Τζέφρι Ντάμερ
Μια νέα σειρά του Netflix το "Monster" αφηγείται την ιστορία ενός serial killer του Τζέφρι Ντάμερ.
Ο Τζέφρι Ντάμερ (Jeffrey Dahmer), γνωστός ως «κανίβαλος του Μιλγουόκι», ήταν ένας από τους πιο διαβόητους serial killers στις ΗΠΑ. Διέπραξε 17 δολοφονίες νεαρών ανδρών και εφήβων από το 1978 (λίγο μετά την αποφοίτησή του από το σχολείο) έως το 1991, συνδυάζοντας σεξουαλική βία, ακρωτηριασμούς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στοιχεία κανιβαλισμού.
Η επιλογή των θυμάτων του Ντάμερ δεν ήταν τυχαία: στη μεγάλη τους πλειονότητα ήταν γκέι άνδρες, συχνά μαύροι ή μετανάστες ασιατικής καταγωγής, που ζούσαν σε συνθήκες φτώχειας και κοινωνικής περιθωριοποίησης. Η δράση του εξελίχθηκε σε μια υποβαθμισμένη, κυρίως μαύρη γειτονιά του Μιλγουόκι, όπου οι καταγγελίες για εξαφανίσεις και ουρλιαχτά τη νύχτα δεν ελήφθησαν σοβαρά από την αστυνομία. Αυτή η αδιαφορία αντικατοπτρίζει συστημικό ρατσισμό και κοινωνικές ανισότητες, καθώς οι εξαφανίσεις μαύρων και γκέι ανδρών δεν αντιμετωπίζονταν με την ίδια προσοχή όπως αν τα θύματα ήταν λευκοί. Η ιστορία του Ντάμερ είναι, έτσι, και σχόλιο πάνω σε μια κοινωνία που «δεν βλέπει» τους πιο ευάλωτους.
Η υπόθεσή του σόκαρε την κοινή γνώμη όχι μόνο για την αγριότητα των εγκλημάτων, αλλά και για τις αποτυχίες των αρχών να τον σταματήσουν εγκαίρως. Η σύλληψη και η δίκη του ανέδειξαν κρίσιμα ερωτήματα για την επικινδυνότητα ορισμένων ψυχικών διαταραχών, αλλά και για το πώς η κοινωνία αγνοεί προειδοποιητικά σημάδια βίας.
Η ιστορία του Jeffrey Dahmer στο Netflix
Η μίνι σειρά του Netflix «Dahmer – Monster: The Jeffrey Dahmer Story» επανέφερε την ιστορία του Τζέφρι Ντάμερ στο προσκήνιο, προσελκύοντας εκατομμύρια θεατές παγκοσμίως. Σε δέκα επεισόδια παρουσιάζονται τα εγκλήματα, η σύλληψη και η δίκη του, με έντονα ρεαλιστικές και συχνά σοκαριστικές σκηνές. Πολλοί θεατές γοητεύτηκαν από την ερμηνεία και την ατμόσφαιρα, άλλοι όμως άσκησαν κριτική ότι η σειρά επικεντρώνεται υπερβολικά στη φρίκη, χωρίς να εμβαθύνει επαρκώς στην ψυχολογία του δράστη ή στην ανθρώπινη διάσταση των θυμάτων, κάτι που επιχειρεί να καλύψει η ψυχιατρική οπτική της σελίδας.
Τι οδήγησε τον Τζέφρι Ντάμερ να γίνει serial killer;
Δεν είναι ένα μονάχα πράγμα που έκανε τον Ντάμερ (Jeffrey Dahmer) κατά συρροή δολοφόνο. Ήταν πολλά πράγματα που τον διαμόρφωσαν. Αρχικά, ας δούμε πως η φύση επηρέασε την επιθυμία του να σκοτώνει ανθρώπους. Κλινικά μιλώντας, ο Ντάμερ πληροί τα κριτήρια της αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας (εν μέρει αναφερόμαστε στη διαταραχή ως ψυχοπαθή /κοινωνιοπαθή). Οι άνθρωποι με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας δεν έχουν την ικανότητα να νιώσουν ενσυναίσθηση ή τύψεις. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι εγκέφαλοι των ψυχοπαθών έχουν διαφορετικές συνδέσεις, ειδικά στο τμήμα του εγκεφάλου που σχετίζεται με την συμπόνια και τις ενοχές. Αυτό το τμήμα του εγκεφάλου δεν συνδέεται με τον υπόλοιπο εγκέφαλο.
Στη συνέχεια, είναι ανάγκη να δούμε το κομμάτι της ανατροφής. Οι γονείς του δεν θα μπορούσαν να κάνουν τίποτε για να μην γίνει ο γιος τους ψυχοπαθής. Ωστόσο, το ερώτημα είναι, αν δεν είχε μια τραυματική παιδική ηλικία αυτό θα μπορούσε να είχε μειώσει την πιθανότητα για βίαιες συμπεριφορές; Όταν κάποιος έχει γονείς που τον παραμελούν αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς είναι κακοποιητικοί. Ωστόσο, το γεγονός ότι κάποιος δέχεται κακοποίηση δεν σημαίνει ότι θα γίνει κακοποιητικός. Οι γονείς του Ντάμερ τον έκαναν δολοφόνο; Όχι άμεσα. Το γεγονός ότι οι γονείς του μάλωναν συνεχώς, η μαμά του τον εγκατέλειψε και ο μπαμπάς του ήταν απών αύξησε τις πιθανότητες να γίνει δολοφόνος; Η απάντηση θα μπορούσε να είναι "ναι".
Ψυχικές διαταραχές και ο κίνδυνος για ανθρωποκτονίες
Η σύνδεση ανάμεσα στις ψυχικές διαταραχές και την ροπή για ανθρωποκτονίες είναι ένα πεδίο έρευνας. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι τα άτομα με ψυχικές διαταραχές είναι πιο πιθανό να έχουν βίαιες συμπεριφορές, να κάνουν δολοφονίες. Για παράδειγμα, οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνδρες με σχιζοφρένεια είναι 6-10 φορές πιο πιθανό να έχουν βίαιη συμπεριφορά, και αυτός ο κίνδυνος αυξάνεται στις γυναίκες με την ίδια νόσο. Σε μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 24 μελετών από 15 χώρες βρήκαν ότι ο σχετικός κίνδυνος για βίαιες συμπεριφορές ήταν αυξημένος σε άτομα με σχιζοφρένεια, με αναλογία πιθανοτήτων 4.5 για τους άνδρες και 10.2 για τις γυναίκες, αν και ο απόλυτος κίνδυνος παρέμεινε σχετικά χαμηλός.1 Αυτός ο σημαντικά αυξημένος κίνδυνος υπογραμμίζει την πολύπλοκη και σοβαρή επίδραση της σχιζοφρένειας στη συμπεριφορά ενός ατόμου.
Εκτός, από τη σχιζοφρένεια, υπάρχουν και άλλες ψυχικές διαταραχές όπως η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας και η εξάρτηση από το αλκοόλ, που αυξάνουν τον κίνδυνο για βίαιες συμπεριφορές. Σε μια συστηματική ανασκόπηση βρήκαν ότι η συννοσηρότητα με χρήση ουσιών αύξανε σημαντικά τον κίνδυνο για βία σε άτομα με ψυχωτικές διαταραχές.2 Είναι σημαντικό να πούμε ότι δεν είναι όλα τα άτομα με αυτές τις διαταραχές βίαια.
Είναι οι ψυχοπαθείς, δολοφόνοι;
Δεν είναι όλοι οι άνθρωποι με ψυχική διαταραχή ή ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά δολοφόνοι. Ως ψυχίατρος τονίζω ότι πρέπει να διακρίνουμε ξεκάθαρα την ψυχοπαθολογία γενικά από την ψυχοπαθητική (αντικοινωνική) διαταραχή προσωπικότητας και, ακόμη περισσότερο, από την εγκληματική συμπεριφορά.
Οι περισσότεροι άνθρωποι με ψυχικές διαταραχές δεν είναι βίαιοι και είναι συχνότερα θύματα παρά θύτες. Ακόμη και άτομα με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας ή κοινωνιοπαθητικά στοιχεία μπορεί να μην διαπράξουν ποτέ δολοφονίες. Η συμπεριφορά τους εκδηλώνεται κυρίως ως χειριστικότητα, εκμετάλλευση ή ψέματα στις σχέσεις και την εργασία, χωρίς εγκλήματα. Το να ταυτίζουμε αυτόματα τους όρους «ψυχοπαθής» με τον «δολοφόνο» είναι επιστημονικά ανακριβές και ιδιαίτερα στιγματιστικό για τους ψυχικά ασθενείς.
Serial Killers: ψυχοπαθολογία και διαταραχές προσωπικότητας
Για να κατανοήσουμε τους serial killers, είναι σημαντικό να εμβαθύνουμε στην ψυχοπαθολογία. Η σύνδεση ανάμεσα στους κατά συρροή δολοφόνους και τις ψυχικές νόσους είναι πολύπλοκη, και συχνά χαρακτηρίζεται από την παρουσία πολλών διαταραχών και όχι μιας. Πολλοί κατά συρροή δολοφόνοι έχουν διαγνωστεί με ένα εύρος ψυχικών διαταραχών που μπορεί να περιλαμβάνουν την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας, την ψυχοπάθειά και τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας.
Η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από την έλλειψη σεβασμού για τα δικαιώματα των άλλων, έλλειψη ενσυναίσθησης και ένα μοτίβο παράβασης των κανόνων. Η ψυχοπάθεια, συχνά συνδέεται με την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας, έχει παρόμοια χαρακτηριστικά με αυτή, αλλά επίσης περιλαμβάνει στοιχεία χειραγώγησης, έλλειψη τύψεων και ένα επίμονο μοτίβο ανεύθυνων συμπεριφορών. Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζεται από ένα επίμονο μοτίβο μεγαλείου, συνεχή ανάγκη για θαυμασμό και έλλειψη ενσυναίσθησης.
Αν και η παρουσία αυτών των διαταραχών είναι κάτι σύνηθες στους κατά συρροή δολοφόνους, είναι σημαντικό να πούμε ότι όλοι οι άνθρωποι με αυτές τις διαταραχές δεν γίνονται δολοφόνοι. Η πλειοψηφία των ατόμων με θέματα ψυχικής υγείας δεν είναι βίαια, και αυτές οι διαταραχές μεμονωμένα δεν σημαίνουν αναπόφευκτα ότι ένα άτομο θα εκδηλώσει βίαιη συμπεριφορά, καθώς πολλοί παράγοντες συμβάλλουν στην εκδήλωση της βίας. Ωστόσο, η κατανόηση αυτών των διαταραχών παίζει κύριο ρόλο στην αναγνώριση των πιθανών προειδοποιητικών σημαδιών και στην πρόληψη μελλοντικών τραγωδιών.
Ψυχοπάθεια
Η κατανόηση της ψυχοπάθειας και ο ρόλος της στις κατά συρροή δολοφονίες είναι σημαντική για το ψυχολογικό προφίλ αυτών των εγκληματιών. Η ψυχοπάθεια, είναι μια διαταραχή της προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από επίμονη αντικοινωνική συμπεριφορά, έλλειψη ενσυναίσθησης και τύψεων, τολμηρά, ανεξέλεγκτα και εγωιστικά χαρακτηριστικά και συχνά συνδέεται με τους serial killers. Αυτή η διαταραχή κάνει τα άτομα να κάνουν εγκλήματα χωρίς να έχουν στρες που τυπικά συνοδεύει τέτοιες πράξεις. Επίσης, συνήθως χειραγωγούν τα θύματα τους και τα εξαπατούν, έτσι τα εγκλήματα τους δεν μπορούν να εξιχνιαστούν για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα serial killer είναι ο Τζέφρι Ντάμερ , γνωστός ως κανίβαλος του Μιλγουόκι, που διαγνώστηκε με οριακή διαταραχή προσωπικότητας. Η έλλειψη ενσυναίσθησης και τύψεων που χαρακτηρίζει τη διαταραχή του φαίνεται να συνδέεται με την ικανότητά του να διαπράξει 17 δολοφονίες χωρίς προφανή συναισθηματική αντίδραση.
Γεννιέται κάποιος serial killer ή γίνεται;
Η σύγχρονη ψυχιατρική υποστηρίζει το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο: ένας serial killer είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης γενετικής προδιάθεσης (όπως δυσλειτουργία στην αμυγδαλή) και περιβαλλοντικών παραγόντων (όπως κακοποίηση). Κανένας παράγοντας από μόνος του δεν αρκεί, η βιολογία "γεμίζει το όπλο" και το περιβάλλον "τραβάει τη σκανδάλη".
Η αναμέτρηση ανάμεσα στη φύση και στην ανατροφή προσπαθεί να δώσει απαντήσεις στο εάν τα χαρακτηριστικά ενός ατόμου (φύση) ή οι προσωπικές του εμπειρίες και το περιβάλλον (ανατροφή) επηρεάζουν την συμπεριφορά του.
Είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι η παρουσίαση αυτών των πληροφοριών δεν στοχεύει στην στιγματοποίηση ατόμων με ψυχικές διαταραχές. Η συντριπτική πλειοψηφία των ατόμων με διαταραχές ψυχικής υγείας δεν είναι βίαιη και είναι πιο πιθανό να γίνουν θύματα βίας παρά δράστες.
1. Περιβαλλοντικοί παράγοντες και παιδική κακοποίηση
Σε πολλές περιπτώσεις, οι serial killers έχουν ιστορικό ενός τραύματος στην παιδική ηλικία ή κακοποίησης, πράγμα που δείχνει ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες και οι αρνητικές εμπειρίες στα πρώτα χρόνια της ζωής έχουν σημαντική επίδραση στην εξέλιξη τους σε serial killers. Το ιστορικό τραύματος μπορεί να περιλαμβάνει πολλές μορφές κακοποίησης, σωματικής, συναισθηματικής, σεξουαλικής. Τέτοιες τραυματικές εμπειρίες στην διάρκεια της παιδικής ηλικίας μπορεί να διαστρεβλώσουν σημαντικά την αντίληψη ενός ατόμου για τους κανόνες και τις αποδεκτές συμπεριφορές, πράγμα που πιθανόν οδηγεί στην ανάπτυξη βίαιων τάσεων αργότερα στη ζωή.
2. Βιολογικοί και γενετικοί παράγοντες
Ωστόσο, είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι δεν έχουν όλοι οι serial killers κάποιο ιστορικό ψυχικών νόσων, και οι περισσότεροι δεν είναι σε οξεία φάση ή δεν παίρνουν φαρμακευτική αγωγή τη στιγμή που διαπράττουν τα εγκλήματα. Αυτό δείχνει ότι τα εγγενή χαρακτηριστικά, πιθανώς γενετικοί ή βιολογικοί παράγοντες, παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη ενός serial killer. Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να εκδηλώνονται ως ειδικές διαταραχές της προσωπικότητας ή νευρολογικές ανωμαλίες που προδιαθέτουν ένα άτομο σε βίαιες συμπεριφορές.
Θεραπευτικές προσεγγίσεις
Δυστυχώς, η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας δεν ανταποκρίνεται εύκολα στις παραδοσιακές θεραπευτικές προσεγγίσεις, σύμφωνα με τα υπάρχοντα δεδομένα.3 Σε μια μελέτη έγινε προσπάθεια ώστε οι άνθρωποι με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας να μάθουν την ενσυναίσθηση. Σε μια μετα-ανάλυση βρήκαν ότι προγράμματα εκπαίδευσης ενσυναίσθησης μπορούν να έχουν μέτρια αποτελεσματικότητα σε ορισμένους πληθυσμούς, αν και τα αποτελέσματα ποικίλλουν.5 Αυτό που συνέβη στο τέλος ήταν να αυξηθούν οι εγκληματικές τους πράξεις επειδή χρησιμοποίησαν αυτή την δεξιότητα για να πάρουν αυτό που ήθελαν. Η θεραπευτική πρόκληση έγκειται στο γεγονός ότι τα άτομα αυτά σπάνια αναζητούν βοήθεια αυτόβουλα, καθώς δεν βιώνουν τη συμπεριφορά τους ως προβληματική για τους ίδιους,4 παρά μόνο για τους γύρω τους. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι κοινωνιοπαθείς γεννιούνται έτσι.
Πρώιμη παρέμβαση και ψυχολογική υποστήριξη
Η πρώιμη παρέμβαση και η ψυχολογική υποστήριξη παίζουν σημαντικό ρόλο στην πρόληψη βίαιων συμπεριφορών. Η ικανότητα αναγνώρισης των σημαδιών στην αρχή είναι σημαντική για την πρόληψη. Πολλοί κατα συρροή δολοφόνοι έχουν τουλάχιστον μια διαταραχή ψυχικής υγείας.
Η πρώιμη αναγνώριση και η εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση μπορεί να έχουν σημασία στη διαχείριση ορισμένων συμπτωμάτων όταν εξετάζεται ο πιθανός αντίκτυπος σε άτομα με προδιάθεση για διαταραχές όπως η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας ή η ψυχοπάθεια. Αυτές οι διαταραχές συμβάλλουν στη χειραγώγηση, στην εξαπάτηση και στην έλλειψη τύψεων που συχνά παρατηρούνται στους serial killers. Κατά συνέπεια, η στοχευμένη φροντίδα της ψυχικής υγείας (ψυχοθεραπεία) μαζί με πρώιμες παρεμβάσεις, μπορεί να αποδειχθούν καθοριστικές για την αποτροπή των βίαιων συμπεριφορών.
Βιβλιογραφία
- 1.Whiting et al. (2022). Association of Schizophrenia Spectrum Disorders and Violence Perpetration in Adults and Adolescents From 15 Countries: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Psychiatry, 79(2), 120-132 [Schizophrenia Spectrum Violence Risk]
- 2.Fazel et al. (2009). Schizophrenia and Violence: Systematic Review and Meta-Analysis PLoS Medicine, 6(8), e1000120. [Schizophrenia and Violence]
- 3.National Institute for Health and Care Excellence. (2009). Antisocial personality disorder: prevention and management (NICE Clinical Guideline No. 77). [NICE ASPD Treatment Management Guidelines]
- 4.American Psychiatric Association. (2022, December 28). Antisocial personality disorder: Often overlooked and untreated. [APA Consensus on ASPD Treatment]
- 5.Teding van Berkhout & Malouff (2016). The efficacy of empathy training: A meta-analysis of randomized controlled trials Journal of Counseling Psychology, 63(1), 32-41 [Empathy Training Efficacy ]