Ανεπάρκεια Βιταμίνης D
Η ανεπάρκεια της βιταμίνης D επηρεάζει συνολικά τον οργανισμό μας, όπως το ανοσοποιητικό σύστημα, το καρδιαγγειακό σύστημα, και τον εγκέφαλό μας. Οι υποδοχείς της βιταμίνης D υπάρχουν στα περισσότερα κύτταρα του σώματός μας και για αυτό το λόγο η χαμηλή βιταμίνη D έχει συσχετιστεί με δυσμενείς δείκτες υγείας, όμως η σχέση δεν είναι πάντα αιτιολογική και εξαρτάται από το πλαίσιο και το άτομο.
Πώς λαμβάνουμε βιταμίνη D;
Η βιταμίνη D υπάρχει σε μερικές τροφές, αλλά μόνο σε μικρό ποσοστό και συνήθως δεν επαρκεί από μόνη της για να καλύψει τις ανάγκες όλων, ειδικά σε περιόδους χαμηλής ηλιοφάνειας ή σε ομάδες αυξημένου κινδύνου.
Το φως του ήλιου είναι σημαντικό, καθώς η UV ακτινοβολία του ήλιου οδηγεί στη σύνθεση της βιταμίνης D. Είναι σημαντικό να θυμάστε ότι, το χρώμα του δέρματος, η ηλικία, η ώρα της ημέρας, η εποχή του χρόνου, το γεωγραφικό πλάτος (πόσο κοντά ή μακριά ζούμε από τον ισημερινό) επηρεάζουν την ποσότητα της βιταμίνης D που μπορεί να συνθέσει το σώμα μας.
Για ομάδες αυξημένου κινδύνου, η χρήση συμπληρωμάτων βιταμίνης D αξιολογείται με βάση επίσημες οδηγίες δημόσιας υγείας (π.χ. NICE).4
Γιατί η UV ακτινοβολία είναι τόσο σημαντική;
Η UV ακτινοβολία (υπεριώδης ακτινοβολία) είναι σημαντική για να μπορέσει το δέρμα μας να συνθέσει βιταμίνη D, η οποία συχνά αποκαλείται ως η «βιταμίνη του ήλιου».
Χρειαζόμαστε την βιταμίνη D για να υποστηρίζουμε τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού. Στην εποχή μας όλο και περισσότεροι άνθρωποι εμφανίζουν ανεπάρκεια βιταμίνης D επειδή περνάμε λιγότερο χρόνο έξω, μακριά από το φως του ήλιου που συμβάλλει στη σύνθεση βιταμίνης D.
Η ραχίτιδα είναι μια νόσος των οστών, που πλέον παρατηρείται σε μέρος του πληθυσμού. Και η ραχίτιδα δεν αποτελεί το μοναδικό πρόβλημα. Η χαμηλή βιταμίνη D έχει συσχετιστεί σε μελέτες με διάφορες καταστάσεις υγείας. Αυτό δεν σημαίνει ότι «προκαλεί» από μόνη της τις παραπάνω νόσους. Η αιτιότητα, η κατεύθυνση της σχέσης και το κλινικό όφελος από την παρέμβαση διαφέρουν ανά περίπτωση.
Οι υποδοχείς των κυττάρων για τη βιταμίνη D βρίσκονται σχεδόν σε κάθε κύτταρο του σώματος για αυτό είναι τόσο σημαντικό να έχουμε φυσιολογικά επίπεδα βιταμίνης D. Επίσης ρυθμίζει τα επίπεδα του ασβεστίου και του φωσφόρου στο αίμα, τα οστά και βοηθά τα κύτταρα σε όλο το σώμα να επικοινωνούν σωστά μεταξύ τους. Χρειαζόμαστε επαρκή πρόσληψη/έκθεση και, όπου ενδείκνυται, ιατρικά καθοδηγούμενη συμπλήρωση.
Βιταμίνη D και οστά
Η ανεπάρκεια της βιταμίνης D είναι γνωστό ότι προκαλεί ραχίτιδα στα παιδιά. Επίσης σχετίζεται με παθήσεις των οστών όπως η οστεοπόρωση και η οστεομαλακία. Πολλοί άνθρωποι έχουν μη ειδικούς πόνους στα οστά και στους μύες και τελικά έχουν διαγνωστεί με έλλειψη της βιταμίνης D. Η βιταμίνη D είναι πολύ σημαντική για υγιή και δυνατά οστά καθώς βοηθά το σώμα να μεταβολίσει το ασβέστιο και το φώσφορο που είναι ουσιαστικά για τη δημιουργία δυνατών και υγιών οστών. Χωρίς επαρκή βιταμίνη D, η απορρόφηση ασβεστίου/φωσφόρου μπορεί να μειωθεί από το σώμα.
Βιταμίνη D και σκλήρυνση κατά πλάκας (ΣΚΠ): τι δείχνουν οι μελέτες
Ορισμένες μελέτες έχουν παρατηρήσει εποχικές/γεωγραφικές συσχετίσεις και σχέση των επιπέδων 25(OH)D με δείκτες δραστηριότητας στη σκλήρυνση κατά πλάκας.1 Αυτά τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν από μόνα τους αιτιότητα.
Η επαρκής έκθεση στο φως του ήλιου στην παιδική/εφηβική ηλικία έχει συσχετιστεί σε ορισμένες μελέτες με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης ΣΚΠ αργότερα στη ζωή, όμως τα αποτελέσματα επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες.
Μερικά κύτταρα του ανοσοποιητικού και του νευρικού συστήματος έχουν υποδοχείς της βιταμίνης D πράγμα που σημαίνει ότι η βιταμίνη D παίζει σημαντικό ρόλο και σε αυτά τα κύτταρα. Σε εργαστηριακά τεστ, όταν τα κύτταρα του ανοσοποιητικού εκτίθενται στη βιταμίνη D, γίνονται λιγότερο φλεγμονώδη, γεγονός που υποστηρίζει ότι η βιταμίνη D συμμετέχει σε μηχανισμούς ανοσορρύθμισης (χωρίς αυτό να ισοδυναμεί με «θεραπεία»).
Υψηλότερα επίπεδα 25(OH)D έχουν συσχετιστεί σε μελέτες με ηπιότερους δείκτες δραστηριότητας/πορείας σε ορισμένους ασθενείς με ΣΚΠ, αλλά χρειάζεται προσοχή στην ερμηνεία και εξατομίκευση με τον θεράποντα νευρολόγο.
Τα χαμηλά επίπεδα της βιταμίνης D αποτελούν παράγοντα κινδύνου/συσχέτισης που έχει μελετηθεί για την εμφάνιση αυτοάνοσων νοσημάτων. Η βιταμίνη D επιδρά σε μηχανισμούς στο ανοσοποιητικό σύστημα του σώματος, στην ικανότητα των δενδριτικών κυττάρων να ενεργοποιούν τα Τ-κύτταρα.
Τα επίπεδα 25(OH)D έχουν μελετηθεί ως προγνωστικός/συσχετιστικός παράγοντας για δείκτες δραστηριότητας στη ΣΚΠ.
Βιταμίνη D και σακχαρώδης διαβήτης
Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου-1 φαίνεται να έχει μελετηθεί σε σχέση με τη βιταμίνη D. Ο διαβήτης τύπου-1 είναι ένα αυτοάνοσο νόσημα όπου το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στο σώμα. Πιο συγκεκριμένα, το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στα β-κύτταρα τα οποία παράγουν ινσουλίνη.
Χαμηλότερα επίπεδα βιταμίνης D έχουν συσχετιστεί σε ορισμένες μελέτες με δυσμενείς μεταβολικούς δείκτες, όμως το συνολικό ρίσκο επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες και δεν αποδίδεται αποκλειστικά στη βιταμίνη D.
Οι υποδοχείς των κυττάρων της βιταμίνης D εντοπίζονται στα κύτταρα του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη, στο λιπώδη ιστό, στο συκώτι και στους μύες, και όλα παίζουν σημαντικό ρόλο στη σύνθεση της γλυκόζης στο αίμα.
Έχουν περιγραφεί γεωγραφικές διαφορές στην επίπτωση διαβήτη, όμως αυτές επηρεάζονται από πολλούς συγχυτικούς παράγοντες και δεν αποτελούν απόδειξη αιτιότητας.
Η έρευνα έχει εξετάσει πιθανές συσχετίσεις μεταξύ συμπληρωμάτων βιταμίνης D στην πρώιμη ζωή και μεταγενέστερων εκβάσεων υγείας, αλλά τα συμπεράσματα δεν είναι οριστικά και δεν αντικαθιστούν παιδιατρική σύσταση.
Βιταμίνη D και καρκίνος
Σε ορισμένες μελέτες έχουν βρεθεί συσχετίσεις μεταξύ επιπέδων 25(OH)D και κινδύνου ορισμένων καρκίνων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η βιταμίνη D «προλαμβάνει» τον καρκίνο.2
Υπάρχουν εργαστηριακά/βιολογικά δεδομένα για μηχανισμούς που διερευνώνται, αλλά αυτά δεν μεταφράζονται αυτόματα σε κλινική «αντικαρκινική» δράση μέσω έκθεσης στον ήλιο.
Η βιταμίνη D και οι υποδοχείς της μελετώνται για πιθανό ρόλο σε διαδικασίες κυτταρικής διαφοροποίησης.
Υπάρχουν μεγάλες προοπτικές αναλύσεις που αξιολόγησαν συσχετίσεις 25(OH)D με κίνδυνο καρκίνου, χωρίς να τεκμηριώνουν από μόνες τους αιτιότητα.
Βιταμίνη D και ρευματοειδής αρθρίτιδα
Η ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι ένα αυτοάνοσο νόσημα. Συχνά η θεραπεία της περιλαμβάνει τη χρήση στεροειδών που μπορεί να έχουν αρνητική επίδραση στα επίπεδα της βιταμίνης D στο σώμα. Σε περίπτωση στεροειδών ή χρόνιων νοσημάτων, η ανάγκη για έλεγχο/συμπλήρωμα βιταμίνης D αξιολογείται από τον θεράποντα ιατρό.
Πολλοί άνθρωποι που υποφέρουν από ρευματοειδή αρθρίτιδα έχουν χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D. Η βιταμίνη D έχει μελετηθεί για πιθανό ρόλο σε ανοσολογικούς/φλεγμονώδεις μηχανισμούς, χωρίς αυτό να ισοδυναμεί με θεραπεία της νόσου.
Βιταμίνη D και άνοια
Ορισμένες παρατηρητικές μελέτες έχουν συσχετίσει την ανεπάρκεια βιταμίνης D με υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας, όμως αυτό δεν αποδεικνύει ότι η χαμηλή βιταμίνη D “προκαλεί” άνοια.
Οι υποδοχείς της βιταμίνης D εντοπίζονται σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη και τη σκέψη.
Βιταμίνη D και κατάθλιψη
Χαμηλότερα επίπεδα βιταμίνης D έχουν συσχετιστεί σε μελέτες με καταθλιπτικά συμπτώματα, αλλά η σχέση είναι σύνθετη και επηρεάζεται από τον ύπνο, τη σωματική υγεία, τους κοινωνικούς παράγοντες και τη συνολική έκθεση στο φως.
Ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, συχνά συναντώ στην κλινική μου πρακτική ασθενείς που αναφέρουν ανθεκτική κόπωση και ανεξήγητη πτώση της διάθεσης, ιδιαίτερα τους χειμερινούς μήνες. Πριν εστιάσουμε αποκλειστικά σε ψυχολογικούς παράγοντες, η διερεύνηση των επιπέδων της βιταμίνης D (μαζί με άλλους δείκτες) εντάσσεται σε έναν ολοκληρωμένο ιατρικό έλεγχο για τον αποκλεισμό βιολογικών παραγόντων.
Η βιταμίνη D επιδρά σε βιολογικά μονοπάτια που διερευνώνται, συμπεριλαμβανομένων μηχανισμών που σχετίζονται με νευροδιαβιβαστές. Η σεροτονίνη βοηθά στην καλή διάθεση και στην αντιμετώπιση των δυσκολιών.
Τα δεδομένα για συμπληρώματα βιταμίνης D στην κατάθλιψη είναι μικτά: σε ορισμένα άτομα (ιδίως με τεκμηριωμένη ανεπάρκεια) μπορεί να υπάρχει όφελος ως συμπληρωματική παρέμβαση, ενώ σε άλλες μελέτες δεν φαίνεται προληπτικό όφελος σε επίπεδο πληθυσμού.
Σε τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή σε μεγαλύτερους ενήλικες, η συμπλήρωση βιταμίνης D3 δεν μείωσε τον κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης σε επίπεδο πληθυσμού.3
Βιταμίνη D και καρδιαγγειακά νοσήματα
Οι καταστάσεις όπως η ανακοπή, το έμφραγμα του μυοκαρδίου, το εγκεφαλικό επεισόδιο έχουν συνδεθεί με χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D. Αυτές οι συσχετίσεις είναι κυρίως παρατηρητικές και δεν επιτρέπουν πάντα συμπέρασμα αιτιότητας.
Οι υποδοχείς της βιταμίνης D εντοπίζονται σε πολλούς τύπους κυττάρων του καρδιαγγειακού συστήματος.
Συμπτώματα ανεπάρκειας της βιταμίνης D
Πολλά από τα παρακάτω συμπτώματα είναι μη ειδικά και μπορεί να οφείλονται σε πολλές αιτίες. Η επιβεβαίωση ανεπάρκειας γίνεται με κλινική εκτίμηση και εργαστηριακό έλεγχο.
Καλό είναι να κάνετε εξετάσεις για να ελέγξετε τα επίπεδα της βιταμίνης D αλλά αν έχετε ανεπάρκεια μπορεί να έχετε παρατηρήσει τα εξής συμπτώματα:
1. Εφίδρωση
Η εφίδρωση (π.χ. στο κεφάλι) είναι μη ειδικό σύμπτωμα και από μόνη της δεν αποτελεί “σημάδι” ανεπάρκειας βιταμίνης D.
2. Κακή διάθεση
Η σεροτονίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που επηρεάζει το πως νιώθουμε. Όταν νιώθουμε πεσμένοι, μπορεί τα επίπεδα της σεροτονίνης να είναι χαμηλά. Το φως του ήλιου επηρεάζει τη συνολική μας έκθεση στο φως και την καθημερινή ρουτίνα.
Αν υπάρχουν επίμονα συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους ή σκέψεις αυτοτραυματισμού, αναζητήστε άμεσα επαγγελματική βοήθεια (ψυχίατρο/ψυχολόγο).
Πολλοί άνθρωποι αντιμετωπίζουν Εποχιακή Συναισθηματική Διαταραχή (SAD), μια κατάσταση που απαιτεί προσεκτική κλινική διαφορική διάγνωση. Στο ψυχιατρικό ιατρείο, αξιολογούμε το πλήρες ιστορικό του ατόμου, καθώς η απλή λήψη βιταμινών σπάνια υποκαθιστά την ανάγκη για εξειδικευμένη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση ή, όπου κρίνεται κλινικά απαραίτητο, φαρμακευτική υποστήριξη. Σε ελεγχόμενα πλαίσια, η φωτοθεραπεία (χωρίς UV) αποτελεί ένα από τα εργαλεία παρέμβασης.
3. Αίσθημα λήθαργου
Η βιταμίνη D είναι σημαντική για πολλές λειτουργίες του σώματος. Αν συνεχώς νιώθετε κουρασμένοι ενώ κοιμάστε καλά, ίσως να πρέπει να ελέγξετε τα επίπεδα της βιταμίνης D μαζί με άλλους συχνούς παράγοντες (π.χ. σίδηρος/φερριτίνη, θυρεοειδής, ύπνος, στρες).
4. Μυϊκή αδυναμία
Σε σοβαρή ανεπάρκεια βιταμίνης D μπορεί να παρατηρηθούν μυοσκελετικά συμπτώματα, όμως η μυϊκή αδυναμία είναι πολυπαραγοντική και χρειάζεται ιατρική εκτίμηση.
5. Πόνοι στα οστά
Οι πόνοι στα οστά μπορεί να σχετίζονται με ανεπάρκεια της βιταμίνης D, αλλά δεν είναι ειδικό εύρημα. Η βιταμίνη D είναι αναγκαία για το σώμα ώστε να απορροφηθεί το ασβέστιο και ο φώσφορος.
6. Στομαχικά προβλήματα
Η σχέση βιταμίνης D με το μικροβίωμα/γαστρεντερικά συμπτώματα αποτελεί πεδίο έρευνας.
Οι μελέτες έχουν δείξει ότι υπάρχει μια σύνδεση μεταξύ φλεγμονωδών νόσων του εντέρου όπως η νόσος του Crohn, η ελκώδης κολίτιδα και της ανεπάρκειας της βιταμίνης D.
Τι να κάνετε αν υποψιάζεστε ανεπάρκεια βιταμίνης D
Η διαχείριση της βιταμίνης D είναι θέμα πρόληψης κινδύνου και εξατομίκευσης, όχι «πανικός».
Πρακτικά βήματα:
1) Συζητήστε με τον ιατρό σας αν χρειάζεται εξέταση 25(OH)D, ειδικά αν ανήκετε σε ομάδα κινδύνου.
2) Αν χρειαστεί συμπλήρωμα, να γίνεται με δοσολογία/διάρκεια που ορίζει επαγγελματίας υγείας.
3) Για έκθεση στον ήλιο, προτιμήστε σύντομη, ασφαλή έκθεση ανάλογα με τον τύπο δέρματος και την εποχή, χωρίς να καίγεστε.
4) Αν έχετε ιστορικό καρκίνου δέρματος, φωτοευαισθησία ή λαμβάνετε φωτοευαισθητοποιό αγωγή, ζητήστε οδηγίες από δερματολόγο/ιατρό.
Ενίσχυση υγείας
Η έκθεση στο ηλιακό φως είναι σημαντική για την υγεία μας, όπως ο καλός ύπνος. Αντιμετωπίστε την ανεπάρκεια της βιταμίνης D και δώστε στο σώμα σας όσο χρειάζεται για να είστε υγιής.
Βιβλιογραφία
- 1.Alberto Ascherio, et al. (2014). Vitamin D as an Early Predictor of Multiple Sclerosis Activity and Progression in the BENEFIT Study. JAMA Neurology, 71(3). [link]
- 2.Sanjeev Budhathoki et al. (2018). Plasma 25-hydroxyvitamin D concentration and subsequent risk of total cancer and site specific cancer: cohort study and meta-analysis. BMJ, 360, k671. [link]
- 3.Olivia I. Okereke et al. (2020). Effect of Vitamin D3 Supplementation vs Placebo on Risk of Depression or Relevant Depressive Symptoms. JAMA, 324(5), 471–480. [link]
- 4.Vitamin D: supplement use in specific population groups (NICE guideline PH56). [link]