εγκεφάλου που χρησιμοποιούν κυρίως την ντοπαμίνη για την επικοινωνία των νευρώνων. Τι σημαίνει αυτό; Οι νευρώνες (ένας τύπος νευρικών κυττάρων) χρησιμοποιούν χημικά μηνύματα, τους νευροδιαβιβαστές για να επικοινωνούν μεταξύ τους. Η απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή από έναν νευρώνα είναι ένα σήμα που μεταφέρεται στους νευρώνες.

Η ντοπαμίνη είναι ένας πολύ σημαντικός νευροδιαβιβαστής και παίζει κύριο ρόλο στους εθισμούς. Για παράδειγμα, η ντοπαμίνη, είναι γνωστή ως νευροδιαβιβαστής της ευτυχίας, επειδή η απελευθέρωση της από τους νευρώνες στον εγκέφαλο ενεργοποιεί το μηχανισμό της επιβράβευσης και της ευχαρίστησης στον εγκέφαλο. Για παράδειγμα συμπεριφορές που προκαλούν ευχαρίστηση είναι το σεξ, το φαγητό, το αλκοόλ. Ωστόσο, υπάρχουν και άλλες συμπεριφορές που προκαλούν ευχαρίστηση όπως το κάπνισμα, ο τζόγος. Όλες αυτές οι συμπεριφορές ενεργοποιούν το μηχανισμό επιβράβευσης στον εγκέφαλο.

Επομένως, η τεστοστερόνη μπορεί να οδηγεί σε ριψοκίνδυνες συμπεριφορές επειδή επιδρά στα επίπεδα της ντοπαμίνης. Για παράδειγμα, τα υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης οδηγούν στην απελευθέρωση υψηλότερων ποσοστών ντοπαμίνης, και τα υψηλά ποσοστά ντοπαμίνης αυξάνουν την αίσθηση της ευχαρίστησης.

Λίμπιντο και σεξουαλική λειτουργία

Η τεστοστερόνη είναι στενά συνδεδεμένη με τη σεξουαλική επιθυμία και τη γενική σεξουαλική λειτουργία, ιδιαίτερα στους άνδρες. Χαμηλά επίπεδα μπορούν να οδηγήσουν σε μειωμένη λίμπιντο, λιγότερες αυτόματες πρωινές στύσεις και χαμηλότερη ικανοποίηση από τη σεξουαλική επαφή, ενώ η αυξημένη τεστοστερόνη σχετίζεται συχνά με εντονότερη σεξουαλική επιθυμία.

Ωστόσο, η σεξουαλική υγεία είναι πολυπαραγοντική: άγχος, κατάθλιψη, προβλήματα σχέσης, καρδιαγγειακοί παράγοντες ή φάρμακα (όπως τα αντικαταθλιπτικά και τα αντιυπερτασικά) μπορούν να προκαλέσουν παρόμοια συμπτώματα ακόμη και όταν η τεστοστερόνη είναι φυσιολογική. Γι’ αυτό, τυχόν αλλαγές στη λίμπιντο χρειάζονται ολοκληρωμένη ιατρική αξιολόγηση.

Τεστοστερόνη και άξονας ΥΥΕ

Η έκκριση της τεστοστερόνης στους άνδρες γίνεται από κύτταρα Leydig στους όρχεις. Στις γυναίκες οι ωοθήκες παράγουν μικρές ποσότητες τεστοστερόνης. Επίσης και στα δύο φύλα, υπάρχει απελευθέρωσης μιας μικρής ποσότητας τεστοστερόνης από τα επινεφρίδια.

Η έκκριση της τεστοστερόνης ρυθμίζεται από τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (ΥΥΕ). Αυτός ο άξονας περιλαμβάνει τον υποθάλαμο, στον εγκέφαλο, την υπόφυση στη βάση του εγκεφάλου και τα επινεφρίδια στην κορυφή των νεφρών. Για την διέγερση της απελευθέρωσης της τεστοστερόνης, ο υποθάλαμος απελευθερώνει την εκλυτική ορμόνη των γοναδοτροπινών (GnRH). Αυτή η ορμόνη στέλνει σήμα στην υπόφυση να αρχίσει να απελευθερώνει την ωοθυλακιοτρόπο ορμόνη και την ωχρινοτρόπο ορμόνη. Η ωχρινοτρόπος ορμόνη στη συνέχεια διεγείρει την έκκριση της τεστοστερόνης από τις γονάδες (τους όρχεις και τις ωοθήκες) και έτσι η τεστοστερόνη εισέρχεται στην κυκλοφορία του αίματος.

Στους άνδρες γενικά υπάρχει απελευθέρωση υψηλών ποσοστών τεστοστερόνης σε δύο βασικά αναπτυξιακά στάδια. Το πρώτο είναι την 7^η εβδομάδα της ανάπτυξης του εμβρύου που ξεκινά η διαδικασία ανάπτυξης των ανδρικών γεννητικών οργάνων. Αλλά υπάρχει μια άλλη αύξηση της τεστοστερόνης κατά την εφηβεία, κοντά στην ηλικία των 12 ετών. Επομένως, τα επίπεδα τεστοστερόνης συνδέονται με την ανάπτυξη των σωματικών χαρακτηριστικών των ανδρών όπως η τριχοφυΐα, η βαριά φωνή, η μυϊκή μάζα. Ωστόσο, είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε ότι τα επίπεδα της τεστοστερόνης έχουν σχέση και με τα ανδρικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά όπως η επιθετικότητα, οι ριψοκίνδυνες συμπεριφορές.

Μετρήσεις και τιμές τεστοστερόνης

Η τεστοστερόνη μετριέται με απλή αιμοληψία, ιδανικά το πρωί μεταξύ 08:00–10:00, όταν τα επίπεδα είναι φυσιολογικά υψηλότερα λόγω κιρκάδιου ρυθμού. Συνήθως ελέγχεται η ολική τεστοστερόνη, δηλαδή το σύνολο της ορμόνης που κυκλοφορεί στο αίμα, δεσμευμένη και ελεύθερη.

Στους ενήλικες άνδρες, η ολική τεστοστερόνη κυμαίνεται κατά προσέγγιση μεταξύ 300–1000 ng/dL, ανάλογα με την ηλικία και το εργαστήριο, ενώ στις γυναίκες οι τιμές είναι πολύ χαμηλότερες.

Στους άνδρες, πολύ υψηλές τιμές τεστοστερόνης εκτός φυσιολογικού εύρους παρατηρούνται συχνά σε πλαίσιο χρήσης αναβολικών ή άλλων εξωγενών ανδρογόνων, ενώ στις γυναίκες η πιο συχνή αιτία υπερανδρογονισμού είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε αυξημένη τιμή οφείλεται απαραίτητα σε αυτή την πάθηση.

Σε οριακές περιπτώσεις ή όταν η σφαιρίνη που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου (SHBG) είναι αυξημένη, χρειάζεται εκτίμηση και της ελεύθερης ή βιοδιαθέσιμης τεστοστερόνης. Η διάγνωση υπογοναδισμού δεν μπαίνει ποτέ από μία μόνο τυχαία μέτρηση, αλλά απαιτεί τουλάχιστον δύο πρωινές μετρήσεις σε διαφορετικές ημέρες, πάντα σε συνδυασμό με τα συμπτώματα.

Υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης και συμπεριφορά

Αν και κάποιες μελέτες έχουν συνδέσει τα υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης με ανήθικες συμπεριφορές, τα νεότερα στοιχεία από μελέτες με υποκατάστατα τεστοστερόνης δείχνουν ότι η χρήση τους κάνει τους ανθρώπους πιο ευαίσθητους στους ηθικούς κανόνες. Αυτό δείχνει ότι η τεστοστερόνη επηρεάζει τη συμπεριφορά με πιο πολύπλοκο τρόπο από ότι θεωρούταν αρχικώς.

Αν και η τεστοστερόνη είναι η ορμόνη που κατηγορείται για την επιθετικότητα και την σεξουαλική βία, κάποιες μελέτες αρχίζουν να αμφισβητούν αυτή τη σύνδεση.

Από την οπτική της κοινωνιολογίας και της ψυχιατρικής, παρατηρείται συχνά το φαινόμενο του βιολογικού ντετερμινισμού όσον αφορά τα στερεότυπα των φύλων. Υπό αυτό το πρίσμα, πολλές φορές οι «ορμόνες» απλά αποτελούν μια δικαιολογία για τις πατριαρχικές αντιλήψεις της κοινωνίας. Σύμφωνα με αυτές τις κοινωνικές κατασκευές, οι γυναίκες (με το επιχείρημα ότι έχουν χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης) αναμένεται αυθαίρετα να είναι πάντα ήρεμες και να φροντίζουν για όλα. Στον αντίποδα, δικαιολογείται εσφαλμένα στους άνδρες να παίρνουν ακραία ρίσκα και να ανταγωνίζονται επιθετικά για να διαιωνίσουν το είδος. Αυτές οι στερεοτυπικές ιδέες αντικατοπτρίζονται και σε φαινόμενα όπως η κουλτούρα των incel. Η σύγχρονη νευροεπιστήμη, ωστόσο, ξεκαθαρίζει ότι οι ανθρώπινες συμπεριφορές είναι εξαιρετικά πολύπλοκες και πολυδιάστατες, και φυσικά δεν καθορίζονται απόλυτα από μία μόνο ορμόνη, όπως η τεστοστερόνη.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι τα επίπεδα της τεστοστερόνης είναι 33% χαμηλότερα στους μπαμπάδες των νεογέννητων συγκριτικά με τους άνδρες που δεν έχουν παιδιά, και αυτό ανοίγει το δρόμο για 25% περισσότερη ωκυτοκίνη. Αυτή η ορμόνη κάνει τους άνδρες να περνούν περισσότερο χρόνο με τα παιδιά τους και να ανταποκρίνονται άμεσα στις ανάγκες τους. Βοηθά τους άνδρες να παίζουν περισσότερο με τα παιδιά και να μην νιώθουν πανικό όταν κλαίνε. Η ρομαντική αγάπη, η φιλία ανοίγουν τις πύλες της ωκυτοκίνης. Η λιγότερη τεστοστερόνη και η περισσότερη ωκυτοκίνη, οδηγούν σε μεγαλύτερη συναισθηματική σύνδεση.

Τα υψηλά επίπδα τεστοστερόνης μπορούν επίσης να προκαλέσουν αλλαγές της διάθεσης και αυξημένη όρεξη για φαγητό.

Αυξημένη τεστοστερόνη από αναβολικά

Σε αρκετές περιπτώσεις, τα πολύ υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης δεν οφείλονται σε φυσική παραγωγή του οργανισμού, αλλά σε εξωγενή χορήγηση αναβολικών στεροειδών ή «ενισχυτικών» σκευασμάτων τεστοστερόνης.

Αυτή η πρακτική μπορεί βραχυπρόθεσμα να αυξήσει τη μυϊκή μάζα και τη λίμπιντο, αλλά καταστέλλει τον φυσιολογικό άξονα υποθάλαμος–υπόφυση–όρχεις, οδηγώντας σε υπογονιμότητα, ατροφία όρχεων, διαταραχές διάθεσης και ουσιαστικά λειτουργικό υπογοναδισμό μετά τη διακοπή.

Επιπλέον, σχετίζεται με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο και ηπατοτοξικότητα, ειδικά με από του στόματος σκευάσματα. Η χρήση τέτοιων ουσιών χωρίς ιατρική ένδειξη είναι επικίνδυνη και δεν συνιστάται.

Υψηλή τεστοστερόνη και σωματικές επιδράσεις

Τα υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης, εκτός από τις παραπάνω επιδράσεις στη συμπεριφορά, επηρεάζουν σημαντικά και το σώμα.¹

Η ιατρική επιστήμη διερευνά τις πιθανές συσχετίσεις των μη φυσιολογικών επιπέδων τεστοστερόνης με διάφορες κλινικές καταστάσεις. Σύμφωνα με τις ενδοκρινολογικές κατευθυντήριες οδηγίες, η υπερβολική ή εξωγενής τεστοστερόνη μπορεί να συμβάλει σε καταστάσεις όπως:³

υπέρταση,
φαλάκρα,
εμφάνιση ακμής,
χαμηλό αριθμό σπερματοζωαρίων και στειρότητα (λόγω καταστολής της σπερματογένεσης),
αυξημένη τριχοφυϊα.

Η ακριβής σχέση της υψηλής τεστοστερόνης με παθήσεις όπως τα καρδιαγγειακά επεισόδια (έμφραγμα, εγκεφαλικό) ή οι παθήσεις του προστάτη (καρκίνος) παραμένει υπό συνεχή επιστημονική μελέτη.²

Χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης

Τα χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης μπορεί να συνδέονται με διαβήτη τύπου 2, τραυματισμούς των όρχεων, χρόνια νοσήματα, φάρμακα (π.χ. οπιοειδή).

Η τεστοστερόνη παίζει κύριο ρόλο στην διατήρηση της ισορροπίας ανάμεσα στη διάθεση, στη συμπεριφορά, στην αυτεπίγνωση, στην ποιότητα ζωής. Εκτός από τις κλασικές μορφές υπογοναδισμού, τα χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης συνήθως εμφανίζονται στους ηλικιωμένους άνδρες (υπάρχει μια φυσιολογική μείωση μετά τα 40-50 έτη), και περιγράφονται ως λειτουργικός υπογοναδισμός λόγω ηλικίας, και μπορεί να έχει σχέση με καταθλιπτικά συμπτώματα όπως η δυσθυμία, η κόπωση λόγω αδράνειας, η απελπισία και οι αυτοκτονικές σκέψεις, καθώς και με γνωσιακές αλλαγές σύμφωνα με πρόσφατες κλινικές έρευνες.⁴

Επίσης, πολλές μορφές άγχους όπως οι φοβίες, οι κρίσεις πανικού επηρεάζονται από την τεστοστερόνη. Η τεστοστερόνη επηρεάζει την αντοχή στο στρες και το μηχανισμό της επιβράβευσης. Η τεστοστερόνη ρυθμίζει την επιθετικότητα, την κοινωνική επαγρύπνηση. Επίσης, διαδραματίζει κύριο ρόλο στην αυτοεκτίμηση και στις ριψοκίνδυνες συμπεριφορές. Επιπλέον, το γενετικό περιβάλλον του υποδοχέα των ανδρογόνων ρυθμίζει το ρόλο της τεστοστερόνης στη διάθεση και στην προσωπικότητα. Η χορήγηση θεραπείας υποκατάστασης τεστοστερόνης σε άνδρες με τεκμηριωμένο υπογοναδισμό πρέπει να αξιολογείται από τον ιατρό με στόχο την πιθανή υποστήριξη της λειτουργικότητας και της ποιότητας ζωής, σταθμίζοντας πάντα τα κλινικά οφέλη και τους κινδύνους.³

Τρόπος ζωής και τεστοστερόνη

Η τεστοστερόνη δεν επηρεάζεται μόνο από την ηλικία και τα γονίδια, αλλά και από τον τρόπο ζωής.

Η έλλειψη ύπνου, η παχυσαρκία, το χρόνιο στρες και η καθιστική ζωή μπορούν να μειώσουν αισθητά τα επίπεδα τεστοστερόνης σε βάθος χρόνου.

Αντίθετα, η τακτική άσκηση με βάρη (αντίσταση), η απώλεια σπλαχνικού λίπους, η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης και υγιών λιπαρών (ωμέγα-3), η μείωση της κατανάλωσης αλκοόλ και η αντιμετώπιση του χρόνιου στρες συμβάλλουν στη βελτίωση της φυσικής παραγωγής τεστοστερόνης.

Σε πολλές περιπτώσεις ήπιων διαταραχών, οι αλλαγές στον τρόπο ζωής αποτελούν το πρώτο και συχνά πιο ασφαλές βήμα πριν εξεταστεί οποιαδήποτε φαρμακευτική παρέμβαση.

Τεστοστερόνη, διάθεση και ψυχική υγεία

Η τεστοστερόνη είναι μια ορμόνη που επηρεάζει τη λειτουργία του σώματος και τους εγκεφάλου. Επίσης, είναι ρυθμιστής της διάθεσης και της συμπεριφοράς.

Αν έχετε ανησυχία για την επίδραση της τεστοστερόνης στη διάθεσή σας, συνιστάται να απευθυνθείτε σε εξειδικευμένο ιατρό (ενδοκρινολόγο ή ψυχίατρο) για κλινική αξιολόγηση. Η έγκυρη ιατρική καθοδήγηση και, εφόσον κριθεί σκόπιμο, η υποστηρικτική αγωγή, αποτελούν τα ενδεδειγμένα βήματα.

Βιβλιογραφία

1.Gagliano-Jucá, T., et al. (2019). Testosterone replacement therapy and cardiovascular risk. Nature Reviews Cardiology, 16(9), 555–574. [Testosterone and CV risk mechanisms]
2.Lincoff, A. M., et al. (2023). Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy. New England Journal of Medicine, 389(2), 107–117. [Testosterone therapy CV outcomes]
3.Endocrine Society. (2018). Testosterone therapy in men with hypogonadism: Clinical practice guideline resources. [Testosterone hypogonadism guidelines]
4.Resnick, S. M., et al. (2017). Testosterone Treatment and Cognitive Function in Older Men With Low Testosterone and Age-Associated Memory Impairment. JAMA, 317(7), 717. [Testosterone and cognition in aging]

Πως επηρεάζει η υψηλή τεστοστερόνη τους άνδρες;