Μοναχικότητα

Μοναχικότητα

Υπάρχει μια κοινή άποψη ότι οι εσωστρεφείς άνθρωποι δεν προτιμούν τις κοινωνικές επαφές αλλά να περνούν χρόνο μόνοι, ενώ οι εξωστρεφείς περνούν όλο τον χρόνο τους σε κοινωνικές εκδηλώσεις και απεχθάνονται να είναι μόνοι. Η μοναχικότητα είναι κάτι που απολαμβάνουν συνειδητά πολλοί άνθρωποι.

Ο Κοινός Μύθος

Η κοινωνία έχει την τάση να γενικεύει σε μεγάλο βαθμό. Η έννοια των εσωστρεφών και των εξωστρεφών παρουσιάστηκε για πρώτη φορά από τον Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ στις αρχές του 1900. Με πολύ απλά λόγια, ο Γιουνγκ διαφοροποίησε τους ανθρώπους σε εκείνους που τείνουν να αλληλεπιδρούν με τον έξω κόσμο με ενεργό τρόπο (εξωστρεφείς) και σε εκείνους που ασχολούνταν πιο συχνά με τον εσωτερικό κόσμο (εσωστρεφείς).

Ωστόσο, καθώς η έννοια της προσωπικότητας αναπτύχθηκε, ορίστηκαν εκείνοι που είναι εξωστρεφείς και κοινωνικοί (εξωστρεφείς) και εκείνοι που είναι ντροπαλοί (εσωστρεφείς).

Για κάποιο χρονικό διάστημα επικρατούσε η άποψη ότι η ανάγκη για μοναχικότητα, η οποία αποδίδεται συχνότερα στους εσωστρεφείς, οφειλόταν στο υψηλό κοινωνικό άγχος, αλλά πρόσφατες μελέτες δεν έχουν διαπιστώσει ότι ισχύει κάτι τέτοιο. Και οι εξωστρεφείς μπορούν εξίσου εύκολα να είναι κοινωνικά αγχώδεις.

Διάφορες μοναξιάς και μοναχικότητας

Η μοναξιά ορίζεται ως ένα υποκειμενικό, δυσάρεστο συναίσθημα απομόνωσης ή έλλειψης σύνδεσης με τους άλλους. Η μοναχικότητα είναι η κατάσταση του να είσαι μόνος ή μακριά από την κοινωνία. Η μοναξιά διαφέρει από τη μοναχικότητα, καθώς όταν μιλάμε για μοναξιά έχει αυτή την αρνητική χροιά. Αλλά, η μοναχικότητα έχει έναν ουδέτερο έως θετικό τόνο, όπως το να επιλέγεις τη μοναξιά ή την απομόνωση ή να επιλέγεις να είσαι μόνος.¹ Zhang, J., et al. (2024). Observational and genetic evidence disagree on the association between loneliness and risk of multiple diseases. Nature Human Behaviour, 8. Όλοι χρειαζόμαστε τη μοναχικότητα, αλλά δεν χρειαζόμαστε όλοι τη μοναξιά, υπάρχει μια διαφορά. Η μοναχικότητα μπορεί να είναι ένας πολύ καλός τρόπος για να συγκεντρωθούμε, να αναπληρώσουμε την ενέργειά μας και να τονώσουμε τη δημιουργικότητα.

Στην καθημερινή κλινική πράξη, διαπιστώνεται συχνά πως η επαναξιολόγηση της μοναχικότητας και η απαλλαγή της από το στίγμα, αποτελεί το πρώτο ουσιαστικό βήμα για τη βελτίωση της ψυχικής ανθεκτικότητας πολλών θεραπευόμενων.

Η διάκριση μεταξύ μοναχικότητας και μοναξιάς είναι σημαντική. Ενώ η μοναξιά είναι ένα σοβαρό και επιβλαβές πρόβλημα για ορισμένους ανθρώπους, ⁴ World Health Organization Commission on Social Connection (2023). είναι μια υποκειμενική κατάσταση πολύ διαφορετική από τη μοναχικότητα, την οποία κάποιος έχει επιλέξει ενεργά για θετικούς λόγους. Οι άνθρωποι σήμερα αναλογίζονται περισσότερο τη ζωή τους και αναγνωρίζουν ότι επιλέγουν τη μοναχικότητα για διάφορους λόγους που τους ωφελούν.² Weinstein, N., et al. (2023). Balance between daily solitude and socializing may reflect time or motivation for being alone. Scientific Reports, 13.

Η καλλιέργεια της μοναχικότητας προσφέρει μια ευκαιρία και ένα δώρο, ένα δώρο που οι φιλόσοφοι (ιδιαίτερα οι Στωικοί), οι ποιητές και οι καλλιτέχνες έχουν αναγνωρίσει εδώ και καιρό: την ικανότητα να δημιουργούμε ένα αναζωογονητικό καταφύγιο στο οποίο μπορούμε να επιστρέψουμε οπουδήποτε και οποτεδήποτε. Όταν έχουμε κουραστεί να είμαστε κοινωνικοί, η μοναχικότητα μπορεί να αναπληρώσει την ενέργειά μας «ώστε να μπορέσουμε να επιστρέψουμε στον κόσμο των σχέσεων και να συνδεθούμε από ένα μέρος όπου μπορούμε πραγματικά να δώσουμε κάτι πίσω».

Η μοναχικότητα βοηθά στη συναισθηματική ρύθμιση, επιτρέποντας στα άτομα να αποδεσμευτούν από ερεθίσματα που πυροδοτούν συναισθηματικές αντιδράσεις. Παρέχει χώρο για στοχασμό, κατανόηση και διαχείριση των συναισθημάτων. Προσφέροντας μια ανάπαυλα από τις κοινωνικές απαιτήσεις, οι περίοδοι μοναχικότητας μπορούν επίσης να λειτουργήσουν υποστηρικτικά στη συναισθηματική αποφόρτιση και στη βελτίωση της διάθεσης.³ Nguyen, T. T., et al. (2024). Deconstructing Solitude and its Effects on Well-Being. Social and Personality Psychology Compass, 18, 1, e12720.

Για τα παιδιά, η μοναχικότητα δεν είναι μόνο ωφέλιμη αλλά και απαραίτητη για την ανάπτυξή τους. Σε μια εποχή όπου οι δραστηριότητες και οι ψηφιακοί περισπασμοί συχνά κυριαρχούν, ο μη δομημένος χρόνος μόνος μπορεί να είναι σπάνιος. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια αυτών των στιγμών μοναχικότητας, τα παιδιά μαθαίνουν πώς να νιώθουν άνετα με τον εαυτό τους, να αναπτύσσουν δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων και να καλλιεργούν έναν εσωτερικό διάλογο που είναι υποστηρικτικός και στοργικός.

Ο Ρόλος της Αυτοδιάθεσης

Μερικοί άνθρωποι αναζητούν ενεργά τη μοναχικότητα. Μερικές φορές για να ξεφύγουν από την πολυάσχολη ζωή. Αυτός είναι ένας συνηθισμένος τρόπος για τους εσωστρεφείς να επαναφορτιστούν και να επαναρρυθμιστούν, έτοιμοι να επιστρέψουν ξανά εκεί έξω. Ωστόσο, δεν θα ήταν χρήσιμο αν η μόνη φορά που κάποιος αναζητούσε τη μοναχικότητα ήταν για να ξεφύγει από τους άλλους.

Έχει διαπιστωθεί ότι το να περνάει κανείς σκόπιμα ποιοτικό χρόνο μόνος του έχει πολλές ευεργετικές ιδιότητες. Σε πολιτισμούς όπου υπάρχει μικρή ευκαιρία να περάσει κανείς χρόνο μόνος του, έχει διαπιστωθεί ότι η μοναξιά είναι υψηλή. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί παράδοξο, αλλά πρόσφατη έρευνα διαπιστώνει ότι η μοναξιά συχνά γίνεται αισθητή όταν υπάρχει υπερβολική αλληλεπίδραση και ελάχιστος χρόνος αποσυμπίεσης.

Μια μελέτη σε εφήβους βρήκε ότι η απουσία μοναχικότητας συχνά οδηγούσε σε συναισθήματα μοναξιάς. Το να κατακλύζονται από αλληλεπιδράσεις μπορεί να είναι εξαντλητικό και το να μην έχουν χώρο ή χρόνο για να το διαχειριστούν οδηγεί στη μοναξιά. Η μοναχικότητα, από την άλλη πλευρά, μπορεί να δώσει χώρο σε ένα άτομο να κάνει μια παύση, η οποία, με τη σειρά της, οδηγεί σε θετική ανάπτυξη. Επιπλέον, το να έχει κανείς χώρο για τον εαυτό του, χωρίς περισπασμούς, βοηθά στην ενδοσκόπηση, η οποία οδηγεί σε καλύτερη αντίληψη του ποιοι είμαστε, και αυτό μπορεί να συμβάλει στην ανθεκτικότητα απέναντι στην κριτική των άλλων.

Μοναχικότητα και Σχέσεις

Είναι ενδιαφέρον ότι η μοναχικότητα είναι απαραίτητη για τις στενές μας σχέσεις. Είναι εύκολο να χάσουμε την αίσθηση του εαυτού μας μέσα σε μια σχέση. Ο  χρόνος με τον εαυτό μας, μας βοηθά να θυμόμαστε ποιοι είμαστε και τι απολαμβάνουμε. Μας επιτρέπει να επεξεργαστούμε τι συμβαίνει στις σχέσεις μας.

Ο Ντόναλντ Γουίνικοτ υποστήριξε ότι η ικανότητα να είσαι μόνος πηγάζει από τις πρώιμες αλληλεπιδράσεις με τους γονείς - η ικανότητα να απολαμβάνεις τη μοναχικότητα, γνωρίζοντας ότι το άτομο με το οποίο είσαι συνδεδεμένος και εξαρτάσαι είναι κοντά. Όταν νιώθουμε ασφαλείς σε μια σχέση, νιώθουμε ελεύθεροι να είμαστε μόνοι μας. Αντίθετα, όταν νιώθουμε ελεύθεροι να είμαστε μόνοι μας, αναζητούμε πιο υγιείς σχέσεις.

Γνωρίζοντας τα Όριά σας

Υπάρχει πιθανότητα, ωστόσο, να υπερβείτε τα όρια στη μοναχικότητα. Για παράδειγμα, πότε το να περνάτε χρόνο μόνοι σας δεν είναι πλέον ωφέλιμο;

Η εξάντληση μπορεί να μας δώσει ενδείξεις ότι χρειαζόμαστε λίγο χρόνο μόνοι μας. Αλλά πότε χρειαζόμαστε χρόνο με άλλους;

Υπάρχει μια βέλτιστη ισορροπία, αλλά είναι πολύ πιθανό να έχετε απομακρυνθεί από αυτήν. Το σώμα σας μπορεί να σας δώσει ενδείξεις, όπως το να νιώθετε κουρασμένοι σε κοινωνικές καταστάσεις ή να έχετε μια αυξημένη αντίδραση σε κάτι μικρό - σημάδια που μπορεί να υποδηλώνουν ότι έχετε πιέσει πολύ τον εαυτό σας και ότι χρειάζεστε περισσότερο χρόνο μόνοι. Μπορεί να βιώνετε ένα αίσθημα εξάντλησης ή υπερδιέγερσης. Ή, αν έχετε περάσει αρκετό χρόνο μόνοι σας, μπορεί να νιώθετε μοναξιά ή πλήξη.

Αυτά τα σημάδια μπορεί να σας μπερδέψουν. Για παράδειγμα, αν νιώθουμε πλήξη στην αρχή του χρόνου που βρισκόμαστε μόνοι, αυτό μπορεί να υποδηλώνει όχι ότι πρέπει να καλέσουμε έναν φίλο, αλλά μάλλον ότι δεν έχουμε εντοπίσει τις δραστηριότητες που θα αποδειχθούν πιο σημαντικές για εμάς στη μοναχικότητα. Θα μπορούσε να είναι ένα σημάδι ότι δεν έχουμε ακόμη εντοπίσει τι χρειαζόμαστε από το να είμαστε μόνοι.

Η πλήξη είναι μια έκκληση για δράση. Μας λέει ότι αυτό που κάνουμε τώρα δεν μας ικανοποιεί με κάποιο σημαντικό τρόπο. Αλλά ο σκοπός της δεν είναι απλώς να μας ωθήσει σε οποιαδήποτε δράση. Η πλήξη μας ενθαρρύνει να επιλέγουμε ενέργειες που εκφράζουν αυτό που είμαστε.

Το να γνωρίζουμε πότε να μείνουμε μόνοι ή να επιστρέψουμε στην κοινωνική ζωή απαιτεί εσωτερική γνώση. Επιλέγετε ενέργειες που εκφράζουν αυτό που πραγματικά είστε;

Η μοναχικότητα σας φέρνει πιο κοντά στον εαυτό σας, ώστε να είστε σε καλύτερη θέση να αντιλαμβάνεστε τα μικρά σημάδια που σας δείχνουν τι χρειάζεστε και τι θέλετε — όχι μόνο όταν είστε μόνοι, αλλά όλη την ώρα.

Ποτέ μην ζητάτε συγγνώμη επειδή χρειάζεστε μοναχικότητα

Είναι δελεαστικό να πιστεύουμε τον μύθο ότι ο χρόνος που περνάμε μόνοι μας είναι πολυτέλεια, αλλά είναι και αναγκαιότητα.

Ο χρόνος που περνάμε μόνοι μας, είναι αναζωογονητικός και περιλαμβάνει μια αίσθηση σύνδεσης ή δέσμευσης, είναι απαραίτητος για την ευημερία μας. Σε περιόδους έντονης σωματικής ή συναισθηματικής κόπωσης, η ανάγκη για προσωρινή απόσυρση και ηρεμία μπορεί να γίνει πιο επιτακτική. Και οι πιο πολυάσχολοι ανάμεσά μας χρειάζονται τη μοναχικότητα για να διατηρήσουν τη συναισθηματική, σωματική, κοινωνική και πνευματική μας υγεία.

Η μοναχικότητα δεν είναι εγωιστική, είναι μια ιερή πράξη που θα σας ενδυναμώσει να αγαπάτε τον εαυτό σας.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Zhang, J., et al. (2024). Observational and genetic evidence disagree on the association between loneliness and risk of multiple diseases. Nature Human Behaviour, 8. [link]
2. ↸2.Weinstein, N., et al. (2023). Balance between daily solitude and socializing may reflect time or motivation for being alone. Scientific Reports, 13. [link]
3. ↸3.Nguyen, T. T., et al. (2024). Deconstructing Solitude and its Effects on Well-Being. Social and Personality Psychology Compass, 18, 1, e12720. [link]
4. ↸4.World Health Organization Commission on Social Connection (2023). [link]