Κατάθλιψη και παχυσαρκία
Η παχυσαρκία και η κατάθλιψη συνδέονται με μια αμφίδρομη, περίπλοκη σχέση που επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους. Στο παρόν άρθρο αναλύονται οι βιολογικοί μηχανισμοί, όπως η φλεγμονή και το στρες, και εξηγείται πώς η κατάλληλη κλινική διαχείριση μπορεί να θωρακίσει την ψυχική και σωματική υγεία.
Παγκοσμίως τα ποσοστά της παχυσαρκίας είναι τριπλάσια από το 1975. Την ίδια στιγμή, τα ποσοστά της κατάθλιψης παρουσιάζουν μια σταδιακή αύξηση. Από το 2000 και μετά έχουν γίνει πολλές μελέτες που δείχνουν ότι υπάρχει μια σύνδεση ανάμεσα στις δύο καταστάσεις.1 Βέβαια, η σχέση ανάμεσα στην παχυσαρκία και στην κατάθλιψη είναι αρκετά πολύπλοκη.
Κατάθλιψη και διατροφικές συνήθειες
Η κατάθλιψη είναι μια νόσος που χαρακτηρίζεται από τις αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι η κατάθλιψη έχει σχέση με την κακή διατροφή, είτε πρόκειται για την υπερφαγία ή για την απώλεια της όρεξης. Τα ποσοστά της κατάθλιψης είναι υψηλά σε ανθρώπους με κακές διατροφικές συνήθειες, όπως η κατανάλωση επεξεργασμένων τροφών, ζάχαρης και κορεσμένων λιπαρών.
Ποιος είναι ο ρόλος της φλεγμονής στην παχυσαρκία;
Οι άνθρωποι με παχυσαρκία συχνά εμφανίζουν χρόνια φλεγμονή. Ο λιπώδης ιστός περιέχει ένα εύρος ανοσοκυττάρων , τα οποία παράγουν πρωτεΐνες που έχουν σχέση με τη φλεγμονή. Οι άνθρωποι με παχυσαρκία είναι πολύ πιο πιθανό να παράγουν υπεραφθονία από αυτές τις ενώσεις. Κάποιες από αυτές τις πρωτεΐνες, όπως οι κυτοκίνες, έχουν σχέση με πολλές διαταραχές ψυχικής υγείας και αποτελούν βιοδείκτες για την κατάθλιψη.
Κάποιες μελέτες έχουν δείξει ότι οι κυτοκίνες επηρεάζουν τα επίπεδα της σεροτονίνης, του κύριου νευροδιαβιβαστή που έχει σχέση με τη διάθεση. Αυτό συμβαίνει επειδή διεγείρουν ένα ένζυμο που αλλάζει την διαθεσιμότητα των αμινοξέων που είναι απαραίτητα για τη σύνθεση της σεροτονίνης.
Αυτή η επίδραση των κυτοκινών αποτελεί μια βιολογική εξήγηση του γιατί οι άνθρωποι με παχυσαρκία έχουν υψηλότερο κίνδυνο να εμφανίσουν κατάθλιψη. Οι μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι με κατάθλιψη έχουν υψηλά επίπεδα των προφλεγμονωδών κυτοκινών που προκαλούν αντίσταση στην ινσουλίνη, και τελικά διαβήτη τύπου 2. Και επειδή οι άνθρωποι με διαβήτη τύπου 2 έχουν περισσότερες πιθανότητες να πάρουν βάρος. Επομένως είναι δυνατό τα υψηλά επίπεδα των κυτοκινών που προκαλούν κατάθλιψη να συμβάλλουν στην παχυσαρκία. Έτσι, υπάρχει ένας φαύλος κύκλος.
Μηχανισμός του στρες
Η κορτιζόλη είναι η κύρια ορμόνη του στρες επειδή η σύνθεσή της συμβαίνει σε απειλητικές καταστάσεις. Η κορτιζόλη αυξάνει τα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα ώστε ο εγκέφαλος να έχει διαθέσιμη περισσότερη γλυκόζη. Αυτός ο μηχανισμός είναι βοηθητικός βραχυπρόθεσμα. Αλλά οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι ψυχοπιεστικές καταστάσεις μπορεί να συμβάλλουν στην έναρξη των διαταραχών της διάθεσης, όπως η κατάθλιψη.
Η κορτιζόλη έχει πολλούς ρόλους πέρα από την απόκριση στο στρες, ένας από αυτούς είναι η αύξηση της όρεξης για φαγητό. Η παραγωγή της κορτιζόλης προδιαθέτει την αύξηση του βάρους.
Αν λοιπόν η κατάθλιψη αυξάνει την κορτιζόλη, είναι λογικό η παχυσαρκία να αποτελεί μια αρνητική συνέπεια. Αλλά, όπως συμβαίνει και με τις κυτοκίνες, η κορτιζόλη επηρεάζει και τη διάθεση.
Η παχυσαρκία και η κατάθλιψη είναι αμφίδρομες και πολυπαραγοντικές καταστάσεις, για αυτό είναι αρκετά δύσκολο να κατανοήσουμε ποια ξεκινά πρώτη.2 Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), η συννοσηρότητα ψυχικών διαταραχών με σωματικές παθήσεις όπως η παχυσαρκία, αποτελεί μείζονα πρόκληση για τη δημόσια υγεία.
Ποιος είναι ο ρόλος του άγχους στην παχυσαρκία;
Το οξύ και το χρόνιο άγχος έχουν άμεση σχέση με την κατάθλιψη. Το χρόνιο στρες επηρεάζει σημαντικά τις διατροφικές συνήθειες και την επιθυμία για υδατάνθρακες, και αυτό οδηγεί στην αύξηση του λίπους στην κοιλιακή χώρα. Ο μηχανισμός αυτός έχει σχέση με την κορτιζόλη και την επαναλαμβανόμενη ενεργοποίηση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων. Η περίσσεια των γλυκοκορτικοειδών έχει σχέση με την αντίσταση στην ινσουλίνη, που οδηγεί στην αντίσταση στη λεπτίνη, η οποία αποτελεί ουσιαστικό κομμάτι στα μονοπάτια του κορεσμού. Αυτή η επίδραση των γλυκοκορτικοειδών συνδέει τη λεπτίνη με την απόκριση στο στρες.
Σε μια μελέτη που έγινε σε παχύσαρκους εφήβους με κατάθλιψη διερευνήθηκε ο ρόλος της λεπτίνης. Όσοι συμμετέχοντες έχασαν βάρος, είχαν χαμηλά επίπεδα λεπτίνης και βελτίωση στα συμπτώματα της κατάθλιψης. Η αλλαγή στα επίπεδα της λεπτίνης ήταν ισχυρός προβλεπτικός παράγοντας για τις αλλαγές στα καταθλιπτικά συμπτώματα.
Ο Άξονας HPA και τα Γαστρεντερικά Συμπτώματα
Ο άξονας υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων έχει άμεση σχέση με τα γαστρεντερικά συμπτώματα που επίσης επηρεάζει τη διατροφή και το βάρος. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι η αύξηση στα γλυκοκορτικοειδή οδηγεί σε αύξηση της γκρελίνης και του νευροπεπτιδίου Υ (ΝΡΥ), τα οποία αυξάνουν την πρόσληψη φαγητού. Αυτό μπορεί να οδηγεί σε αύξηση του λιπώδους ιστού.
Οξύ Στρες και Βιολογικές Αλλαγές
Το οξύ στρες προκαλεί βιολογικές αλλαγές που είναι πιο έντονες στις περιπτώσεις παχυσαρκίας. Για παράδειγμα, η απόκριση στο στρες οδηγεί σε αύξηση των επιπέδων της κορτιζόλης. Ο ρυθμός της καρδιάς και η διαστολική πίεση απαιτούν περισσότερο χρόνο για να επανέλθουν στα παχύσαρκα άτομα. Άλλοι παράγοντες που έχουν σχέση με το οξύ στρες είναι η ιντερλευκίνη-6 (IL-6) και τα λευκοκύτταρα, τα κοκκιοκύτταρα και τα CD3+ Τ-λεμφοκύτταρα, οι οποίοι είναι σε υψηλά επίπεδα στα παχύσαρκα άτομα. Η ιντερλευκίνη-6 παραμένει σε υψηλά επίπεδα ακόμη και όταν ο ψυχοπιεστικός παράγοντας υποχωρεί στα παχύσαρκα άτομα. Μια ανακατανομή των λεμφοκυττάρων ανακαλύφθηκε σε απόκριση στο οξύ στρες. Η συναισθηματική απόκριση στο στρες ήταν επίσης σημαντικά διαφορετική στα παχύσαρκα άτομα.
Έλεγχος των συναισθημάτων και νευρολογικές αλλαγές στους ανθρώπους με παχυσαρκία
Η δυσκολία στον έλεγχο των συναισθημάτων και οι παρορμητικές συμπεριφορές είναι ένα ακόμη στοιχείο που συνδέει την κατάθλιψη και την παχυσαρκία, καθώς έχουν επίδραση στις διατροφικές επιλογές. Τα άτομα με επιπλέον βάρος δεν μπορούν να ελέγχουν εύκολα τα αρνητικά τους συναισθήματα.
Η περιοχή του εγκεφάλου που παίζει σημαντικό ρόλο στον έλεγχο των συναισθημάτων είναι ο νησιωτικός φλοιός. Βέβαια, μπορεί να συμβαίνουν αλλαγές και σε άλλες περιοχές όπως ο προμετωπιαίος φλοιός. Η κατάθλιψη και η παχυσαρκία έχουν σχέση με την μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας στις επικαλυπτόμενες περιοχές του έσω προμετωπιαίου φλοιού. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει μια σύνδεση ανάμεσα στην κατάθλιψη και στην παχυσαρκία.
Διαχείριση της παχυσαρκίας και της κατάθλιψης
Η κλινική διαχείριση των παραπάνω αποτελεί από μόνη της μια πρόκληση. Η διαχείριση της παχυσαρκίας πρέπει να προσεγγίζεται με τη δέουσα κλινική προσοχή, όπως και η ανορεξία.
Όταν οι άνθρωποι με παχυσαρκία που έχουν κατάθλιψη αναζητούν επιστημονική υποστήριξη, τότε συνήθως η αντιμετώπιση της κάθε κατάστασης είναι διαφορετική. Η ψυχοθεραπεία για την κατάθλιψη συχνά βάζει στην άκρη το θέμα της παχυσαρκίας. Οι παρεμβάσεις για τη διαχείριση της μίας κατάστασης ενδέχεται να έχουν αλληλεπιδράσεις με την άλλη. Οπότε αυτό που μπορεί να γίνει είναι η στενή παρακολούθηση και των δύο καταστάσεων.
Η αύξηση βάρους είναι μια παρενέργεια που μπορεί να προκαλέσουν τα περισσότερα αντικαταθλιπτικά φάρμακα. Έτσι, ένας ασθενής που λαμβάνει αντικαταθλιπτικά στο πλαίσιο διαχείρισης της κατάθλιψης, μπορεί να παίρνει βάρος και αυτό να επιδεινώνει την κατάθλιψη.
Φυσικά, η αύξηση βάρους δεν είναι η μοναδική ανησυχία για τους ανθρώπους με παχυσαρκία που λαμβάνουν αντικαταθλιπτικά. Πολλοί άνθρωποι με παχυσαρκία που παίρνουν αντικαταθλιπτική αγωγή έχουν αυξημένο κίνδυνο για επιπλοκές, όπως ο διαβήτης και τα προβλήματα του καρδιαγγειακού.
Βέβαια, δεν πρέπει οι ασθενείς να διακόπτουν τα αντικαταθλιπτικά. Η ανακούφιση από τα συμπτώματα της κατάθλιψης προηγείται συχνά χρονικά της προσπάθειας μείωσης του βάρους. Είναι ωφέλιμο οι ασθενείς να ρυθμίζουν πρώτα τα συμπτώματα της κατάθλιψης, επειδή διαφορετικά δεν μπορούν να κάνουν σημαντικές αλλαγές στον τρόπο ζωής τους μέχρι να νιώσουν ψυχικά καλά. Ένα άτομο με κατάθλιψη δεν μπορεί να κάνει μια συστηματική προσπάθεια να χάσει βάρος.
Υπάρχουν πολλές απόψεις για την διατροφή που υποστηρίζει την ευεξία και τη διάθεση. Η ισορροπημένη διατροφή, τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα και οι βιταμίνες βοηθούν στην κατάσταση.3
Πολυπαραγοντική προσέγγιση της παχυσαρκίας και της κατάθλιψης
Η θεραπευτική συμμαχία μεταξύ ιατρού και θεραπευόμενου αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της επιτυχίας.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO) υπογραμμίζουν ότι η παχυσαρκία απαιτεί ολοκληρωμένες, προσωποκεντρικές προσεγγίσεις που συνδυάζουν διατροφικές, ιατρικές και ψυχολογικές παρεμβάσεις για τη διαχείριση των συνοδών νοσημάτων.4
Η διαχείριση του σύνθετου προβλήματος της παχυσαρκίας και της κατάθλιψης διευκολύνεται από το συνδυασμό παρεμβάσεων, συμπεριλαμβανομένης της ψυχοθεραπείας.
Βιβλιογραφία
- 1.Milaneschi, Y., et al. (2019). Depression and obesity: evidence of shared biological mechanisms. Molecular Psychiatry, 24(3), 323–338. [link]
- 2.Luppino, F. S., et al. (2010). Overweight, obesity, and depression: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies. Archives of General Psychiatry, 67(3), 220–229. [link]
- 3.Firth, J., et al. (2019). The efficacy and safety of nutrient supplements in the treatment of mental disorders: a meta-review of meta-analyses of randomized controlled trials. World Psychiatry, 18(3), 308–324. [link]
- 4.World Health Organization Guideline on the Use and Indications of Medicines in Treating Obesity. [link]