Αυτοεκπληρούμενη προφητεία

Τι είναι η αυτοεκπληρούμενη προφητεία;

Σίγουρα θα σας έχει τύχει να ξυπνήσετε μια μέρα και να νιώθετε ότι όλα θα πάνε χάλια. Και τελικά όλα όντως να πηγαίνουν στραβά στο τέλος της ημέρας. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι ασυνείδητα προσπαθείτε να επιβεβαιώσετε την αρνητική πεποίθησή σας, αγνοώντας την θετική πλευρά και απλά ενισχύοντας την αρνητικότητα. Με αυτό τον τρόπο βιώνουμε μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία: μια αρχικά λανθασμένη εκτίμηση μιας κατάστασης, η οποία οδηγεί σε συμπεριφορές που αυξάνουν την πιθανότητα να συμβεί ακριβώς αυτό που φοβόμαστε ή περιμένουμε.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι ένας όρος που εισήγαγε ο κοινωνιολόγος Robert K. Merton για να περιγράψει μια κατάσταση όπου μια αρχικά λανθασμένη πρόβλεψη οδηγεί σε συμπεριφορές που τελικά την κάνουν να πραγματοποιηθεί. Όταν πιστεύουμε έντονα ότι «κάτι κακό» ή «κάτι καλό» θα συμβεί, τείνουμε – συχνά ασυνείδητα – να συμπεριφερόμαστε με τρόπους που αυξάνουν την πιθανότητα να επιβεβαιωθεί αυτή η προσδοκία. Έτσι, η αυτοεκπληρούμενη προφητεία λειτουργεί σαν ένας φαύλος κύκλος ανάμεσα στις πεποιθήσεις, στις πράξεις και στα αποτελέσματα, τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι, αρχικώς, μια εσφαλμένη αντίληψη μιας κατάστασης που προκαλεί μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, η οποία με τη σειρά της κάνει την αρχικά εσφαλμένη αντίληψη να πραγματοποιηθεί.” — Robert K. Merton¹ Merton, R. K. (1948). The Self-Fulfilling Prophecy. The Antioch Review, 8, 193-210. ³ American Psychological Association. (n.d.). Self-fulfilling prophecy. In APA dictionary of psychology.

Σαμποταζ του εαυτού

Πολλές φορές οι άνθρωποι αμφιβάλλουν για τις ικανότητές τους και έτσι ακούσια σαμποτάρουν τον εαυτό τους. Είναι σίγουροι ότι η δουλειά τους είναι κατώτερη και δεν προσπαθούν για αυτήν. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την έλλειψη πρακτικής εξάσκησης και εμπειρίας, που χρησιμεύει μόνο για να υποβαθμίζουν περισσότερο τη δουλειά τους. Έτσι προκαλούν περισσότερες αμφιβολίες για τον εαυτό τους και ακόμη χαμηλότερη αυτοεκτίμηση.

Οι πεποιθήσεις και οι προσδοκίες μας επηρεάζουν την έκβαση μιας κατάστασης, ειδικά όταν είμαστε σίγουροι ότι οι προβλέψεις μας θα βγουν αληθινές, ακόμα και όταν αυτό δεν συμβαίνει σε συνειδητό επίπεδο.

Αυτές οι προφητείες μπορεί να περιλαμβάνουν εσωτερικές διαδικασίες (όπως όταν οι πεποιθήσεις ενός ατόμου επηρεάζουν τη συμπεριφορά του) και διαπροσωπικές διαδικασίες (όταν οι πεποιθήσεις ενός ατόμου επηρεάζουν τη συμπεριφορά ενός άλλου). Οι απαισιόδοξες αυτοεκπληρούμενες προφητείες μπορεί να οδηγήσουν σε αρνητικά αποτελέσματα για τον εαυτό μας, τις σχέσεις μας και την επαγγελματική μας ζωή.² Jussim, L. (1986). Self-fulfilling prophecies: A theoretical and integrative review. Psychological Review, 93(4), 429–445.

Σύνδεση μεταξύ σκέψεων, πράξεων και αποτελεσμάτων

Ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που πρέπει να κατανοήσουμε σχετικά με τις αυτοεκπληρούμενες προφητείες είναι η σύνδεση μεταξύ σκέψεων, πράξεων και αποτελεσμάτων. Πολλά από όσα κάνουμε και βιώνουμε στην καθημερινότητα έχουν προηγηθεί ως σκέψεις, νοητικές εικόνες ή προσδοκίες μέσα στο μυαλό μας. Αυτό δείχνει από μόνο του πόσο ισχυρές είναι οι ανθρώπινες σκέψεις.

Στην κλινική πράξη αυτό συχνά παρερμηνεύεται ως “νόμος της έλξης”. Ωστόσο, από ψυχολογική σκοπιά εστιάζουμε στο πώς οι γνωσίες (οι τρόποι σκέψης μας) επηρεάζουν τις συναισθηματικές αντιδράσεις και τις επιλογές μας, μέσα από μηχανισμούς όπως η επιλεκτική προσοχή και η γνωστική προκατάληψη. Τείνουμε να εστιάζουμε, να θυμόμαστε και τελικά να ενισχύουμε καταστάσεις που επιβεβαιώνουν αυτό που ήδη σκεφτόμαστε και πιστεύουμε για τον εαυτό μας και τους άλλους. Η ποιότητα των σκέψεων καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, το πως επιλέγουμε ανθρώπους στη ζωή μας και τις πράξεις μας.

Οι πράξεις είναι πολύ σημαντικές καθώς καθορίζουν τα πάντα στη ζωή μας, πχ αν θα τα πάμε καλά ακαδημαϊκά, αν θα διατηρήσουμε τις φιλίες μας και αν θα διαπρέψουμε στον επαγγελματικό τομέα. Οι πράξεις κάθε ανθρώπου καθορίζουν τις ευκαιρίες που θα εμφανιστούν στη ζωή του. Σαφώς και υπάρχει και η τύχη και οι συγκυρίες, όμως κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί τη σημασία των πράξεων και πόση βαρύτητα έχουν στη ζωή μας και στις ζωές των άλλων.

Η ζωή μας διαμορφώνεται κυρίως από τις επιλογές και τις πράξεις μας, σε συνδυασμό με εξωτερικούς παράγοντες και τυχαία γεγονότα, και όχι από μεταφυσικές ή αστρολογικές “δυνάμεις”. Κάθε αποτέλεσμα εξαρτάται από τις πράξεις μας και οι αυτοεκπληρούμενες προφητείες είναι συνέπεια των σκέψεων και των πράξεων ενός ατόμου.

Όταν είμαστε (συνειδητά ή ασυνείδητα) προκατειλημμένοι με ένα αποτέλεσμα, διαμορφώνουμε ασυνείδητα τη συμπεριφορά και τις πράξεις μας ώστε να οδηγηθούμε στο συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Αυτή η θεωρία βασίζεται στο ότι οι πεποιθήσεις οδηγούν σε σκέψεις και ερμηνείες που τροφοδοτούν το μυαλό μας (αρνητικά ή θετικά) και επηρεάζουν τις πράξεις μας και τη συμπεριφορά μας ώστε να γίνει αυτό ακριβώς που σκεφτόμαστε. Έτσι η πρόβλεψη γίνεται πραγματικότητα.

Βέβαια δεν επηρεαζόμαστε μόνο από τις δικές μας σκέψεις αλλά και από τη στάση των άλλων, που στη συνέχεια επηρεάζουν τις πράξεις και τη συμπεριφορά μας. Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι σαν κυκλικό μοτίβο.

Οι πράξεις μας προς τους άλλους επηρεάζουν τις πεποιθήσεις τους για εμάς, πράγμα το οποίο επιβάλλει τις πράξεις τους προς εμάς, που στη συνέχεια ενισχύουν τις πεποιθήσεις για τον εαυτό μας. Αυτό κατά συνέπεια επηρεάζει τις πράξεις μας προς τους άλλους και έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Αυτό το μοτίβο μπορεί να είναι θετικό ή αρνητικό.

Αυτοεκπληρούμενη προφητεία και κατάθλιψη

Όταν πιστεύουμε κάτι για τον εαυτό μας, είναι πολύ πιθανό να συμπεριφερόμαστε με τρόπους που ανταποκρίνονται στις αρνητικές πεποιθήσεις μας, και έτσι αυτές οι πεποιθήσεις ενισχύουν την ίδια συμπεριφορά. Όταν πιστεύουμε κάτι για τους άλλους, ίσως να αντιδράμε με τρόπους που τους ενθαρρύνουν να επιβεβαιώσουν αυτές τις υποθέσεις, και αυτό ενισχύει τις πεποιθήσεις μας για αυτούς. Αυτός ο κύκλος δεν μας απασχολεί ιδιαίτερα όταν τα αποτελέσματα είναι θετικά, αλλά έχουμε προβλήματα όταν τα αποτελέσματα είναι αρνητικά.

Αυτός ο φαύλος κύκλος της αυτοεκπληρούμενης προφητείας παίζει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση και επιδείνωση της κατάθλιψης. Ένα άτομο που παλεύει με χαμηλή αυτοπεποίθηση θα έχει πολλές αρνητικές πεποιθήσεις και σκέψεις για τον εαυτό του:

• "Δεν αξίζω."
• "Δεν μπορώ να είμαι λειτουργικός."
• "Δεν αξίζω την αγάπη."
• "Κανείς δεν με συμπαθεί, όλοι με θεωρούν κατώτερο."
• "Δεν με συμπαθούν, δεν έχω φίλους."
• "Δεν με θέλουν για παρέα."

Αυτές οι σκέψεις μπορούν να πείσουν κάποιον ότι δεν μπορεί να εξελιχθεί και έτσι να σταματά να προσπαθεί να αποκτήσει νέες γνώσεις, δεξιότητες, να καλλιεργήσει τα ταλέντα του ή να ενισχύσει τη συναισθηματική του αντοχή. Αν αυτές οι σκέψεις συνεχιστούν με αυτό τον τρόπο, μπορεί να σας πείσουν ότι δεν είστε λειτουργικοί. Ίσως να νιώθετε τόση θλίψη που να μην μπορείτε να κάνετε απλά πράγματα, όπως το να βγείτε μια βόλτα, να μαγειρέψετε ή να κάνετε ντους. Αν δεν αναγνωριστούν και δεν δουλευτούν θεραπευτικά, αυτές οι αρνητικές σκέψεις μπορούν σταδιακά να επηρεάσουν τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής, ενισχύοντας την κατάθλιψη.⁴ Lebowitz, M. S., et al. (2015). Emphasizing Malleability in the biology of depression: Durable effects on perceived agency and prognostic pessimism. Behaviour Research and Therapy, 71, 125–130.

Placebo, nocebo και προσδοκίες στην υγεία

Στην ιατρική, η έννοια της αυτοεκπληρούμενης προφητείας συνδέεται με τα φαινόμενα placebo και nocebo. Όταν ένας άνθρωπος πιστεύει ότι μια θεραπεία θα τον βοηθήσει, αυξάνεται η πιθανότητα να παρατηρήσει βελτίωση, ακόμη και όταν το φάρμακο δεν περιέχει δραστική ουσία (placebo).⁶ Furukawa, T. A., et al. (2016). Placebo response rates in antidepressant trials: a systematic review of published and unpublished double-blind randomised controlled studies. The Lancet Psychiatry, 3(11), 1059–1066. Αντίθετα, όταν είναι πεπεισμένος ότι «σίγουρα θα έχει παρενέργειες» ή ότι «τίποτα δεν τον βοηθά», είναι πιθανότερο να βιώσει έντονα συμπτώματα ή να διακόψει πρόωρα τη θεραπεία (nocebo). Οι προσδοκίες, ο τρόπος ενημέρωσης από τον γιατρό και το προηγούμενο ιστορικό εμπειριών επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο που ερμηνεύουμε τα σωματικά σήματα και την ανταπόκριση στη θεραπεία.

Αυτοεκπληρούμενες προφητείες και σχέσεις

Για παράδειγμα, αν κάποιος ξεκινήσει μια σχέση έχοντας την πεποίθηση ότι “κανείς δεν μένει μαζί μου για καιρό”, είναι πιθανό να επενδύσει λιγότερο συναισθηματικά, να αποστασιοποιηθεί και τελικά να οδηγήσει, χωρίς να το συνειδητοποιεί ο ίδιος, σε μια ακόμη διάλυση σχέσης.

Αν ο σύντροφος την αφήσει, η γυναίκα θα αποδειχτεί ότι είχε δίκιο, δεν ήταν κατάλληλος για σχέση. Ωστόσο, δεν θα μπορέσει να δει ότι οι υποθέσεις της επηρέασαν τη συμπεριφορά της, και ότι η ίδια προκάλεσε τη διάλυση της σχέσης με τη στάση της.

Οι αυτοεκπληρούμενες προφητείες έχουν βαθιές επιδράσεις στις σχέσεις, και αυτές οι επιδράσεις να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνείτε με τους άλλους. Όταν έχουμε εσωτερικές πεποιθήσεις ή προσδοκίες, ή κάνουμε προβλέψεις για κάποιον, συχνά συμπεριφερόμαστε προς αυτόν με τρόπο ανάλογο με αυτές τις πεποιθήσεις και τις προσδοκίες. Είτε το κάνουμε συνειδητά είτε όχι, οι πεποιθήσεις και οι προσδοκίες μας για κάποιον θα επηρεάσουν την επικοινωνία μας με αυτόν.

Πως να αντιμετωπίσετε τις αυτοεκπληρούμενες προφητείες

Το πρώτο βήμα για να περιορίσετε τις αυτοεκπληρούμενες προφητείες είναι να τις αναγνωρίσετε και να κατανοήσετε πώς συνδέονται οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές σας – κάτι που αποτελεί βασικό στόχο της ψυχοθεραπείας. Αν και ακούγεται εύκολο δεν είναι, γιατί αυτά τα μοτίβα είναι ασαφή. Στη συνέχεια αρχίστε να αντιμετωπίζετε τις πεποιθήσεις σας. Το σύστημα των πεποιθήσεων βασίζεται στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά μας και επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας. Ο μόνος τρόπος αλλαγής των πεποιθήσεων είναι  η αλλαγή του τρόπου σκέψης.

Πρέπει να βγάλετε από τη ζωή σας το απόλυτο, και τις δηλώσεις όπως "πάντα", "ποτέ", "δεν μπορώ". Αν λέτε στον εγκέφαλό σας ότι δεν μπορεί να κάνει κάτι είναι φυσιολογικό να το πιστέψει. Με τον καιρό αυτό γίνεται πεποίθηση. Όταν πιστεύετε ότι δεν μπορείτε να κάνετε κάτι, παγιδεύεστε σε μια αρνητική αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Είναι σημαντικό να παρατηρήσουμε πότε ο εσωτερικός μας διάλογος γίνεται υπερβολικά αυστηρός ή άδικος απέναντι στον εαυτό μας και να τον αντικαταστήσουμε με πιο ρεαλιστικές και ισορροπημένες σκέψεις. Παρατηρήστε τον τρόπο σκέψης σας και τον εσωτερικό διάλογο, για παράδειγμα πείτε, "Ξέρω ότι δεν έχω τύχη στις σχέσεις, αλλά ίσως να είναι η σειρά μου να βρω την ευτυχία."

Η αλλαγή του τρόπου σκέψης γίνεται σταδιακά, είναι μια διαδικασία με πολλά βήματα που χρειάζεται δέσμευση, υπομονή και επιμονή. Να έχετε το μυαλό σας ανοιχτό και να μην το κατακλύζετε με αρνητικές και παράλογες πεποιθήσεις. Αφήστε το μυαλό σας ανοιχτό σε όλες τις πιθανότητες.

Μείνετε μακριά από τον απόλυτο τρόπο σκέψης. Όσα πιστεύουμε για τον εαυτό μας σήμερα, μπορεί και να μην είναι αλήθεια και έτσι να μένουμε κολλημένοι σε αρνητικές αυτοεκπληρούμενες προφητείες.

Σε αρκετές περιπτώσεις οι αυτοεκπληρούμενες προφητείες συνδέονται με πρώιμα βιώματα και παλαιότερες εμπειρίες από σχέσεις, τα οποία επηρεάζουν – συχνά ασυνείδητα – τον τρόπο που ερμηνεύουμε το παρόν και τις επιλογές που κάνουμε. Όμως αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα είναι ότι μένουμε κολλημένοι στην ίδια κατάσταση και πληγωνόμαστε με τον ίδιο τρόπο ξανά και ξανά. Επειδή οι αυτοεκπληρούμενες προφητείες έχουν ψυχολογικές ρίζες, μπορείτε να τις αντιμετωπίσετε με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας. Οι προφητείες σας μπορούν να μετατραπούν από κάτι "αναπόφευκτο", σε μια επιλογή, μέσα από τη σταδιακή αλλαγή σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφορών που επιτυγχάνεται στη θεραπευτική διαδικασία.⁵ Cuijpers, P., et al. (2016). How effective are cognitive behavior therapies for major depression and anxiety disorders? A meta‐analytic update of the evidence. World Psychiatry, 15(3), 245–258.

Ψυχοθεραπεία και EMDR

Όταν υιοθετούμε μια εσφαλμένη εκτίμηση, αυτή «χρωματίζει» τις προσδοκίες και τις συμπεριφορές μας με τρόπο που αυξάνουν την πιθανότητα το υποτιθέμενο σενάριο να συμβεί πράγματι.

Όταν έχουμε ανοιχτό το μυαλό μας σε όλες τις πιθανότητες επηρεάζουμε το σύστημα των πεποιθήσεων και τα συναισθήματά μας. Η ανησυχία μειώνεται όταν σταματάμε αυτό τον αρνητικό κύκλο της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Έτσι σταδιακά οι πεποιθήσεις και τα συναισθήματά μας αλλάζουν.

Με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, της θεραπείας EMDR για τραυματικά βιώματα, μπορεί κανείς να αποδυναμώσει τις αρνητικές πεποιθήσεις και να δημιουργήσει πιο λειτουργικά μοτίβα σκέψης και σχέσεων.⁷ Chen, Y.-R., et al. (2014). Efficacy of Eye-Movement Desensitization and Reprocessing for Patients with Posttraumatic-Stress Disorder: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. PLoS ONE, 9(8), e103676. Έτσι νέες θετικές δυνατότητες εμφανίζονται μπροστά μας, για μια ευτυχισμένη ζωή.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Merton, R. K. (1948). The Self-Fulfilling Prophecy. The Antioch Review, 8, 193-210. [Self-Fulfilling Prophecy]
2. ↸2.Jussim, L. (1986). Self-fulfilling prophecies: A theoretical and integrative review. Psychological Review, 93(4), 429–445. [Self-fulfilling prophecies]
3. ↸3.American Psychological Association. (n.d.). Self-fulfilling prophecy. In APA dictionary of psychology. [APA Dictionary Official Definition]
4. ↸4.Lebowitz, M. S., et al. (2015). Emphasizing Malleability in the biology of depression: Durable effects on perceived agency and prognostic pessimism. Behaviour Research and Therapy, 71, 125–130. [NIH PubMed Psychiatric Consensus]
5. ↸5.Cuijpers, P., et al. (2016). How effective are cognitive behavior therapies for major depression and anxiety disorders? A meta‐analytic update of the evidence. World Psychiatry, 15(3), 245–258. [CBT efficacy broad range]
6. ↸6.Furukawa, T. A., et al. (2016). Placebo response rates in antidepressant trials: a systematic review of published and unpublished double-blind randomised controlled studies. The Lancet Psychiatry, 3(11), 1059–1066. [Placebo across mental disorders]
7. ↸7.Chen, Y.-R., et al. (2014). Efficacy of Eye-Movement Desensitization and Reprocessing for Patients with Posttraumatic-Stress Disorder: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. PLoS ONE, 9(8), e103676. [EMDR for PTSD symptoms]