Αποθησαυρισμός

Τα άτομα με διαταραχή αποθησαυρισμού (hoarding disorder) αντιμετωπίζουν επίμονη δυσκολία στο να αποχωριστούν ή να απαλλαγούν από τα υπάρχοντά τους, λόγω μιας αίσθησης ότι είναι απαραίτητο να τα έχουν. Οι προσπάθειες αποχωρισμού από τα αντικείμενα προκαλούν σημαντική δυσφορία και οδηγούν στην απόφαση διατήρησής τους. Η ακαταστασία που προκύπτει παρεμποδίζει τη δυνατότητα χρήσης των χώρων διαβίωσης.

Η συσσώρευση αντικειμένων δεν είναι το ίδιο με τη συλλογή αντικειμένων. Οι συλλέκτες συνήθως αποκτούν αντικείμενα με οργανωμένο, σκόπιμο και στοχευμένο τρόπο. Αφού τα αποκτήσουν, τα αντικείμενα ταξινομούνται, αποτελούν αντικείμενο θαυμασμού και εκτίθενται σε άλλους.

Η απόκτηση αντικειμένων από άτομα που παρουσιάζουν τη διαταραχή αποθησαυρισμού είναι σε μεγάλο βαθμό παρορμητική, χωρίς ουσιαστικό σχεδιασμό, και πυροδοτείται από τη θέα ενός αντικειμένου που θα μπορούσαν να αποκτήσουν. Τα αντικείμενα που συσσωρεύουν αυτά τα άτομα στερούνται κοινού θεματικού άξονα, σε αντίθεση με τα αντικείμενα των συλλεκτών, τα οποία εστιάζουν σε ένα συγκεκριμένο θέμα. Σε αντίθεση με την οργάνωση και την έκθεση των αντικειμένων που χαρακτηρίζει τη συλλογή, η άναρχη ακαταστασία αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό της διαταραχής αποθησαυρισμού.

Ο επιπολασμός της διαταραχής αποθησαυρισμού ανέρχεται περίπου στο 2,5%, με υψηλότερα ποσοστά σε άτομα άνω των 60 ετών και σε άτομα με άλλες ψυχιατρικές διαγνώσεις, κυρίως αγχώδεις διαταραχές και κατάθλιψη.¹ Ο επιπολασμός και τα χαρακτηριστικά της διαταραχής φαίνεται να είναι παρόμοια σε διάφορες χώρες και πολιτισμούς. Τα περισσότερα στοιχεία υποδεικνύουν ότι η διαταραχή εμφανίζεται με την ίδια συχνότητα σε άνδρες και γυναίκες. Η συμπεριφορά αποθησαυρισμού εκδηλώνεται σχετικά νωρίς στη ζωή και η σοβαρότητά της κλιμακώνεται με την πάροδο των δεκαετιών.

Ψυχολογικό Υπόβαθρο της Διαταραχής Αποθησαυρισμού

Τα ψυχολογικά αίτια της διαταραχής αποθησαυρισμού είναι ευρέως κατανοητά, με το επικρατέστερο γνωσιακό-συμπεριφορικό μοντέλο ² να υποδεικνύει ότι τέσσερις κύριοι παράγοντες επηρεάζουν την ανάπτυξη της διαταραχής: (1) η απορρυθμισμένη συναισθηματική προσκόλληση, (2) τα ελλείμματα στην επεξεργασία πληροφοριών, (3) οι μη λειτουργικές πεποιθήσεις σχετικά με τα αντικείμενα και (4) η συμπεριφορά αποφυγής.

Η ισχυρή συναισθηματική προσκόλληση στα αντικείμενα αποτελεί το βασικό χαρακτηριστικό της διαταραχής αποθησαυρισμού. Τα άτομα με τη συγκεκριμένη διαταραχή τείνουν να έχουν μειωμένη ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων, βιώνουν έντονα τα αρνητικά συναισθήματα και τα αντιλαμβάνονται ως πιο απειλητικά. Πολλοί ασθενείς αναφέρουν ιστορικό συναισθηματικής στέρησης και εμπειρίες αιφνίδιας, τραυματικής απώλειας.

Μια εύλογη εξήγηση για τη διαταραχή αποθησαυρισμού είναι ότι τα άτομα των οποίων οι δεσμοί προσκόλλησης στην πρώιμη παιδική ηλικία έχουν διαταραχθεί με κάποιον τρόπο, μετατοπίζουν αυτούς τους δεσμούς στα υλικά αντικείμενα. Αυτό λειτουργεί ως μηχανισμός συναισθηματικής συγκράτησης που ενισχύει τα αισθήματα ασφάλειας, σιγουριάς, ταυτότητας και ελέγχου, καθώς η σταθερότητα των υλικών αντικειμένων αποτελεί ένα ελκυστικό αντισταθμιστικό παράγοντα στην παροδικότητα και το απρόβλεπτο στοιχείο που μπορεί να χαρακτηρίζουν τις διαπροσωπικές σχέσεις.

Τα ελλείμματα στην επεξεργασία πληροφοριών αποτελούν επίσης βασικό χαρακτηριστικό στα άτομα με διαταραχή αποθησαυρισμού. Τα ελλείμματα αυτά περιλαμβάνουν δυσκολίες στη συγκέντρωση, την ευελιξία της σκέψης, τον σχεδιασμό, τη λήψη αποφάσεων. Αυτό το γνωστικό προφίλ της διαταραχής αποθησαυρισμού παρουσιάζει αξιοσημείωτες ομοιότητες με εκείνο της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), ενώ έως και το 28% των ατόμων με διαταραχή αποθησαυρισμού ενδέχεται να πληροί τα κριτήρια για διάγνωση ΔΕΠΥ. Προς το παρόν, θεωρείται ότι τα ελλείμματα στην επεξεργασία πληροφοριών αποτελούν κοινό παράγοντα ευαλωτότητας τόσο για τη ΔΕΠΥ όσο και για τη διαταραχή αποθησαυρισμού.

Μια σειρά από μη λειτουργικές, μη ρεαλιστικές και συχνά αρνητικές πεποιθήσεις συνδέονται συνήθως με τη συμπεριφορά αποθησαυρισμού. Οι πεποιθήσεις αυτές μπορεί να αφορούν την ταυτότητα («Αν το έχανα αυτό, θα ήταν σαν να έχανα ένα κομμάτι του εαυτού μου»), την υπερβολική αίσθηση ευθύνης («Θα φταίω εγώ αν αυτό καταλήξει στη χωματερή»), και την αντίληψη μελλοντικής ανάγκης («Αν αποκτήσω το ίδιο αυτοκίνητο στο μέλλον, τότε αυτά τα ανταλλακτικά θα φανούν χρήσιμα»).

Ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας που συνδέει πολλά από αυτά τα θέματα είναι η τελειομανία. Στην περίπτωση της διαταραχής αποθησαυρισμού, η τελειομανία συνδέεται με τον φόβο για τα λάθη, την ανάγκη όλα να είναι απολύτως σωστά και την αδράνεια που προκαλεί παράλυση όταν το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με την αβεβαιότητα και την πιθανότητα μελλοντικής μεταμέλειας.

Τέλος, η αρνητική ενίσχυση της αποφυγής αποτελεί βασική διαδικασία που τροφοδοτεί και συντηρεί τη συμπεριφορά αποθησαυρισμού. Η συμπεριφορά αποφυγής διαπερνά τη διαταραχή και εκδηλώνεται με τη μορφή μειωμένου κινήτρου, άρνησης και αναβλητικότητας. Αυτή η συμπεριφορά ενισχύεται καθώς δημιουργεί ένα τείχος απέναντι στο άγχος, τη θλίψη, τη μεταμέλεια και την αβεβαιότητα που τα άτομα θα έπρεπε διαφορετικά να αντιμετωπίσουν και να διαχειριστούν σε περίπτωση απώλειας των συσσωρευμένων αντικειμένων τους. Δυστυχώς, η αποφυγή περιορίζει επίσης το άτομο και διαιωνίζει άλλες προβληματικές συνέπειες της συσσώρευσης αντικειμένων.

Συμπτώματα της Διαταραχής Αποθησαυρισμού

Η διαταραχή αποθησαυρισμού μπορεί να αναπτυχθεί σταδιακά με την πάροδο του χρόνου, γεγονός που καθιστά δύσκολη την αναγνώρισή της, καθώς πρόκειται για μια συμπεριφορά που εκδηλώνεται κατ' εξοχήν στην ιδιωτική σφαίρα. Συνήθως, το πρόβλημα έχει ήδη λάβει σοβαρές διαστάσεις τη στιγμή που οι οικείοι αντιλαμβάνονται ότι το αγαπημένο τους πρόσωπο αντιμετωπίζει δυσκολίες.

Τα σημάδια της διαταραχής αποθησαυρισμού περιλαμβάνουν:

Αγορά ή απόκτηση (ακόμη και μέσω δωρεών) αντικειμένων για τα οποία το άτομο δεν έχει ανάγκη ή διαθέσιμο χώρο.
Δυσκολία στην απόρριψη ή την παραχώρηση αντικειμένων, ακόμη και αν αυτά στερούνται χρηματικής αξίας.
Έντονη εσωτερική παρόρμηση για τη διατήρηση αντικειμένων και αίσθημα αναστάτωσης στη σκέψη ότι θα πρέπει να τα αποχωριστεί.
Αχρηστία υπνοδωματίων και μπάνιων λόγω της συσσώρευσης αντικειμένων (ακαταστασία).
Πεποίθηση ότι τα υπάρχοντά τους θα χρειαστούν στο μέλλον.
Αίσθημα ασφάλειας όταν περιβάλλονται από τα αντικείμενά τους.
Επιθυμία να μην πάει τίποτα χαμένο.

Διαχωρισμός της Διαταραχής Αποθησαυρισμού από την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD)

Το DSM-5-TR (2022) κατατάσσει τη διαταραχή αποθησαυρισμού στην κατηγορία των «Ιδεοψυχαναγκαστικών και Συναφών Διαταραχών». Οι διαταραχές αυτές χαρακτηρίζονται από προβληματικά πρότυπα συμπεριφοράς που είναι επαναλαμβανόμενα, εμμονικά και καταναγκαστικά. Μάλιστα, πριν από την ένταξή της στο DSM-5, η διαταραχή αποθησαυρισμού θεωρούνταν αρχικά υποτύπος της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής (OCD). Πρόκειται πλέον για ξεπερασμένο τρόπο ταξινόμησης, καθώς η σύγχρονη αντίληψη υποδεικνύει ότι είναι πιο δόκιμο να θεωρείται η διαταραχή αποθησαυρισμού ως ξεχωριστή και διακριτή από την OCD.³

Ποια στοιχεία διαφοροποιούν τη διαταραχή αποθησαυρισμού από την OCD; Τα συμπτώματα αποθησαυρισμού είναι συχνότερα και δεν συνυπάρχουν πάντα με συμπτώματα OCD. Τα στοιχεία έχουν δείξει ότι η διαταραχή αποθησαυρισμού είναι στατιστικά διακριτή από τα παραδοσιακά συμπτώματα της OCD (π.χ. έλεγχος, καταμέτρηση, πλύσιμο), ενώ όταν η συμπεριφορά συσσώρευσης πληροί τα κριτήρια για διάγνωση OCD, τείνει να είναι εξαιρετικά στερεοτυπική και παράδοξη στη φύση της (π.χ. η αίσθηση εξαναγκασμού για αποθήκευση σακουλών με οικιακά απορρίμματα εντός της οικίας).

Σε βιολογικό επίπεδο, παρατηρείται σχετικά μικρή γενετική επικάλυψη μεταξύ της διαταραχής αποθησαυρισμού και της OCD, ενώ οι νευροαπεικονιστικές μελέτες υποδεικνύουν τη συμμετοχή διαφορετικών νευρικών οδών.

Από θεραπευτική σκοπιά, μια βασική πρόκληση στη θεραπεία της διαταραχής αποθησαυρισμού είναι ότι η συσσώρευση είναι «εγωσυντονική» (ego-syntonic) και εκλαμβάνεται ως ένα αυθεντικό —έστω και όχι απολύτως επιθυμητό— χαρακτηριστικό του εαυτού του ατόμου.

Αντιθέτως, οι ιδεοληψίες της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής (ΙΨΔ) είναι κατά κύριο λόγο «εγωδυστονικές» (ego-dystonic) και βιώνονται ως μια ενοχλητική εμπειρία που δεν συνάδει με την εικόνα του εαυτού. Τέλος, οι τραυματικές εμπειριες του παρελθόντος είναι συχνότερες στη διαταραχή αποθησαυρισμού απ' ό,τι στην ΙΨΔ, ενώ οι καθιερωμένες θεραπείες για την ΙΨΔ δεν έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικές για τον αποθησαυρισμό. Τα στοιχεία αυτά ενισχύουν την άποψη ότι ο αποθησαυρισμός πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα διακριτό φαινόμενο.⁴

Πρόκειται για αποθησαυρισμό ή για συλλογή αντικειμένων;

Η συλλογή αντικειμένων αποτελεί ένα μη παθολογικό χόμπι που εστιάζει στην απόκτηση, τη διατήρηση και την έκθεση μιας συγκεκριμένης ομάδας αντικειμένων. Ο αποθησαυρισμός και η συλλογή μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά όσον αφορά την εστίαση και το συναισθηματικό δέσιμο με τα υλικά αποκτήματα. Προς το παρόν, έχουν διεξαχθεί ελάχιστες μελέτες που επιχειρούν να διακρίνουν τον αποθησαυρισμό από τη συλλογή. Ωστόσο, έχουν εντοπιστεί τρεις χρήσιμες διαφορές.

Η συλλογή αντικειμένων είναι ένα σχετικά συνηθισμένο χόμπι, καθώς περίπου το 30% των ανθρώπων δηλώνει ότι ασχολείται με τη συλλογή σε κάποιο βαθμό.

Οι συλλέκτες είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιούν τα αντικείμενα της συλλογής τους (όπου ο όρος «χρήση» περιλαμβάνει και την αισθητική έκθεση). Αντιθέτως, τα άτομα με αποθησαυρισμό συχνά υποστηρίζουν ότι ένα απόκτημα είναι σημαντικό επειδή έχει κάποια χρήση ή πρόκειται να χρησιμοποιηθεί στο μέλλον, αν και, παραδόξως, τα αντικείμενα αυτά σπάνια χρησιμοποιούνται ή αξιοποιούνται ουσιαστικά.

Οι συλλέκτες τείνουν να οργανώνουν έναν συγκεκριμένο χώρο στο σπίτι για τη συλλογή τους, αντί να αφήνουν τη συλλογή να εξαπλώνεται σε διάφορα δωμάτια, να καταλαμβάνει το δάπεδο ή να εμποδίζει τη λειτουργικότητα των χώρων διαβίωσης.

Συνέπειες αποθησαυρισμού

Η παθολογική συσσώρευση αντικειμένων είναι ένα πολυεπίπεδο πρόβλημα και η ψυχοθεραπεία οφείλει να αντιμετωπίζει όχι μόνο τις ατομικές σκέψεις, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά, αλλά και την υλική εκδήλωση της συσσώρευσης. Αν και ουσιαστικά οτιδήποτε μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο συσσώρευσης, παρατηρούνται κοινά μοτίβα στους διάφορους ασθενείς.

Παρόλο που όροι όπως «άχρηστα αντικείμενα» ή «σκουπίδια» μπορεί να ακούγονται υποτιμητικοί, η πραγματικότητα είναι ότι τα αντικείμενα που συσσωρεύονται συνήθως ανταποκρίνονται σε αυτή την περιγραφή: τείνουν να έχουν χαμηλή χρηματική αξία, να βρίσκονται σε κακή κατάσταση ή να είναι εντελώς φθαρμένα, να αντικαθίστανται σχετικά εύκολα αν χρειαστεί και να μην θεωρούνται σημαντικά από τους άλλους.

Ρούχα, σκεύη κουζίνας, είδη ραπτικής, διακοσμητικά αντικείμενα, παιχνίδια, εργαλεία και εξαρτήματα οχημάτων είναι συνηθισμένα αντικείμενα που συναντώνται σε τέτοιες περιπτώσεις. Βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, κατάλογοι, φυλλάδια και έγγραφα, όπως παλιοί λογαριασμοί, είναι συνήθως παρόντα, αντανακλώντας τον φόβο απώλειας πληροφοριών. Μπορεί να συσσωρεύονται τρόφιμα, κατάσταση που συχνά συνοδεύεται από ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης (ακαθαρσίες). Τα αντικείμενα που προέρχονται από κληρονομιές θανόντων μπορεί να αποδειχθούν ιδιαίτερα προβληματικά, τόσο λόγω της ποσότητάς τους όσο και λόγω της σύνδεσής τους με το πένθος και την απώλεια.

Η συσσώρευση ζώων αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή της διαταραχής αποθησαυρισμού και αφορά άτομα που αποκτούν μεγάλο αριθμό ζώων (δεκάδες ή και εκατοντάδες). Τα ζώα ενδέχεται να διατηρούνται σε ακατάλληλους χώρους, δημιουργώντας δυνητικά ανθυγιεινές και μη ασφαλείς συνθήκες τόσο για τα ίδια τα ζώα όσο και για τους ανθρώπους που συγκατοικούν μαζί τους. Τα άτομα που συσσωρεύουν ζώα συνήθως παρουσιάζουν περιορισμένη επίγνωση του προβλήματος.

Έχουν παρατηρηθεί περιπτώσεις συσσώρευσης κουνελιών, σκύλων, πτηνών και αλόγων, ωστόσο τα ζώα που συσσωρεύονται συχνότερα είναι οι γάτες. Η τροφή και τα περιττώματα των ζώων επιτείνουν τα προβλήματα υγιεινής, ενώ οι άνθρωποι που διαμένουν στο σπίτι εκτίθενται σε κίνδυνο προσβολής από παράσιτα και μετάδοσης ζωονόσων. Τα συσσωρευμένα ζώα βιώνουν επιδεινούμενες συνθήκες διαβίωσης και αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας.

Κλινικά, η αντιμετώπιση της συσσώρευσης ζώων είναι ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς τα άτομα παρακινούνται από την επιθυμία να φροντίσουν τα ζώα, αλλά στερούνται επίγνωσης της αδυναμίας τους να παρέχουν την εν λόγω φροντίδα. Η έλλειψη τεκμηριωμένων παρεμβάσεων ειδικά σχεδιασμένων για τη συσσώρευση ζώων αποτελεί σημαντικό εμπόδιο στη θεραπεία και, δυστυχώς, τα συσσωρευμένα ζώα συχνά υποβάλλονται σε ευθανασία, καθώς ο μεγάλος αριθμός τους και τα προβλήματα υγείας που παρουσιάζουν καθιστούν δύσκολη την εύρεση νέου περιβάλλοντος διαβίωσης.

Οι συνέπειες της συσσώρευσης αντικειμένων είναι σοβαρές και επηρεάζουν το ίδιο το άτομο, τα μέλη της οικογένειας και τα κατοικίδια ζώα που μπορεί να ζουν στο σπίτι, καθώς και την τοπική κοινότητα. Η ακαταστασία προκαλεί στιγματισμό και ενισχύει την κοινωνική απομόνωση, καθώς τα άτομα τείνουν να ντρέπονται να προσκαλούν άλλους στο σπίτι. Τα συσσωρευμένα αντικείμενα αποτελούν κίνδυνο πτώσης/ατυχημάτων, έναν σοβαρό κίνδυνο αν αναλογιστεί κανείς ότι πολλοί που αντιμετωπίζουν δυσκολίες συσσώρευσης είναι ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι. Τα σπίτια συχνά είναι αρκετά βρώμικα, αυξάνοντας τον κίνδυνο ασθενειών και μόλυνσης.

Τα συσσωρευμένα αντικείμενα αποτελούν επίσης κίνδυνο πυρκαγιάς, με σημαντικό ποσοστό θανατηφόρων πυρκαγιών να συμβαίνει σε σπίτια με υπερβολική ακαταστασία, σύμφωνα με δεδομένα πυροσβεστικών αρχών.

Θεραπεία της Διαταραχής Αποθησαυρισμού

Η αντιμετώπιση της διαταραχής αποθησαυρισμού βασίζεται κυρίως στην ψυχοθεραπεία, η οποία εστιάζει στην τροποποίηση των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων για τα αντικείμενα και στην ενίσχυση των δεξιοτήτων λήψης αποφάσεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να συστηθεί συνδυαστική φαρμακευτική αγωγή. Η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας από ψυχίατρο βελτιώνει σημαντικά την πρόγνωση.

Βιβλιογραφία

1.Postlethwaite et al. (2019). Prevalence of Hoarding Disorder: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 256, 309-316. [link]
2.Frost & Hartl (1996). A cognitive-behavioral model of compulsive hoarding. Behaviour Research and Therapy, 34(4), 341-350. [link]
3.Mataix-Cols et al. (2010). Hoarding disorder: a new diagnosis for DSM-V? Depression and Anxiety, 27(6), 556-572. [link]
4.Hoarding Disorder. APA. [link]

Αποθησαυρισμός