Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου

 Το Δίλημμα του Σκαντζόχοιρου: Μια Μεταφορά για την Ανθρώπινη Οικειότητα

Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου είναι μια μεταφορά για τις προκλήσεις της ανθρώπινης οικειότητας. Είναι η ψυχολογική θεωρία που εξηγεί γιατί ενώ λαχταρούμε την αγάπη, συχνά απομακρύνουμε τους άλλους για να αποφύγουμε τον πόνο. Ο Γερμανός φιλόσοφος Άρθουρ Σοπενχάουερ και ο ψυχαναλυτής Σίγκμουντ Φρόυντ χρησιμοποίησαν αυτή την μεταφορά  για να περιγράψουν την κατάσταση του ατόμου σε σχέση με την κοινωνία. Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου δείχνει ότι παρά την καλή θέληση, η ανθρώπινη οικειότητα δεν μπορεί να είναι εφικτή χωρίς αμοιβαία βλάβη, και αυτό οδηγεί σε προσεκτικές συμπεριφορές και αδύναμες σχέσεις. Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου απαιτεί μετριοπάθεια στις σχέσεις με τους άλλους, τόσο λόγω ιδιοτέλειας, όσο και από σεβασμό για τους άλλους, οδηγώντας σε εσωστρέφεια και απομόνωση.

Η Φιλοσοφική Προέλευση

Η συλλογή φιλοσοφικών στοχασμών του Σοπενχάουερ του 1851, “Πάρεργα και Παραλειπόμενα” οδήγησε στην επινόηση αυτού του όρου: αρκετοί σκαντζόχοιροι μαζεύτηκαν μαζί για να ζεσταθούν μια κρύα χειμωνιάτικη μέρα, αλλά όταν άρχισαν να τσιμπάνε ο ένας τον άλλον με τα αγκάθια τους, αναγκάστηκαν να διαλυθούν. Ωστόσο, το κρύο τους έφερε ξανά κοντά, αλλά πάλι συνέβη το ίδιο. Τελικά, μετά από πολλές φορές που στριμώχτηκαν και διασκορπίστηκαν, ανακάλυψαν ότι θα ήταν καλύτερο να παραμείνουν σε μικρή απόσταση ο ένας από τον άλλον.

Κατά τον ίδιο τρόπο, η ανάγκη της κοινωνίας ωθεί τους ανθρώπους να έρθουν κοντά, μόνο και μόνο για να απωθούνται αμοιβαία από τις πολλές αγκαθωτές και δυσάρεστες ιδιότητες της φύσης τους. Τελικά, ανακαλύπτουν ότι η μέτρια απόσταση είναι η μόνη ανεκτή συνθήκη. Με αυτή τη ρύθμιση, η αμοιβαία ανάγκη για ζεστασιά ικανοποιείται μόνο σε πολύ μέτριο βαθμό, αλλά τότε οι άνθρωποι δεν πληγώνονται.

Η Σύγχρονη Ψυχολογική Έρευνα

Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου εισήλθε στον χώρο της ψυχολογίας αφότου η ιστορία ανακαλύφθηκε και υιοθετήθηκε από τον Φρόυντ. Η ιστορία του Σοπενχάουερ συνεχίστηκε από τον Φρόυντ σε μια υποσημείωση στο έργο  του 1921 “Ομαδική Ψυχολογία και η Ανάλυση του Εγώ”. Στην κλινική πράξη, αυτό το φαινόμενο συνδέεται στενά με τη "Θεωρία του Δεσμού" (Attachment Theory), η οποία ερευνά πώς τα πρώιμα βιώματα καθορίζουν την ενήλικη συμπεριφορά μας στις σχέσεις.

Ο ψυχολόγος Jon Maner και οι συνεργάτες του αναφέρθηκαν στο “πρόβλημα του σκαντζόχοιρου” κατά την ερμηνεία αποτελεσμάτων από πειράματα που εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιδρούν στον εξοστρακισμό και σε άλλες μορφές κοινωνικής απόρριψης. Τα αποτελέσματα, αποκάλυψαν ότι οι άνθρωποι που έχουν χρόνιο άγχος, μπορεί η εμπειρία της απόρριψης να τους οδήγησε να είναι σχετικά αντικοινωνικοί. ² Maner, J. K., et al. (2007). Does social exclusion motivate interpersonal reconnection? Resolving the "porcupine problem." Journal of Personality and Social Psychology, 92(1), 42–55.   Αλλά όσοι ήταν πιο αισιόδοξοι έκαναν πιο εντατικές προσπάθειες να έρθουν κοντά με τους άλλους.

Αυτό το τελευταίο σημείο αξίζει να το θυμόμαστε όταν εξετάζουμε την απάντηση που έδωσε ο ίδιος ο Σοπενχάουερ στο πρόβλημα του σκαντζόχοιρου. Ο Σοπενχάουερ πρότεινε ότι οι άνθρωποι τελικά αισθάνονται την ανάγκη να διατηρούν μια ασφαλή απόσταση ο ένας από τον άλλον. Με αυτή τη λογική, η αμοιβαία ανάγκη για ζεστασιά ικανοποιείται μόνο σε πολύ μέτριο βαθμό, αλλά τότε οι άνθρωποι δεν πληγώνονται.

 Ψυχαναλυτική Προσέγγιση

Ο Σίγκμουντ Φρόυντ, ο διάσημος Αυστριακός ψυχαναλυτής, χρησιμοποίησε πολλές μεταφορές για να εξερευνήσει τις πολυπλοκότητες της ανθρώπινης ψυχής.

Στο δοκίμιό του “Η Δυσφορία του Πολιτισμού”, χρησιμοποιεί μια εικόνα που επινόησε ο φιλόσοφος Άρθουρ Σοπενχάουερ, παρομοιάζοντας τους ανθρώπους με σκαντζόχοιρους, για να περιγράψει την ανθρώπινη κατάσταση: χρειάζονται ο ένας τον άλλον για να βελτιώσουν τη ζωή τους, αλλά πληγώνουν ο ένας τον άλλον αν έρθουν πολύ κοντά.

Αν ένα άτομο είναι απαραίτητο για την ευημερία μας, ταυτόχρονα, η ύπαρξή του περιορίζει την ελευθερία. Οι άνθρωποι, εξηγεί, έχουν μια βαθιά ανάγκη για οικειότητα και σύνδεση με τους άλλους. Ωστόσο, αυτή η εγγύτητα μπορεί συχνά να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα με τη μορφή σύγκρουσης, απογοήτευσης και συναισθηματικής ταλαιπωρίας. Σαν αποτέλεσμα, οι άνθρωποι ταλαντεύονται ανάμεσα στην εγγύτητα και την απόσταση, και συνεχώς ψάχνουν το ευτυχές μέσο που ελαχιστοποιεί τον πόνο ενώ μεγιστοποιεί την συναισθηματική άνεση.

Η μεταφορά του σκαντζόχοιρου, στο τέλος, συνεχίζει να προσφέρει μια πλούσια μάτια στην ανθρώπινη φύση, αναδεικνύοντας τόσο τη θεμελιώδη ανάγκη μας για σύνδεση όσο και τις προκλήσεις που υπάρχουν στην ικανοποίησή της. Μας υπενθυμίζει ότι η ισορροπία στις σχέσεις δεν είναι μόνο κάτι επιθυμητό, αλλά ουσιαστικό για την ευεξία μας. ¹ Holt-Lunstad, J., et al. (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: a meta-analytic review. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227–237.

Η μεταφορά αυτή μας δείχνει τη σημασία της ενδοσκόπησης και της κατανόησης των άλλων ανθρώπων. Με την αναγνώριση και τον σεβασμό των δικών μας ορίων και των ορίων των άλλων, μπορούμε να δημιουργήσουμε πιο υγιείς, βαθιές σχέσεις.

Η Δυναμική των Σχέσεων

Υπάρχει μια ζωντανή, ισχυρή δυναμική στις σχέσεις, και αυτή είναι το δίλημμα του σκαντζόχοιρου. Οι περισσότεροι άνθρωποι λαχταρούν τη σύνδεση με τους άλλους. Αλλά η επιδίωξη της στενής σύνδεσης είναι στην καλύτερη περίπτωση μια δύσκολη διαδικασία, επειδή όσο πιο κοντά φτάσουμε οι περισσότεροι από εμάς στην αληθινή οικειότητα και ευαλωτότητα, τόσο πιο πιθανό είναι να απομακρύνουμε όσους έρχονται κοντά μας. Ίσως να είναι ο φόβος. Η λαχτάρα για στενή σύνδεση πυροδοτεί τον φόβο να χάσουμε τον εαυτό μας, να γίνουμε λιγότερο ανεξάρτητοι.

Όσο πιο κοντά είμαστε με κάποιον, εμφανίζονται συμπεριφορές σαμποτάζ, σκέψεις και ανασφάλειες, και αυτό μας τρομάζει. Νιώθουμε τρόμο από τα σενάρια του “τι θα γινόταν αν” κάποιος δει τον πραγματικό μας εαυτό.

Όσο πιο πολύ φοβόμαστε, τόσο οι άμυνες μας ενεργοποιούνται για να προστατεύσουν τον εαυτό μας. Οι σκοτεινές πτυχές μας φιλοξενούν τις πιο τρωτές μας ιδιαιτερότητες, τα βασικά τραύματα προσκόλλησης και πρέπει να προστατεύονται με κάθε κόστος. Έτσι, είναι αδύνατον κάποιος να σπάσει τις άμυνες μας.

Η πρόκληση του να ξεπερνάς τα αγκάθια των αμυντικών στρατηγικών ενός άλλου ατόμου είναι η υπομονή και η προθυμία να αντιμετωπίσετε τη δυσφορία μαζί. Αυτό μπορεί να είναι πιο εύκολο ή πιο δύσκολο ανάλογα με τις άμυνες.

Τα αμυντικά μοτίβα μπορούν να μας εξουθενώσουν με την πάροδο του χρόνου, όταν εμείς βρισκόμαστε στην πλευρά που τα δεχόμαστε, αλλά έχουν και εσωτερικό κόστος. Η οικειότητα είναι αποτέλεσμα της ευαλωτότητας , η οποία είναι αποτέλεσμα της επαρκούς εμπιστοσύνης στον εαυτό μας και στο σύντροφο μας (και των συστημάτων προσκόλλησης που υπάρχουν μεταξύ μας). Για να καμφθούν οι αμυντικοί μηχανισμοί και να έρθει κάποιος κοντά μας είναι αναγκαία η ευαλωτότητα. Φυσικά, είναι ανάγκη να αποσυνδέσουμε τον εαυτό μας από τις ιστορίες που κουβαλάμε από τα προσωπικά ψυχικά τραύματα προσκόλλησης.

Η αποσύνδεση από τις πεποιθήσεις για τις εμπειρίες μας, μας βοηθά να εμπιστευτούμε τους συντρόφους μας και να χτίσουμε μια σύνδεση. Πολλοί από εμάς έχουμε μεγαλώσει σε καταστάσεις όπου μάθαμε την επιθυμία κάποιος να σπάσει τις άμυνες μας, και έχουμε χάσει την ευκαιρία να γνωρίσουμε τη δική μας δύναμη. Όσο πιο πολύ επενδύουμε στις αμυντικές συμπεριφορές, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να παραμείνουμε έξω από μια ισχυρή, στενή σύνδεση. Λόγω του φόβου, των ανασφαλειών μας, κρατάμε τους άλλους μακριά.

Τύποι Προσκόλλησης: Αγχώδεις και Αποφευκτικοί Σκαντζόχοιροι

Δεν είναι τόσο ασυνήθιστο οι πράξεις μας να είναι ενάντια στις επιθυμίες μας. Αλλά μερικοί άνθρωποι σαμποτάρουν τον εαυτό τους περισσότερο από άλλους.

Ένα άτομο με αποφευκτική προσκόλληση προστατεύεται από τα αγκάθια των ανθρώπινων σκαντζόχοιρων. Αντί να προσπαθεί να έρθει κοντά στους ανθρώπους, προτιμά τον πόνο της μοναξιάς.
Σαν τον σκαντζόχοιρο που αποσύρεται, έτσι και αυτοί οι άνθρωποι φοβούνται την οικειότητα. Αλλά βαθιά μέσα τους, λαχταρούν να βιώσουν τη ζεστασιά της ανθρώπινης σύνδεσης.

Στο άλλο άκρο είναι όσοι έχουν αγχώδη προσκόλληση και έρχονται πολύ κοντά με τους άλλους. Η ανάγκη τους για οικειότητα, τους κάνει να πληγώνονται ξανά και ξανά. Ο φόβος της απομόνωσης τους κάνει απρόσεκτους στις επικίνδυνες συμπεριφορές.

Και οι δυο αυτοί τύποι ανθρώπων βιώνουν το δίλημμα του σκαντζόχοιρου με παρόμοιο τρόπο: είναι παγιδευμένοι σε ένα παράδοξο που τους εμποδίζει να ικανοποιήσουν τις συναισθηματικές τους ανάγκες. ³ Mikulincer, M., et al. (2010). The pushes and pulls of close relationships: attachment insecurities and relational ambivalence. Journal of Personality and Social Psychology, 98(3), 450–468.

Αντιμετώπιση του Διλήμματος

Αυτό το δίλημμα είναι μια πρόκληση, αλλά δεν είναι αδύνατο να επιλυθεί. Το κλειδί είναι η ισορροπία.

Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί τρόποι για να διαχειριστείτε τις συναισθηματικές σας ανάγκες και να ελαχιστοποιήσετε τις δυσκολίες.

1. Συμβιβασμός

Ο Άρθουρ Σοπενχάουερ πρότεινε ότι η λύση στο δίλημμα του σκαντζόχοιρου είναι ο συμβιβασμός.

Όπως οι σκαντζόχοιροι, έτσι και οι άνθρωποι που βρίσκονται στα δύο άκρα του διλήμματος πρέπει να συναντηθούν στη μέση. Η απόλυτη απομόνωση ή οικειότητα απλά θα προκαλέσει περισσότερο πόνο.

Αν παρατηρείτε ότι στις σχέσεις σας υπερβαίνετε τα όρια ή απομακρύνεστε, μιλήστε με το σύντροφο σας. Δουλέψτε μαζί για να αναγνωρίσετε ένα συμβιβασμό που θα λειτουργεί και για τους δυο σας. Ίσως να περνάτε περισσότερο ή λιγότερο χρόνο μαζί. Βρείτε μια ισορροπία που θα ικανοποιεί και τους δυο.

2. Θέστε Όρια

Μια άλλη λύση είναι να θέσετε όρια. Οι πιο θερμοί σκαντζόχοιροι επιλέγουν να απομονωθούν από τους ψυχρούς. Με αυτή τη λογική, προστατεύουν τη ζεστασιά τους ενώ ταυτόχρονα προφυλάσσουν τον εαυτό τους από τα αγκάθια των άλλων.Αυτή η διαδικασία ονομάζεται "διαφοροποίηση του εαυτού"  και είναι  η ικανότητα να παραμένουμε συνδεδεμένοι με τους άλλους χωρίς να χάνουμε την ατομικότητά μας.

Η διαφορά ανάμεσα στο ζεστό σκαντζόχοιρο και στον μοναχικό σκαντζόχοιρο είναι η πρόθεση. Ενώ ο απομονωμένος σκαντζόχοιρος που τρέμει στο κρύο επιθυμεί να είναι πιο κοντά στην ομάδα, ο πιο ζεστός σκαντζόχοιρος χαίρεται να μένει μακριά.

Αν η ενέργειά σας μειώνεται συνεχώς από δυστυχισμένους ανθρώπινους σκαντζόχοιρους που βασίζονται υπερβολικά στη ζεστασιά σας, προσπαθήστε να κάνετε ένα βήμα πίσω. Θέστε τα όρια σας και διατηρήστε μια ασφαλή απόσταση από τους ανθρώπους που θέλουν να σας χρησιμοποιήσουν.

3. Αντιμετωπίστε τους Φόβους σας

Η πιο μεγάλη πρόκληση στο δίλημμα του σκαντζόχοιρου είναι η πραγματικότητα ότι δεν έχει σημασία τι κάνουμε, δεν μπορούμε να αποφεύγουμε για πάντα τον πόνο. Αυτή είναι μια αλήθεια που δύσκολα την αποδεχόμαστε. Κανένας δεν θέλει να πληγωθεί. Και φυσικά, δεν θελουμε να πληγώνουμε τους ανθρώπους που αγαπάμε.

Αλλά για να είμαστε ευτυχισμένοι, πρέπει να βάλουμε στην άκρη τους φόβους μας και να είμαστε πρόθυμοι να πάρουμε ρίσκα. Η προσοχή είναι καλή και σημαντική. Αλλά αν θελουμε να βιώσουμε την πραγματική οικειότητα, είναι ανάγκη να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να μας τσιμπήσουν μερικά αγκάθια.

Μπορείτε να αντιμετωπίσετε το διλημμα  μέσω της αποδοχής της ευαλωτότητας, της οριοθέτησης και της εύρεσης μιας "μέσης απόστασης" που επιτρέπει ζεστασιά χωρίς ασφυξία.

Τι συμβολίζει το δίλημμα του σκαντζόχοιρου;

Συμβολίζει την ανθρώπινη ανάγκη για οικειότητα που συγκρούεται με τον φόβο του ψυχικού πόνου και την απώλεια της αυτονομίας.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Holt-Lunstad, J., et al. (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: a meta-analytic review. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227–237. [link ]
2. ↸2.Maner, J. K., et al. (2007). Does social exclusion motivate interpersonal reconnection? Resolving the "porcupine problem." Journal of Personality and Social Psychology, 92(1), 42–55. [link]
3. ↸3.Mikulincer, M., et al. (2010). The pushes and pulls of close relationships: attachment insecurities and relational ambivalence. Journal of Personality and Social Psychology, 98(3), 450–468. [link ]