Παχυσαρκία, ψυχολογία και κατάθλιψη

Παχυσαρκία, ψυχολογία και κατάθλιψη

Στις ημέρες μας γίνεται πολύ λόγος για το Ozempic, ένα αντιδιαβητικό φάρμακο που έχει λάβει μεγάλη δημοσιότητα για τη χρήση του στη διαχείριση βάρους, αλλά δεν αποτελεί «θαυματουργή» λύση και η χορήγησή του πρέπει να γίνεται μόνο με ιατρική αξιολόγηση και παρακολούθηση. Στη δημόσια συζήτηση συχνά προβάλλονται γρήγορες λύσεις, όμως η σχέση με το βάρος είναι πολυπαραγοντική και απαιτεί προσεκτική, εξατομικευμένη προσέγγιση. Συχνά παραβλέπεται η σημαντική συμβολή των ψυχολογικών παραγόντων που επηρεάζουν τη σχέση των ανθρώπων με το φαγητό.

Γενικότερα, οι ψυχολογικοί παράγοντες παίζουν τεράστιο ρόλο στις διατροφικές μας συνήθειες, στην αύξηση βάρους και στο πολύπλοκο θέμα της παχυσαρκίας.² National Institute for Health and Care Excellence. (2025). Overweight and obesity management.

Σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν μια αμφίδρομη σχέση μεταξύ παχυσαρκίας και κατάθλιψης: η παχυσαρκία αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καταθλιπτικών συμπτωμάτων, ενώ ταυτόχρονα η ύπαρξη κατάθλιψης αποτελεί προγνωστικό παράγοντα για μελλοντική αύξηση του σωματικού βάρους. Αυτή η αλληλεπίδραση συχνά σχετίζεται με κοινούς βιολογικούς μηχανισμούς, όπως η χρόνια φλεγμονή και η δυσρύθμιση του άξονα του στρες.

Όταν κάποιος έχει θέματα ψυχικής υγείας, σκέφτεται αρνητικά, δεν μπορεί να διαχειριστεί τα συναισθήματά του και συνήθως έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση με αποτέλεσμα να εμφανίζει άγχος, κατάθλιψη ή διατροφικές διαταραχές. Όλοι αυτοί οι παράγοντες μπορεί να σχετίζονται με συναισθηματική κατανάλωση φαγητού, μειωμένη αυτοφροντίδα και μικρότερο ενδιαφέρον για σωματική δραστηριότητα, χωρίς αυτό να συμβαίνει σε κάθε άτομο.

Υπάρχουν ψυχολογικοί και συμπεριφορικοί παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με επεισόδια υπερφαγίας και με δυσκολίες στη διαχείριση του βάρους:

• έντονο άγχος
• καταπίεση και αποφυγή των συναισθημάτων ³ Hamer, O., et al. (2024). Psychological interventions for weight reduction and sustained weight reduction in adults with overweight and obesity: a scoping review. BMJ Open, 14(12), e082973.
• χαμηλή αυτοεκτίμηση
• κακή εικόνα για το σώμα
• αυτοκριτική
• αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους στη βελτίωση της διάθεσης, στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και στην καλύτερη κατανόηση των μοτίβων αυτορρύθμισης.¹ American Psychiatric Association. (2023). The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders. American Journal of Psychiatry, 180(2), 167-171.
Μέσα στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία, ορισμένα άτομα μπορεί να αναπτύξουν δεξιότητες αναγνώρισης και διαχείρισης συναισθημάτων, οι οποίες ενδέχεται να βοηθήσουν και στη σχέση τους με το φαγητό.⁴ Lawlor, E. R., et al. (2020). Third-wave cognitive behaviour therapies for weight management: A systematic review and network meta-analysis. Obesity Reviews, 21(7), e13013.

Όταν κάποιος αποκτά μια νέα νοοτροπία σχετικά με το φαγητό μπορεί να βάλει ως στόχο τον υγιεινό τρόπο ζωής. Όταν οι ψυχολογικοί παράγοντες είναι πολύ πιο βαθιοί, και έχουν επηρεάσει την προσωπικότητα του ατόμου, τότε η ψυχοθεραπεία πρέπει να εξερευνά πιο βαθιά θέματα.

Στόχος μπορεί να είναι η σταδιακή ανάπτυξη πιο λειτουργικών τρόπων διαχείρισης του στρες και πιο σταθερών συνηθειών αυτοφροντίδας, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε άτομου.

Ποια ψυχολογικά θέματα μπορεί να συνδέονται με δυσκολίες στη σχέση με το φαγητό και με τη διαχείριση του βάρους;

1. Διατροφικές συνήθειες

Κάθε οικογένεια έχει τα δικά της τελετουργικά, μοτίβα συμπεριφοράς, πεποιθήσεις και κουλτούρα σχετικά με το φαγητό. Σαν παιδιά ενσωματώνουμε αυτή τη στάση προς το φαγητό, η οποία γίνεται το ασυνείδητο αποτύπωμα και καθορίζει τη σχέση μας με το φαγητό.

Μερικά από αυτά τα οικογενειακά αποτυπώματα είναι βοηθητικά και μας καθοδηγούν, αλλά για πολλά παχύσαρκα άτομα δεν είναι βοηθητικά και ενδέχεται να δυσκολεύουν τη σχέση με το φαγητό. Στην ενήλικη ζωή ένα άτομο εμφανίζει αυτές τις συμπεριφορές αυτόματα, καθώς αποτελούν πλέον συνήθειες.

Πολλοί άνθρωποι νιώθουν παγιδευμένοι και ανίκανοι να αλλάξουν κάτι τόσο παγιωμένο. Με αυτά τα αρνητικά διατροφικά πρότυπα δεν μπορούν να βγουν από αυτό το φαύλο κύκλο, και έτσι θεωρούν πιο εύκολο να συνεχίσουν να κάνουν αυτό που έκαναν πάντα.

2. Κανόνες, πειθαρχία, έλεγχος

Η ισορροπία ανάμεσα στην πειθαρχία, στην καθοδήγηση και στη φροντίδα είναι ιδανική για την υγιή ανάπτυξη των παιδιών.

Όταν υπάρχει πολλή πειθαρχία και έλεγχος, και κατά συνέπεια άκαμπτοι κανόνες, ένα παιδί μπορεί να προσαρμόζεται για ένα διάστημα και να κάνει ότι του λένε. Ωστόσο, τελικά επαναστατεί ενάντια σε αυτή την εξουσία.

Ένα παιδί μαθαίνει να επαναστατεί σε μικρή ηλικία μέσω του φαγητού και αυτό είναι φυσιολογικό κομμάτι της ανάπτυξης. Πολλά παιδιά αρνούνται να φάνε συγκεκριμένα φαγητά και με αυτό τον τρόπο επικοινωνούν για την απογοήτευση που νιώθουν.

Όταν ένας έφηβος μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον με ατελείωτους κανόνες, τότε η επανάσταση και η συναισθηματική ηρεμία μπορεί να έρχεται από το φαγητό.

Οι γονείς δεν μπορούν να ελέγχουν πάντα τι τρώνε τα παιδιά τους. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ένα παιδί στρέφεται συχνότερα σε γλυκά ή υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, τα οποία μπορεί να λειτουργούν παροδικά ανακουφιστικά σε συναισθηματικό επίπεδο. Ίσως το παιδί καταλήγει να παίρνει βάρος ακόμη και αν οι γύρω του το σχολιάζουν επικριτικά για το σώμα ή το βάρος του.

Φυσικά, όσο περνούν τα χρόνια, στην ενήλικη πλέον ζωή, ένα παχύσαρκο άτομο έχει κρατήσει μέσα του όλα αυτά τα πρότυπα. Την επικριτική φωνή των γονιών του και τους αυστηρούς κανόνες.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τις μάταιες προσπάθειες για αλλαγή που είναι καταδικασμένες να αποτύχουν. Τα εμπόδια που εμποδίζουν την αλλαγή είναι αυτή η κριτική φωνή που ακυρώνει την προσπάθεια.

3. Εικόνα του σώματος

Τα άτομα με παχυσαρκία συχνά δέχονται κακοποιητικά σχόλια. Πολλοί άνθρωποι, ανώνυμοι ή επώνυμοι, πιστεύουν ότι τα άτομα με επιπλέον βάρος πρέπει να είναι στόχος χλευασμού. Αυτά τα μηνύματα επηρεάζουν σε τεράστιο βαθμό την εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του και το σώμα του.

Το βάρος είναι το μοναδικό χαρακτηριστικό που μπορεί να επισκιάζει όλα τα θετικά στοιχεία ενός ανθρώπου, είτε έχει καλό χαρακτήρα, είτε είναι πετυχημένος στη δουλειά του. Έτσι, το άτομο αρχίζει να πιστεύει ότι είναι κατώτερο από τους άλλους. Αυτή η κατάσταση διαβρώνει σταδιακά την αυτοπεποίθηση και την εικόνα του ατόμου, και αυτό ενισχύεται από το στίγμα της παχυσαρκίας.

Συχνά ακούω στις συνεδρίες άτομα να περιγράφουν πώς το έντονο κοινωνικό στίγμα τους αποτρέπει ακόμη και από το να επισκεφθούν έναν γιατρό για προληπτικές εξετάσεις. Η αποστιγματοποίηση στο κλινικό περιβάλλον αποτελεί το πρώτο και πιο κρίσιμο βήμα για τη δημιουργία μιας θεραπευτικής συμμαχίας.

4. Χαμηλή αυτοεκτίμηση και ντροπή

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η ντροπή είναι παράγοντες που επηρεάζουν την αυτοπεποίθηση, με αποτέλεσμα να είναι σχεδόν αδύνατη η αλλαγή των διατροφικών συνηθειών.

Η αυτοπεποίθηση είναι η κινητήρια δύναμη για την αλλαγή, δημιουργεί την πεποίθηση ότι το άτομο μπορεί να τα καταφέρει και να προστατεύσει τον εαυτό του. Όταν υπάρχει ελπίδα μπορεί να δουλέψει ώστε να επιτύχει.

5. Παραμέληση

Όταν οι γονείς είναι απασχολημένοι με τη δουλειά ή δεν έχουν επαρκείς δεξιότητες, ή αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα, τότε πολλές φορές ένα παιδί νιώθει παραμελημένο.

Για παράδειγμα, μπορεί να είναι μόνο του στο σπίτι και να νιώθει μοναξιά, απογοήτευση, άγχος. Ένα παιδί μαθαίνει να χρησιμοποιεί το φαγητό για να αμβλύνει παροδικά τη δυσφορία και να διαχειρίζεται τα δύσκολα συναισθήματα.

Στην ενήλικη ζωή, το άτομο συνεχίζει να τρώει κάθε φορά που νιώθει άγχος, μοναξιά, απογοήτευση, κατάθλιψη ή απλά βαριέται. Για αυτό το φαγητό μπορεί να γίνει καταφύγιο.

6. Ψυχικά τραύματα

Τα ψυχικά τραύματα της παιδικής ηλικίας παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της παχυσαρκίας. Υπάρχουν πολλά δεδομένα που δείχνουν ότι η μετατραυματική διαταραχή στρες συνδέεται με διατροφικές διαταραχές και κατ' επέκταση με το αυξημένο σωματικό βάρος.

Σε πολλές περιπτώσεις, μπορεί να υπάρχει κάποια μορφή κακοποίησης στην παιδική ηλικία. Οι μορφές της κακοποίησης περιλαμβάνουν την σωματική, την συναισθηματική κακοποίηση, την παραμέληση και την σεξουαλική κακοποίηση.

Η κακοποίηση στην παιδική ηλικία οδηγεί σε μόνιμο στρες και σε διαταραχές της νευροβιολογίας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την απορρύθμιση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων και τον μεταβολικό και ορμονικό αποσυντονισμό. Η έλλειψη ελέγχου των συναισθημάτων οδηγεί τα άτομα στο φαγητό το οποίο αποτελεί διέξοδο ανακούφισης από το άγχος και τις αρνητικές σκέψεις.

Η συναισθηματική κατανάλωση φαγητού ουσιαστικά ελέγχεται από το σύστημα ανταμοιβής στον εγκέφαλο, και για αυτό παίζουν τόσο σημαντικό ρόλο τα ψυχικά τραύματα της παιδικής ηλικίας στην παχυσαρκία.

7. Κακοποίηση

Η κακοποίηση στην παιδική ηλικία είναι ένας σημαντικός παράγοντας κινδύνου για την ανάπτυξη παχυσαρκίας στην ενήλικη ζωή.

Η σοβαρή κακοποίηση προκαλεί συναισθηματικό πόνο, απόγνωση, ανασφάλεια, σύγχυση. Ένα παιδί μπορεί να νιώθει ότι φταίει αυτό. Μέσω του φαγητού προσπαθεί να καταπιέσει τις επώδυνες αναμνήσεις, ειδικά αν είναι μικρό παιδί και δεν κατανοεί τι συμβαίνει.

Ωστόσο, οι πληγές από την κακοποίηση μένουν ανοιχτές μέχρι την ενήλικη ζωή. Το άτομο χτίζει έναν αμυντικό μηχανισμό, ένα "τείχος" προστασίας μέσω του λίπους για να προστατεύει τον εαυτό του.

Ψυχολογικές συνέπειες της παχυσαρκίας

Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι η παχυσαρκία προκαλεί προβλήματα ψυχικής υγείας και το αντίστροφο, τα προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως η κατάθλιψη οδηγούν σε παχυσαρκία.

Υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που οδηγούν σε αυτή την κατάσταση:

• Στίγμα και διακρίσεις: Στις ημέρες μας, το στίγμα της παχυσαρκίας είναι πολύ έντονο και ενισχύεται από τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα. Τα παχύσαρκα ή υπέρβαρα άτομα αντιμετωπίζονται με περιφρόνηση. Όλες αυτές οι διακρίσεις έχουν συνέπειες στην ψυχική υγεία και δημιουργούν άγχος, κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση.
• Ψυχολογική καταπόνηση: Η παχυσαρκία αποτελεί πηγή χρόνιου στρες, επειδή επηρεάζει τις καθημερινές δραστηριότητες και την ποιότητα ζωής.

Απώλεια της ενέργειας και της χαράς από τη ζωή

Η παχυσαρκία και τα προβλήματα ψυχικής υγείας όπως η κατάθλιψη συνδέονται άμεσα. Πολλοί άνθρωποι που αντιμετωπίζουν την παχυσαρκία χάνουν την επιθυμία τους να κάνουν πράγματα, ακόμη και αυτά που παλιά απολάμβαναν, κάτι που αποτελεί σύμπτωμα της κατάθλιψης. Η αίσθηση του εγκλωβισμού στο ίδιο το σώμα και η δυσκολία στην κίνηση περιορίζει τις κοινωνικές συναναστροφές και την δραστηριότητα.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.American Psychiatric Association. (2023). The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders. American Journal of Psychiatry, 180(2), 167-171. [link]
2. ↸2.National Institute for Health and Care Excellence. (2025). Overweight and obesity management. [link]
3. ↸3.Hamer, O., et al. (2024). Psychological interventions for weight reduction and sustained weight reduction in adults with overweight and obesity: a scoping review. BMJ Open, 14(12), e082973. [link]
4. ↸4.Lawlor, E. R., et al. (2020). Third-wave cognitive behaviour therapies for weight management: A systematic review and network meta-analysis. Obesity Reviews, 21(7), e13013. [link]