Ουδείς αχαριστότερος του ευεργετηθέντος

Ουδείς αχαριστότερος του ευεργετηθέντος

Η ευγνωμοσύνη αποτελεί θεμελιώδη ψυχολογική δεξιότητα που επηρεάζει άμεσα τη διανοητική μας υγεία και τις διαπροσωπικές μας σχέσεις.

Λένε πως όποιος προσφέρει βοήθεια πρέπει να έχει κοντή μνήμη, ενώ όποιος τη δέχεται οφείλει να έχει μακρά μνήμη. Οι Αρχαίοι Έλληνες έλεγαν «Ουδείς αχαριστότερος του ευεργετηθέντος». Τα ρήματα «βοηθώ», «δίνω» και «διευκολύνω» συνδέονται άρρηκτα με την ευγνωμοσύνη. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η προσφορά βοήθειας αποτελεί από μόνη της μια πράξη που μας κάνει να νιώθουμε όμορφα.

Ωστόσο, είναι εξίσου βέβαιο ότι το να λαμβάνουμε ευχαριστίες για την προσπάθεια, την προσοχή ή τον χρόνο που διαθέσαμε είναι κάτι πολύ παρήγορο. Διότι, όταν προσφέρουμε διαρκώς βοήθεια χωρίς να λαμβάνουμε τίποτα ως αντάλλαγμα, κάποια στιγμή η καρδιά εξαντλείται.

Υπάρχουν, βέβαια, άνθρωποι που δεν συμμερίζονται αυτή την άποψη. Πρόκειται για άτομα που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν αχάριστα, καθώς δεν αναγνωρίζουν ούτε εκτιμούν όσα κάνουν οι άλλοι γι' αυτούς.

Οι άνθρωποι αυτοί όχι μόνο δεν εκτιμούν τη βοήθεια που έλαβαν, αλλά στη συνέχεια ζητούν και άλλη χάρη. Και αυτό επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, μέχρι που η κατάσταση αυτή να μετατραπεί σε κανόνα και υποχρέωση. Κι όταν αποφασίζουμε να σταματήσουμε —επειδή υποψιαζόμαστε ότι μας εκμεταλλεύονται ή μας χειραγωγούν— μας κατηγορούν για έλλειψη ενσυναίσθησης, κάνοντάς μας να νιώθουμε ενοχές που δεν τους βοηθάμε πια. Τι κρύβεται, άραγε, πίσω από τη συμπεριφορά των αχάριστων ανθρώπων;

Η ευγνωμοσύνη δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα, είναι επίσης δεξιότητα και τρόπος αντίληψης του κόσμου.

Για πολύ καιρό επικρατούσε η αντίληψη ότι η ευγνωμοσύνη είναι αποκλειστικά ένα συναίσθημα που βιώνουμε όταν γινόμαστε αποδέκτες ευεργετικών πράξεων από άλλους. Αν κάποιος μας τείνει χείρα βοηθείας τη στιγμή που τη χρειαζόμαστε περισσότερο, μας κάνει ένα δώρο ή αφιερώνει μέρος του χρόνου του σε εμάς, θα έπρεπε αυτόματα να ενεργοποιείται το αίσθημα της ευγνωμοσύνης.

Ωστόσο, η ευγνωμοσύνη δεν είναι μόνο συναίσθημα. Για να νιώσουμε ευγνωμοσύνη, πρέπει πρώτα να είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε την κατάσταση: να εκτιμήσουμε τη χειρονομία που έγινε για εμάς, τα θετικά της αποτελέσματα, καθώς και την προσπάθεια ή την πρόθεση του άλλου. Και η ικανότητα εκτίμησης είναι κάτι που οι αγνώμονες άνθρωποι δεν έχουν αναπτύξει.¹ Wood, A. M., et al. (2010). Gratitude and well-being: A review and theoretical integration. Clinical Psychology Review, 30(7), 890-905.

Μάλιστα, πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι οι αγνώμονες άνθρωποι απλώς δεν έχουν την ικανότητα να νιώθουν ευγνωμοσύνη. Πρόκειται για ένα βαθιά κοινωνικό συναίσθημα.

Στην κλινική μου εμπειρία, παρατηρώ συχνά ότι η δυσκολία έκφρασης ευγνωμοσύνης συνοδεύεται από υποκείμενα πρότυπα ανασφαλούς προσκόλλησης.

Η ευγνωμοσύνη δεν είναι απλώς μια δεξιότητα, αλλά βιώνεται σε επίπεδο ιδιοσυγκρασίας. Αποτελεί μια στάση ζωής που συνεπάγεται την ικανότητα να παρατηρεί και να εκτιμά κανείς τα θετικά στοιχεία που υπάρχουν στον κόσμο. Επομένως, οι αγνώμονες άνθρωποι φαίνεται να είναι προγραμματισμένοι να αντιλαμβάνονται τις χάρες, τη βοήθεια ή/και τα δώρα ως ανεπαρκή ή κατώτερα των προσδοκιών τους, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να βιώσουν το συναίσθημα της ευγνωμοσύνης.

Συχνές συμπεριφορές των αχάριστων ανθρώπων

Μερικά χαρακτηριστικά των αχάριστων ανθρώπων περιλαμβάνουν τα εξής: δεν δείχνουν ιδιαίτερη ενσυναίσθηση για τους άλλους, θεωρούν τους εαυτούς τους το κέντρο του κόσμου, πιστεύουν ότι οι άλλοι οφείλουν να τους «υπηρετούν», συνήθως νιώθουν φθόνο και δυσκολεύονται να εκφράσουν αυτό που πραγματικά βιώνουν.

Καθώς ο ναρκισσισμός τους δεν τους το επιτρέπει, εξωτερικά συμπεριφέρονται σαν να μην συμβαίνει τίποτα, αντί να είναι ειλικρινείς και να ζητήσουν βοήθεια με τρόπο που να πηγάζει από την ενσυναίσθηση και την οικειότητα. Αναμφίβολα, μια τέτοια στάση θα κινητοποιούσε την επιθυμία των άλλων να προσφέρουν βοήθεια.

Η σημασία της ευγνωμοσύνης

Το να λέμε «ευχαριστώ» και να εκτιμούμε ειλικρινά όσα κάνουν οι άλλοι για εμάς αποτελεί ανθρώπινη ανάγκη και μέρος της οικοδόμησης υγιών διαπροσωπικών σχέσεων.  Η καλλιέργεια αυτής της δεξιότητας μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα των αλληλεπιδράσεών μας.

Καθώς κάθε πράξη έχει συνέπειες, τα άτομα αυτά μπορεί να υποφέρουν από γενικευμένο άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση, μοναξιά, στρες και, αναμφίβολα, προβληματικές σχέσεις με τους γύρω τους.

7 Λόγοι για τους οποίους οι άνθρωποι είναι αχάριστοι

1. Άγνοια

Κάποιοι δεν λένε «ευχαριστώ» επειδή δεν έμαθαν ποτέ να είναι ευγνώμονες. Πλέον, λιγότεροι γονείς διδάσκουν στα παιδιά τους καλούς τρόπους.

2. Αναβλητικότητα

Κάποιοι άνθρωποι δεν λένε «ευχαριστώ» επειδή αναβάλλουν τη στιγμή. Λένε ότι θα το κάνουν αργότερα, αλλά δεν το κάνουν ποτέ. Η αναβλητικότητα είναι εχθρός του χρόνου.

3. Αίσθημα δικαιώματος (απαιτητικότητα)

Κάποιοι άνθρωποι δεν λένε «ευχαριστώ» επειδή είναι απλώς αχάριστοι. Πιστεύουν ότι η ζωή τους χρωστάει κάτι. Γιατί να πουν «ευχαριστώ» αφού το δικαιούνται ήδη;

4. Έλλειψη σκέψης για τους άλλους

Κάποιοι άνθρωποι δεν λένε «ευχαριστώ» επειδή δεν αντιλαμβάνονται ποτέ τις προσπάθειες που καταβάλλετε. Λίγοι άνθρωποι αναλογίζονται τον κόπο που κρύβεται πίσω από τη δουλειά σας. Λίγοι εκτιμούν τη συνεισφορά των άλλων.

5. Κόμπλεξ κατωτερότητας

Κάποιοι άνθρωποι δεν λένε «ευχαριστώ» επειδή θεωρούν ότι βρίσκεστε πολύ χαμηλά στην κοινωνική ιεραρχία, όπως τη φαντάζονται εκείνοι. Περιμένουν να τους υπηρετείτε. Θα έλεγαν ευχαρίστως «ευχαριστώ» σε ανθρώπους που θεωρούν σημαντικούς.

6. Πόνος/Βάσανα

Κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται να πουν «ευχαριστώ» επειδή πονούν. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν «φωνάζουν» πιο δυνατά από οποιαδήποτε θετική πλευρά θα μπορούσαν να διακρίνουν μέσα στα βάσανά τους. Δεν μπορούν να δώσουν σημασία στην πιθανότητα να υπάρχει κάτι καλό, όταν οι συνθήκες τους επιβάλλουν πόνο και ταλαιπωρία. «Για ποιο πράγμα να νιώσω ευγνωμοσύνη όταν η ζωή πονάει;» αναρωτιούνται.

7. Δυσαρέσκεια

Κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να πουν «ευχαριστώ» επειδή είναι δυσαρεστημένοι με τα αποτελέσματα ή την κατάσταση. Θέλουν περισσότερα και καλύτερα. Δεν μπορούν να πουν «ευχαριστώ» για τα μικρά, ασήμαντα αποτελέσματα. Πώς θα μπορούσαν; Αξίζουν περισσότερα και καλύτερα.

Οι 5 κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν οι αγνώμονες άνθρωποι

Η αγνωμοσύνη δεν είναι καλός σύντροφος στο ταξίδι της ζωής. Είναι αλήθεια ότι όποιος προσφέρει βοήθεια μπορεί να νιώσει απογοήτευση αν δεν διακρίνει ευγνωμοσύνη στο πρόσωπο του άλλου, ωστόσο εκείνος που δεν νιώθει ευγνωμοσύνη είναι που βγαίνει τελικά χαμένος.

1. Χρόνια δυστυχία. Η δυστυχία είναι μια κατάσταση που προκαλείται από τη χρόνια έλλειψη ευγνωμοσύνη. Σύμφωνα με τα στοιχεία η ικανότητα βίωσης της ευγνωμοσύνης έχει συνδεθεί με υψηλά επίπεδα ευτυχίας. ² Emmons, R. A., et al. (2003). Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377-389. Μάλιστα, ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η ευγνωμοσύνη αποτελεί σημαντικό δείκτη πρόβλεψης του επιπέδου ευτυχίας, ευεξίας και ικανοποίησης από τη ζωή.

Αντιθέτως, η αγνωμοσύνη μας καταδικάζει σε έναν φαύλο κύκλο χρόνιας δυστυχίας. Δεδομένου ότι η ευγνωμοσύνη δεν βιώνεται μόνο απέναντι σε ανθρώπους που μας προσφέρουν βοήθεια αλλά και απέναντι στη ζωή την ίδια, οι αγνώμονες άνθρωποι είναι καταδικασμένοι σε έναν κύκλο δυσαρέσκειας. Μη μπορώντας να εκτιμήσουν τη ζωή ως ένα εξαιρετικό δώρο, είναι πιο πιθανό να αισθάνονται μόνιμα δυσαρεστημένοι.

2. Σύνδεση με το τραύμα.  Η ευγνωμοσύνη ενδέχεται να αποτελέσει ένα υποστηρικτικό μέσο κατά τη διαδικασία προσαρμογής σε απαιτητικές καταστάσεις της ζωής. Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι μπορούμε να νιώσουμε ευγνωμοσύνη κάτω από διάφορες συνθήκες, ακόμη και τις πιο δύσκολες. Μάλιστα, οι άνθρωποι που αναρρώνουν ταχύτερα από ένα τραύμα είναι εκείνοι που μαθαίνουν να εστιάζουν στα θετικά στοιχεία της ζωής τους, νιώθοντας ευγνωμοσύνη γι' αυτά, αντί να επικεντρώνονται σε όσα έχουν χάσει ή σε όσα στερούνται.

Η επαναξιολόγηση με επίκεντρο τα οφέλη συνεπάγεται μια πιο θετική προσέγγιση, η οποία ενεργοποιεί θετικά συναισθήματα και προκαλεί θετικές νευροφυσιολογικές αντιδράσεις. Η ευγνωμοσύνη μας βοηθά να αποδεσμευτούμε από τοξικά συναισθήματα και εμμονικές σκέψεις, επιτρέποντάς μας να εστιάσουμε στα θετικά στοιχεία.³ Bohlmeijer, E. T., et al. (2021). Promoting Gratitude as a Resource for Sustainable Mental Health: Results of a 3-Armed Randomized Controlled Trial up to 6 Months Follow-up. Journal of Happiness Studies, 22, 1011-1032.

3. Περισσότερες ψυχικές διαταραχές. Μακροπρόθεσμα, η αγνωμοσύνη δημιουργεί μια ανθυγιεινή ψυχολογική κατάσταση, η οποία χαρακτηρίζεται από μη ρεαλιστικές προσδοκίες και απογοητεύσεις, όπου το άτομο αδυνατεί να εκτιμήσει τα θετικά γεγονότα της ζωής του.

Ορισμένες έρευνες υποδεικνύουν ότι η δυσκολία έκφρασης ευγνωμοσύνης ενδέχεται να συνδέεται με χαμηλότερους δείκτες ψυχικής ευεξίας και αυξημένη ευαλωτότητα σε συναισθηματικές μεταπτώσεις.

4. Καταδικασμένοι στην απόγνωση. Ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα αχάριστα άτομα είναι ότι η ζωή τους μετατρέπεται σε μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Η αγνωμοσύνη ωθεί τους άλλους να σταματήσουν να τους φέρονται με καλοσύνη, με αποτέλεσμα τα άτομα αυτά να εγκλωβίζονται στην παγίδα που τα ίδια δημιούργησαν. Όταν παύουν να λαμβάνουν βοήθεια, θεωρούν ότι ο κόσμος είναι ένα εχθρικό μέρος στερούμενο καλοσύνης, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι η δική τους στάση ήταν αυτή που τους απομάκρυνε από τους άλλους, αφήνοντάς τους μόνους.

5. Χειρότερη υγεία. Η αγνωμοσύνη όχι μόνο καταδικάζει το άτομο στην πικρία, αλλά μπορεί επίσης να επηρεάσει αρνητικά τη σωματική του υγεία.⁴ A grateful heart is a healthier heart (American Psychological Association). Σύμφωνα με έρευνες, η πρακτική της ευγνωμοσύνης μπορεί να συμβάλει στη διαχείριση του καθημερινού στρες και να ενισχύσει το αίσθημα της ηρεμίας.

Πώς να αντιμετωπίσετε τους αγνώμονες;

Ο Μάρκος, όπως και άλλοι Στωικοί φιλόσοφοι, πίστευε ότι η αυστηρότητα πρέπει να στρέφεται προς τον ίδιο τον εαυτό. Πίστευε επίσης ότι δεν πρέπει να μας εκπλήσσει η συμπεριφορά των ανθρώπων όταν αυτή συμβαδίζει με τη φύση τους. Από θεραπευτική σκοπιά, η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας αποτελεί συχνά το πρώτο βήμα για τη μείωση του συναισθηματικού φορτίου που προκαλούν τέτοιες σχέσεις. Πώς, λοιπόν, οφείλουμε να αντιμετωπίζουμε τους αγνώμονες στη ζωή μας;

Στη δουλειά, μπορεί να βοηθάμε έναν συνάδελφο ή να καταβάλλουμε ιδιαίτερη προσπάθεια για να στηρίξουμε έναν προϊστάμενο που αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα. Ενδέχεται να μην λάβουμε την αναγνώριση που θεωρούμε αρμόζουσα —ή και καμία απολύτως αναγνώριση. Οι άνθρωποι δείχνουν συχνά να χαίρονται που επωφελούνται από τους καρπούς των κόπων μας, χωρίς να μας αναγνωρίζουν την αξία της προσφοράς μας.

Όλα αυτά μπορεί να μας προκαλέσουν βαθύ αίσθημα αδικίας και να μας κάνουν λιγότερο πρόθυμους να προσφέρουμε τέτοιου είδους βοήθεια στο μέλλον. Θα μπορούσαμε να γίνουμε πικρόχολοι και να αποφασίσουμε να κάνουμε μόνο ό,τι ωφελεί άμεσα εμάς τους ίδιους. Υπάρχει, ωστόσο, κάτι που αξίζει να λάβουμε υπόψη πέρα ​​από τα πληγωμένα μας συναισθήματα.

Οφείλουμε κι εμείς να θυμόμαστε να είμαστε ευγνώμονες για όσα έχουμε και να μην γινόμαστε άνθρωποι που αδυνατούν να αναγνωρίσουν τις καλές πράξεις που κάνουν οι άλλοι για εμάς. Διότι, παρόλο που μια καλή πράξη θα έπρεπε να αποτελεί από μόνη της την ανταμοιβή της, ο κοινωνικός μας εγκέφαλος διψά για αναγνώριση και επιζητά το αίσθημα του ανήκειν. Επομένως, παρά την αγνωμοσύνη (ή ενίοτε την άγνοια) των συνανθρώπων μας, μπορούμε να επιλέξουμε να είμαστε ευγνώμονες. Η ζωή είναι πολύ μικρή για να συμβαίνει το αντίθετο.

Πώς να διαχειριστείτε την αχαριστία;

Για να αντιμετωπίσετε το αρνητικό συναίσθημα που προκύπτει όταν κάποιος σας φέρεται με αγνωμοσύνη, εφαρμόστε τα εξής:

• Αποφύγετε την προσκόλληση σε ανθρώπους και εμπειρίες. Μάθετε να αφήνετε τα πράγματα να κυλούν και να δίνετε από καρδιάς, χωρίς να περιμένετε τίποτα ως αντάλλαγμα. Ούτε καν ένα «ευχαριστώ».
• Εξηγήστε στο άλλο άτομο πώς μπορεί να σας βοηθήσει. Πρόκειται για μια δίκαιη και σωστή ανταλλαγή εξυπηρετήσεων.
• Μην αλληλεπιδράτε με ανθρώπους που λειτουργούν με τη λογική του «παίρνω τα πάντα»: εκείνους δηλαδή που θέλουν να αντλήσουν από εσάς γνώσεις, συμβουλές, γνωριμίες κ.λπ., χωρίς να προσφέρουν τίποτα ως αντάλλαγμα ή χωρίς να ανταποκρίνονται όταν τους καλείτε.
• Να είστε εσείς εκείνοι που εκφράζουν ευγνωμοσύνη. Δείξτε στον άλλον πόσο σημαντικό ήταν για εσάς που μπορέσατε να τον βοηθήσετε ή να του συμπαρασταθείτε με κάποιον ιδιαίτερο τρόπο. Λίγα λόγια αρκούν για να το καταστήσετε σαφές. Κλείστε τον κύκλο με αυτούς τους ανθρώπους. Μην εγκλωβίζεστε στο συναίσθημα που προκαλεί η έλλειψη εκτίμησης εκ μέρους τους. Θεωρήστε το θέμα λήξαν μέσα σας και μην ανακυκλώνετε συνεχώς την ίδια ιστορία (καθώς αυτό μαρτυρά ότι δεν την έχετε αφήσει ακόμα πίσω σας).
• Διατηρήστε υψηλή την αυτοεκτίμησή σας. Συνήθως, τα συναισθηματικά τραύματα που μας επηρεάζουν πηγάζουν από τη χαμηλή αυτοεκτίμηση.
• Να εκφράζετε ευγνωμοσύνη για τα πάντα και προς όλους. Διατηρήστε τη στάση της ευγνωμοσύνης ζωντανή, κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Wood, A. M., et al. (2010). Gratitude and well-being: A review and theoretical integration. Clinical Psychology Review, 30(7), 890-905. [link]
2. ↸2.Emmons, R. A., et al. (2003). Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377-389. [link]
3. ↸3.Bohlmeijer, E. T., et al. (2021). Promoting Gratitude as a Resource for Sustainable Mental Health: Results of a 3-Armed Randomized Controlled Trial up to 6 Months Follow-up. Journal of Happiness Studies, 22, 1011-1032. [link]
4. ↸4.A grateful heart is a healthier heart (American Psychological Association). [link]