Τελειοθηρία - Τελειομανία
Οι άνθρωποι με τελειομανία (τελειοθηρία) θέτουν πολύ υψηλά πρότυπα για τον εαυτό τους. Πιστεύουν πως ό,τι και αν κάνουν δεν θα είναι ποτέ αρκετό.
Μερικοί άνθρωποι πιστεύουν λανθασμένα ότι η τελειομανία είναι πάντοτε μια υγιής κινητήρια δύναμη. Όταν όμως γίνεται άκαμπτη και επίμονη, μπορεί να συνδέεται με έντονο άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αναβλητικότητα και σημαντική ψυχική επιβάρυνση. Παράλληλα, μπορεί να επηρεάζει αρνητικά την καθημερινότητα, τις σχέσεις και τη λειτουργικότητα στην εργασία.2
Η τελειομανία χαρακτηρίζεται από ισχυρή ανάγκη ελέγχου, αυστηρή αυτοκριτική όταν δεν ικανοποιούνται οι προσδοκίες και την πεποίθηση ότι η προσωπική αξία εξαρτάται υπερβολικά από την απόδοση σε διαφορετικές πτυχές της ζωής.
Ερευνητικά, η δυσλειτουργική τελειομανία έχει αναγνωριστεί ως διαδιαγνωστικός (transdiagnostic) παράγοντας που εμφανίζεται σε ένα ευρύ φάσμα ψυχολογικών δυσκολιών, συμπεριλαμβανομένων αγχωδών διαταραχών, καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, ιδεοψυχαναγκαστικών χαρακτηριστικών και δυσκολιών σχετικών με τη διατροφή.3 Για τον λόγο αυτό, η εξατομικευμένη αξιολόγηση έχει μεγαλύτερη αξία από τις γενικές ερμηνείες.
Τι είναι η τελειομανία;
Η τελειομανία είναι η αντίληψη ότι η αξία σας ως άνθρωπος προέρχεται μόνο από την απόδοσή σας και την επιτυχία σας. Για κάποιους ανθρώπους είναι τα επιτεύγματα ή τα βραβεία. Για άλλους, μπορεί να είναι το τέλειο σώμα ή ένα καλά οργανωμένο ψυγείο.
Αυτή η οπτική εμφανίζεται συχνά σε άτομα που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στην κριτική, επιδιώκουν διαρκώς την επιβεβαίωση των άλλων ή έχουν έντονη ανάγκη ελέγχου. Η νοοτροπία αυτή συχνά συνοδεύεται από άκαμπτους κανόνες, μέσω των οποίων το άτομο προσπαθεί να νιώσει έλεγχο και αξία. Ωστόσο, αυτή η πρόσκαιρη αίσθηση ελέγχου μπορεί να συντηρεί τον φαύλο κύκλο της τελειομανίας. Μπορεί να επιτυγχάνετε κάτι χωρίς να νιώθετε ουσιαστική ικανοποίηση και να αναζητάτε αμέσως το επόμενο επίτευγμα. Έτσι, καλλιεργείται η αίσθηση ότι τίποτα δεν είναι αρκετό.
Συμπτώματα τελειομανίας
Η επιθυμία να επιτύχετε είναι υγιής. Όταν όμως η ανάγκη για τελειότητα γίνεται συνεχής και άκαμπτη, μπορεί να δημιουργεί δυσφορία και δυσκολίες στην καθημερινή λειτουργικότητα. Μπορεί να είστε τελειομανείς αν:
- νιώθετε ότι αποτυγχάνετε σε οτιδήποτε προσπαθείτε
- είστε αναβλητικοί και μπορεί να μην ξεκινάτε μια εργασία επειδή φοβάστε ότι δεν θα την κάνετε τέλεια
- δυσκολεύεστε να ηρεμήσετε και να μοιραστείτε τις σκέψεις και τα συναισθήματά σας
- θέλετε να έχετε συνεχώς τον έλεγχο στις προσωπικές και επαγγελματικές σας σχέσεις
- φτιάχνετε κανόνες και λίστες που θέλετε να ακολουθείτε με αυστηρότητα
Αιτίες τελειομανίας
Σύμφωνα με τα γνωσιακά-συμπεριφορικά μοντέλα, η τελειομανία δεν αποτελεί ενιαίο χαρακτηριστικό, αλλά διακρίνεται κυρίως σε δύο διαστάσεις: τις τελειομανικές επιδιώξεις (perfectionistic strivings), που σχετίζονται με τη θέσπιση υψηλών στόχων, και τις τελειομανικές ανησυχίες (perfectionistic concerns), που σχετίζονται με τον φόβο λάθους και την ανησυχία για την αξιολόγηση των άλλων. Η δεύτερη διάσταση είναι αυτή που συνδέεται με τη μεγαλύτερη ψυχολογική επιβάρυνση.
1. Σκέψη "όλα ή τίποτα"
Οι τελειομανείς άνθρωποι έχουν υψηλά πρότυπα, για αυτό έχουν την τάση να θέτουν υψηλούς στόχους και να δουλεύουν σκληρά για την επίτευξή τους. Ωστόσο, ένα άτομο με υψηλά επιτεύγματα μπορεί να νιώσει ικανοποίηση από την προσπάθειά του ακόμη και αν ο στόχος του δεν επιτευχθεί. Οι τελειομανείς δεν δέχονται τίποτε λιγότερο από την τελειότητα. Οποιοδήποτε άλλο αποτέλεσμα αποτελεί αποτυχία.
2. Κριτική
Οι τελειομανείς είναι πολύ επικριτικοί με τον εαυτό τους και με τους άλλους. Ενώ οι άνθρωποι με υψηλά επιτεύγματα είναι περήφανοι για όσα καταφέρνουν και έχουν την τάση να υποστηρίζουν τους άλλους, οι τελειομανείς έχουν την τάση να επισημαίνουν τα λάθη και τις ατέλειες. Δυσκολεύονται να δουν οτιδήποτε άλλο πέρα από τις ατέλειες. Είναι πολύ σκληροί με τον εαυτό τους και με τους άλλους.
3. Φόβοι
Οι επιτυχημένοι άνθρωποι δουλεύουν για τους στόχους τους και επιθυμούν την επιτυχία. Είναι ευτυχισμένοι με κάθε βήμα που κάνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Οι τελειομανείς, από την άλλη πλευρά, δουλεύουν για τους στόχους τους επειδή φοβούνται ότι δεν θα τα καταφέρουν και θεωρούν αποτυχία οτιδήποτε άλλο εκτός από την τελειότητα.
4. Μη ρεαλιστικά πρότυπα
Δυστυχώς, οι στόχοι ενός τελειομανούς ανθρώπου δεν είναι πάντα ρεαλιστικοί. Οι άνθρωποι με υψηλά επιτεύγματα μπορεί να θέτουν υψηλούς στόχους αλλά απολαμβάνουν τη διαδικασία για να φτάσουν εκεί που θέλουν. Συνήθως οι τελειομανείς θέτουν ανέφικτους στόχους. Η σχέση μεταξύ τελειομανικών ανησυχιών και αρνητικής συναισθηματικής κατάστασης φαίνεται να είναι αμφίδρομη: η τελειομανία αυξάνει τα επίπεδα δυσφορίας, ενώ παράλληλα η αρνητική διάθεση μπορεί να ενισχύει τελειομανικά μοτίβα σκέψης.
5. Συγκέντρωση στο αποτέλεσμα
Οι επιτυχημένοι άνθρωποι απολαμβάνουν τη διαδικασία και τα βήματα που κάνουν για να φτάσουν στο στόχο τους. Οι τελειομανείς βλέπουν μόνο το στόχο και τίποτε άλλο. Είναι τόσο απασχολημένοι με το στόχο και την αποφυγή της αποτυχίας που δεν μπορούν να απολαύσουν τη διαδικασία.
6. Φόβος της αποτυχίας
Οι τελειομανείς εμφανίζουν συχνά έντονη ανησυχία για τα λάθη και αμφιβολία για τις πράξεις τους — διαστάσεις που η έρευνα έχει συνδέσει στενά με ψυχολογική δυσφορία, ανεξάρτητα από το αν ο στόχος επιτυγχάνεται ή όχι. Επειδή είναι επικεντρωμένοι στο αποτέλεσμα, τελικά απογοητεύονται με οτιδήποτε δεν αγγίζει την τελειότητα. Η αποτυχία αποτελεί μια τρομακτική εκδοχή για αυτούς.
7. Αναβλητικότητα
Μπορεί να ακούγεται παράδοξο, αλλά η τελειομανία συχνά συνδέεται με αναβλητικότητα, η οποία μπορεί να επηρεάζει αρνητικά την παραγωγικότητα. Ο φόβος του λάθους ή της ατέλειας μπορεί να οδηγεί κάποιους ανθρώπους στο να καθυστερούν υπερβολικά ή να μην ξεκινούν καθόλου.
8. Αμυντικότητα
Επειδή οτιδήποτε λιγότερο από την τελειότητα είναι επώδυνο και τρομακτικό για τους τελειομανείς, έχουν την τάση να αμύνονται στην εποικοδομητική κριτική, ενώ οι άνθρωποι με υψηλά επιτεύγματα θεωρούν ότι η κριτική τους δίνει πολύτιμες πληροφορίες που τους βοηθούν να εξελιχθούν.
9. Χαμηλή αυτοεκτίμηση
Οι άνθρωποι με υψηλά επιτεύγματα συνήθως έχουν και υψηλή αυτοεκτίμηση. Αυτό όμως δεν ισχύει για τους τελειομανείς. Οι τελειομανείς είναι οι σκληρότεροι κριτές του εαυτού τους και υποφέρουν από χαμηλή αυτοεκτίμηση. Μπορεί να νιώθουν μοναξιά και να απομονώνονται λόγω της κριτικής τους στάσης.
Η τελειοθηρία υπονομεύει την αυθεντικότητα
Οι τελειομανείς άνθρωποι μπορεί να βρίσκονται διαρκώς σε εγρήγορση και να εμφανίζονται επικριτικοί ή απόμακροι. Αυτή η στάση μπορεί να ενισχύει αισθήματα ανεπάρκειας και να δυσκολεύει τη συναισθηματική σύνδεση με τους άλλους.
Τα λάθη και οι ατέλειες αποτελούν μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Αντί να προσπαθείτε να τα κρύψετε ή να τα διορθώσετε όλα, μπορεί να είναι πιο βοηθητικό να τα αναγνωρίζετε ως φυσιολογικό μέρος της εξέλιξης και της ωρίμανσης. Η αποδοχή των ατελειών μπορεί να διευκολύνει πιο αυθεντικές σχέσεις με τους άλλους.
Καλό είναι να αποδεχτείτε τα μέτρια κομμάτια της προσωπικότητάς σας αντί να ντρέπεστε για τον εαυτό σας. Αν αναγνωρίσετε ότι έχετε δυνάμεις και αδυναμίες, τότε δεν θα απορρίπτετε τον εαυτό σας.
Αν θέλετε να ζήσετε μια πιο αυθεντική ζωή, είναι σημαντικό να μειώσετε την εξάρτηση από τη διαρκή επιβράβευση. Η επίτευξη ενός στόχου μπορεί να προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση ή ικανοποίηση, χωρίς όμως να λύνει από μόνη της το βαθύτερο αίσθημα ανεπάρκειας που συχνά συνοδεύει την τελειομανία.
Πώς θα σταματήσετε να κυνηγάτε την τελειότητα;
Αν θέλετε να αφήσετε πίσω σας την τελειότητα και να ζήσετε μια πιο αυθεντική ζωή, μπορείτε να αρχίσετε να εξερευνάτε την αιτία που σας οδηγεί στο κυνήγι της τελειότητας. Αν θέλετε να πάρετε μια προαγωγή, τι είναι τόσο σημαντικό σε αυτή; Για να μπορέσετε να βρείτε απαντήσεις είναι σημαντικό να θυμάστε δύο πράγματα:
1. Αναγνώριση αξιών και φόβων
Τις αρχές σας, τα πράγματα που έχουν αξία για εσάς όπως η υγεία και η ασφάλεια.
Τους φόβους σας, δηλαδή τα πράγματα που προσπαθείτε να αποφύγετε μέσα από την υπερπροσπάθεια, όπως τα συναισθήματα κατωτερότητας ή απόρριψης.
2. Αναγνώριση του κόστους
Για να μπορέσετε να αφήσετε πίσω σας την τελειοθηρία είναι σημαντικό να αναγνωρίσετε τις αρνητικές συνέπειές της. Ποιο είναι το κόστος για να επιτύχετε το στόχο σας; Μήπως ο ύπνος σας, η κοινωνική σας ζωή, η ψυχική ηρεμία σας, οι στιγμές με τα αγαπημένα σας πρόσωπα; Τι είναι αυτό που θυσιάζετε;
Όταν σκέφτεστε τους στόχους σας και τις προσπάθειές σας, δείτε τελικά αν αξίζει να βάζετε όλη σας την ενέργεια σε αυτούς. Μπορεί να διαπιστώσετε ότι είναι πιο βοηθητικό να επενδύσετε χρόνο και ενέργεια σε στόχους που συνδέονται περισσότερο με τις προσωπικές σας αξίες.
3. Αποσύνδεση της αυτοαξίας από την επίδοση
Να θυμάστε ότι η ικανότητά σας να επιτύχετε συγκεκριμένα πράγματα ή στόχους δεν αντανακλά το ποιοι είστε και την αξία σας ως άνθρωπος. Οι αξίες σας είναι αυτές που σας κάνουν ιδιαίτερο και μοναδικό και είναι αυτές που σας καθορίζουν. Κανένας άλλος δεν μπορεί να αποφασίσει τι είναι σημαντικό για εσάς ή ποιος είστε ειλικρινά.
Όταν σταματήσετε να συνδέετε την αξία του εαυτού σας με εξωτερικούς παράγοντες τότε θα βρείτε πιο ουσιαστικούς τρόπους για να αξιολογήσετε τον εαυτό σας. Η αίσθηση του εαυτού δεν εξαρτάται από τα επιτεύγματα ή τα αποτελέσματα. Γιατί έχουν τόση αξία για εσάς τα επιτεύγματα; Μπορείτε να αναγνωρίσετε ότι ακόμη και αν δεν επιτύχετε αυτό που θέλετε θα είστε ο εαυτός σας. Η παραγωγικότητα δεν θα αυξήσει ή δεν θα μειώσει την αξία που έχετε ως άτομο.
Τελειομανία και Ψυχοθεραπεία
Η δυσλειτουργική τελειομανία μπορεί να συνδέεται με σημαντική ψυχική επιβάρυνση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, με αυξημένο στρες που επηρεάζει και το σώμα.1 Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους να αναγνωρίσουν τα μοτίβα της τελειομανίας, να μειώσουν τη δυσφορία και να αναπτύξουν πιο ευέλικτους τρόπους σκέψης, αυτοαξιολόγησης και συμπεριφοράς.4
Βιβλιογραφία
- 1.Smith, M. M., et al. (2021). Is perfectionism a vulnerability factor for depressive symptoms, a complication of depressive symptoms, or both? A meta-analytic test of several etiologic models. Clinical Psychology Review, 84, 101982. [link]
- 2.Flett, G. L., et al. (2022). The destructiveness and public health significance of socially prescribed perfectionism. Clinical Psychology Review, 93, 102130. [link]
- 3.Gilbert, K. E., et al. (2018). Associations of observed performance monitoring during preschool with obsessive-compulsive disorder and anterior cingulate cortex volume over 12 years. JAMA Psychiatry, 75, 9, 940-948 [link]
- 4.Cognitive–Behavioral Therapy for Perfectionism Over Time, APA. [link]