Κώμα

Κώμα

Το κώμα είναι μια παρατεταμένη κατάσταση απώλειας συνείδησης, όπου ο ασθενής δεν ανταποκρίνεται σε ερεθίσματα. Η αρχική διαχείριση εστιάζει στη σταθεροποίηση των ζωτικών λειτουργιών, ενώ η μακροχρόνια φροντίδα απαιτεί εξειδικευμένη υποστήριξη για την αποφυγή επιπλοκών. Η πρόγνωση και η πορεία ανάρρωσης εξαρτώνται αποκλειστικά από το αίτιο και τη σοβαρότητα της βλάβης.

Το κώμα είναι μια κατάσταση απώλειας των αισθήσεων κατά την οποία ένας ασθενής δεν αντιδρά με το περιβάλλον. Κάποιος που βρίσκεται σε κώμα είναι αναίσθητος και έχει ελάχιστη εγκεφαλική δραστηριότητα. Δεν είναι δυνατό να ξυπνήσει ένας ασθενής σε κώμα με τη χρήση σωματικής ή ακουστικής διέγερσης. Είναι ζωντανός, αλλά δεν μπορεί να ξυπνήσει και δεν δείχνει σημάδια ότι έχει επίγνωση.

Τα μάτια του ατόμου θα είναι κλειστά και θα φαίνεται ότι δεν ανταποκρίνεται στο περιβάλλον του. Κανονικά δεν θα αντιδρά στον ήχο ή τον πόνο, ούτε θα είναι σε θέση να επικοινωνήσει ή να κινηθεί οικειοθελώς. Επιπλέον, ένα άτομο σε κώμα δεν ανταποκρίνεται κανονικά σε επώδυνα ερεθίσματα, φως ή ήχο. Δεν έχει έναν φυσιολογικό κύκλο ύπνου-αφύπνισης και δεν ξεκινά οικειοθελείς ενέργειες, αδυνατεί να αισθανθεί, να μιλήσει, να ακούσει ή να κινηθεί συνειδητά.

Ένα άτομο σε κώμα θα έχει επίσης πολύ μειωμένα βασικά αντανακλαστικά όπως ο βήχας και η κατάποση. Μπορεί να είναι σε θέση να αναπνεύσει μόνος του, αν και μερικοί άνθρωποι χρειάζονται μηχανική υποστήριξη για να τους βοηθήσει να αναπνεύσουν.

Με την πάροδο του χρόνου, το άτομο μπορεί να αρχίσει σταδιακά να ανακτά τις αισθήσεις του και να αποκτά μεγαλύτερη επίγνωση. Μερικοί άνθρωποι θα ξυπνήσουν μετά από μερικές εβδομάδες, ενώ άλλοι μπορεί να περιέλθουν σε κατάσταση φυτού ή σε κατάσταση ελάχιστης επίγνωσης. Οι ασθενείς μπορεί να εμφανίζουν διαφορετικά επίπεδα απώλειας των αισθήσεων και έλλειψης ανταπόκρισης ανάλογα με το ποιες περιοχές του εγκεφάλου έχουν υποστεί βλάβη και πόσο λειτουργεί ο εγκέφαλος.

Αιτίες κώματος

Το κώμα μπορεί να συμβεί για διάφορους λόγους, όπως:

• Μέθη (π.χ. κατάχρηση ναρκωτικών, υπερβολική δόση ή κακή χρήση φαρμάκων)
• Μεταβολικές ανωμαλίες
• Νόσοι του κεντρικού νευρικού συστήματος
• Οξείες νευρολογικές βλάβες (π.χ. εγκεφαλικό επεισόδιο, υποξία, υποθερμία)
• Τραυματικές βλάβες που προκαλούνται από πτώσεις ή συγκρούσεις οχημάτων κλπ.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το κώμα μπορεί να προκληθεί σκόπιμα με τη χρήση φαρμακευτικών παραγόντων, προκειμένου να διατηρηθούν οι ανώτερες εγκεφαλικές λειτουργίες μετά από εγκεφαλικό τραύμα  ή για τη διαχείριση του ακραίου πόνου κατά την επούλωση τραυματισμών ή ασθενειών. Όλοι αυτοί οι παράγοντες θα επηρεάσουν την πορεία της φροντίδας και της ανάρρωσης, η οποία περιγράφεται λεπτομερώς παρακάτω.

Διαχείριση κώματος 

1. Αρχική διαχείριση

Η αρχική διαχείριση θα εξαρτηθεί από την αιτία του κώματος ⁴ Head injury: assessment and early management (NICE Guideline NG232). και στοχεύει στον περιορισμό της περαιτέρω βλάβης στον εγκέφαλο. Βραχυπρόθεσμα, ένα άτομο συνήθως θα νοσηλεύεται σε μονάδα εντατικής θεραπείας (ΜΕΘ). Εάν ο ασθενής δυσκολεύεται να αναπνεύσει, μπορεί να τοποθετηθεί σε μηχάνημα αναπνευστικής υποστήριξης ενώ γίνεται διαχείριση της υποκείμενης αιτίας. Μετά από τραυματισμό στο κεφάλι, μπορεί να απαιτηθεί χειρουργική επέμβαση για τον έλεγχο της αιμορραγίας ή/και τη διαχείριση του οιδήματος.

Εάν υπάρχει υποκείμενη ασθένεια ή δηλητηρίαση, τότε η φροντίδα θα κατευθύνεται στην υποκείμενη αιτία. Η αναπνοή του ασθενούς πρέπει να παρακολουθείται και να διατηρείται, χρησιμοποιώντας διασωλήνωση και αερισμό. Πρέπει να παρέχονται ενδοφλέβια υγρά ή αίμα και άλλη υποστηρικτική φροντίδα, όπως απαιτείται.

2. Μακροχρόνια φροντίδα

Μόλις η κατάσταση σταθεροποιηθεί και δεν βρίσκεται πλέον σε άμεσο κίνδυνο, η περαιτέρω φροντίδα θα κατευθύνεται στη διατήρηση της φυσικής κατάστασης του ασθενούς και στον περιορισμό των επιπλοκών. Για παράδειγμα, αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει την παροχή επαρκούς τροφής και την αποφυγή λοιμώξεων (π.χ. πνευμονία, κατακλίσεις). Μακροπρόθεσμα, το προσωπικό θα παρέχει υποστηρικτική φροντίδα σε νοσοκομειακό θάλαμο. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει την παροχή διατροφής, την προσπάθεια αποφυγής λοιμώξεων, την τακτική μετακίνηση του ατόμου ώστε να μην αναπτύξει κατακλίσεις και την ήπια άσκηση των αρθρώσεών του.

Ένα άτομο σε κώμα μπορεί να γίνει ανήσυχο, και απαιτείται φροντίδα για να αποφευχθεί ο τραυματισμός του ή η προσπάθεια να τραβήξει σωλήνες ή επιδέσμους. Σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να χορηγηθεί φάρμακο για να ηρεμήσει ο ασθενής. Τα πλευρικά κιγκλιδώματα στο κρεβάτι πρέπει να διατηρούνται ψηλά για να αποτραπεί η πτώση του ασθενούς.

Φροντίδα και παρακολούθηση ατόμου σε κώμα

Οι γιατροί αξιολογούν το επίπεδο συνείδησης ενός ατόμου χρησιμοποιώντας ένα εργαλείο που ονομάζεται Glasgow Coma Scale.¹ Teasdale, G., et al. (2014). The Glasgow Coma Scale at 40 years: standing the test of time. The Lancet Neurology, 13, 844-854. Αυτό το επίπεδο παρακολουθείται συνεχώς για σημάδια βελτίωσης ή επιδείνωσης. Η κλίμακα αξιολογεί 3 πράγματα:

• άνοιγμα των ματιών
• λεκτική απόκριση σε μια εντολή
• εκούσιες κινήσεις σε απάντηση σε μια εντολή

Τι μπορείτε να κάνετε ως επισκέπτης

Η εμπειρία του να βρίσκεται κανείς σε κώμα διαφέρει από άτομο σε άτομο. Μερικοί άνθρωποι αισθάνονται ότι μπορούν να θυμηθούν γεγονότα που συνέβησαν γύρω τους ενώ βρίσκονταν σε κώμα. Άλλοι δεν έχουν καμία ανάμνηση.

Οι άνθρωποι μπορεί να έχουν ψευδείς αναμνήσεις από την εποχή που βρίσκονταν σε κώμα. Μπορούν επίσης να βιώσουν όνειρα και αναδρομές στο παρελθόν μετά την ανάρρωσή τους. Μερικοί άνθρωποι έχουν αναφέρει ότι αισθάνονται τεράστια επιβεβαίωση από την παρουσία ενός αγαπημένου προσώπου όταν βγαίνουν από το κώμα. Όταν επισκέπτεστε κάποιον που βρίσκεται σε κώμα, μπορεί να είναι χρήσιμο να:

• ανακοινώσετε ποιος είστε όταν φτάσετε
• μιλήσετε στον ασθενή όπως θα κάνατε κανονικά
• να γνωρίζετε ότι όλα όσα λέτε μπροστά του μπορεί να τα ακούει
• να του δείξετε την αγάπη και την υποστήριξή σας, το να κάθεστε και να κρατάτε το χέρι του ή να χαϊδεύετε το δέρμα του μπορεί να είναι μια μεγάλη παρηγοριά

Εάν ένα αγαπημένο σας πρόσωπο βρίσκεται σε κώμα, μπορεί να είναι χρήσιμο να κρατάτε ένα ημερολόγιο όπου καταγράφετε πράγματα όπως ειδήσεις, οικογενειακά γεγονότα και πληροφορίες σχετικά με τη φροντίδα του. Πολλές ΜΕΘ το κάνουν ήδη αυτό, επομένως μπορείτε να μιλήσετε με το προσωπικό για τη διατήρηση ημερολογίου όταν επισκέπτεστε έναν ασθενή.

Ανάρρωση από κώμα

Ένα κώμα μπορεί να διαρκέσει για παρατεταμένο χρονικό διάστημα. Το άτομο μπορεί να:

• αρχίσει να ξυπνάει σταδιακά και να ανακτά τις αισθήσεις του
• να προχωρήσει σε μια κατάσταση φυτού (όπου ένα άτομο είναι ξύπνιο αλλά δεν δείχνει κανένα σημάδι επίγνωσης του περιβάλλοντός του ή του εαυτού του)
• να προχωρήσει σε μια κατάσταση ελάχιστης συνείδησης ² Edlow, B. L., et al. (2021). Recovery from disorders of consciousness: mechanisms, prognosis and emerging therapies. Nature Reviews Neurology.

Μερικοί άνθρωποι μπορεί να αναρρώσουν από αυτές τις καταστάσεις σταδιακά. Άλλοι μπορεί να μην βελτιωθούν για χρόνια, αν όχι καθόλου.

Οι άνθρωποι που ξυπνούν από κώμα συνήθως συνέρχονται σταδιακά. Μπορεί να είναι πολύ ταραγμένοι και μπερδεμένοι στην αρχή.

Μερικοί άνθρωποι θα αναρρώσουν πλήρως και θα παραμείνουν εντελώς ανεπηρέαστοι από το κώμα. Άλλοι θα έχουν αναπηρίες που προκαλούνται από τη βλάβη στον εγκέφαλό τους. Μπορεί να χρειαστούν φυσικοθεραπεία, εργοθεραπεία, ψυχολογική αξιολόγηση και υποστήριξη κατά την ανάρρωσή τους. Μπορεί επίσης να χρειαστούν φροντίδα για το υπόλοιπο της ζωής τους. Οι πιθανότητες κάποιου να αναρρώσει πλήρως από κώμα εξαρτώνται από:

• τη σοβαρότητα του εγκεφαλικού τραυματισμού
• την αιτία του εγκεφαλικού τραυματισμού
• την ηλικία του
• το χρονικό διάστημα που βρίσκεται σε κώμα
• τη φυσική κατάσταση πριν από το κώμα

Είναι αδύνατο να προβλεφθεί με ακρίβεια πόσο θα διαρκέσει ένα κώμα, αν κάποιος θα αναρρώσει και αν θα έχει μακροχρόνια προβλήματα.

Πρόγνωση

Το κώμα μπορεί να διαρκέσει από ημέρες έως εβδομάδες, ενώ ορισμένες σοβαρές περιπτώσεις έχουν διαρκέσει αρκετά χρόνια.³ Jennett, B., et al. (1975). Prognosis in coma. The Lancet, 305, 480-484. Η ανάρρωση εξαρτάται, σε σημαντικό βαθμό, από την αρχική αιτία του κώματος και από τη σοβαρότητα οποιασδήποτε εγκεφαλικής βλάβης. Μερικοί ασθενείς (π.χ. ασθενείς σε διαβητικό κώμα) θα αναρρώσουν πλήρως, ενώ άλλοι, ιδιαίτερα εκείνοι που έχουν υποστεί τραύμα στο κεφάλι, μπορεί να έχουν κάποια σωματική, διανοητική ή ψυχολογική βλάβη που θα απαιτεί περαιτέρω θεραπεία. Μπορεί να χρειαστούν φυσικοθεραπεία, εργοθεραπεία, ψυχολογική αξιολόγηση και ψυχοθεραπεία  κατά τη διάρκεια της περιόδου αποκατάστασης και μπορεί να χρειαστούν φροντίδα για το υπόλοιπο της ζωής τους.

Οι ασθενείς μπορούν σταδιακά να βγουν από κώμα, κάποιοι να μείνουν σε κατάσταση φυτού (γνωστό και ως σύνδρομο μη ανταποκρινόμενης εγρήγορσης) και άλλοι να πεθάνουν. Μερικοί ασθενείς που έχουν εισέλθει σε κατάσταση φυτού ανακτούν στη συνέχεια ένα βαθμό επίγνωσης. Η πιθανότητα σημαντικής λειτουργικής βελτίωσης για τους ασθενείς σε κώμα περιορίζεται με την πάροδο του χρόνου.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Teasdale, G., et al. (2014). The Glasgow Coma Scale at 40 years: standing the test of time. The Lancet Neurology, 13, 844-854. [link]
2. ↸2.Edlow, B. L., et al. (2021). Recovery from disorders of consciousness: mechanisms, prognosis and emerging therapies. Nature Reviews Neurology. [link]
3. ↸3.Jennett, B., et al. (1975). Prognosis in coma. The Lancet, 305, 480-484. [link]
4. ↸4.Head injury: assessment and early management (NICE Guideline NG232). [link]