Τύποι διαταραχών προσωπικότητας

 Τύποι Διαταραχών Προσωπικότητας

Για κάποιον με διαταραχή προσωπικότητας, οι σχέσεις και οι υποχρεώσεις της καθημερινότητας που για τους περισσότερους ανθρώπους είναι δεδομένες, αποτελούν τεράστια πρόκληση.

Ως προσωπικότητα ορίζεται το σταθερό πρότυπο εσωτερικών βιωμάτων, το οποίο καθορίζει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται, σκέφτεται και συμπεριφέρεται ένα άτομο προς τους άλλους και σχετίζεται με τον εαυτό του. Γενετικοί, βιολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες διαμορφώνουν την προσωπικότητα του ατόμου.¹ Gupta, P., et al. (2024). A genome-wide investigation into the underlying genetic architecture of personality traits and overlap with psychopathology.

Διαταραχή προσωπικότητας: κλινικός ορισμός

Όταν ένα άτομο εμφανίζει διαταραχή προσωπικότητας, δυσκολεύεται να ανταποκριθεί προσαρμοστικά στις αλλαγές και στις απαιτήσεις της ζωής, καθώς και να διατηρήσει λειτουργικές διαπροσωπικές σχέσεις. Η διαταραχή προσωπικότητας διαχωρίζεται από τις φυσιολογικές διακυμάνσεις στην έκφραση της προσωπικότητας. Διαγιγνώσκεται κλινικά μόνο όταν αποτελεί μια σημαντική απόκλιση από το πολιτισμικά αναμενόμενο, ιδιαίτερα όταν αυτή βρίσκεται σε δυσαρμονία με το κοινωνικό περιβάλλον. Το πρότυπο αυτών των εσωτερικών βιωμάτων και συμπεριφορών, για να πληροί τα κριτήρια της διάγνωσης, πρέπει να είναι μόνιμο και δύσκαμπτο, να δυσχεραίνει την προσαρμογή και τη λειτουργικότητα του ατόμου.​

Οι διαταραχές προσωπικότητας συχνά σχετίζονται με αυξημένα επίπεδα στρες και κοινωνική απομόνωση, και να συνδέονται με υψηλότερη πιθανότητα εμφάνισης κατάθλιψης και άλλων ψυχικών διαταραχών.​

Περίπου το 2-4% του γενικού πληθυσμού εκτιμάται ότι πληροί τα κριτήρια για κάποια διαταραχή προσωπικότητας.² Winsper, C., et al. (2019). The prevalence of personality disorders in the community: a global systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 216(2), 69–78.

• Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια του, DSM-5 οι διαταραχές προσωπικότητας κατηγοριοποιούνται σε τρεις ομάδες Α, Β, και Γ. Για να γίνει η διάγνωση των διαταραχών της προσωπικότητας, το άτομο πρέπει να πληρεί συγκεκριμένα κριτήρια.
• Το ICD-11 έχει πλέον υιοθετήσει μια διαφορετική, διαστασιακή προσέγγιση, σε αντίθεση με το DSM και το παλαιότερο κατηγορικό σύστημα του ICD-10. Αντί για ξεχωριστούς τύπους (π.χ. παρανοειδής, ναρκισσιστική), η διάγνωση κατά ICD-11 βασίζεται στη βαρύτητα της διαταραχής (ήπια, μέτρια, σοβαρή, κωδικός 6D10) και σε πέντε τομείς χαρακτηριστικών. Η οριακή διαταραχή διατηρείται ως ειδικός προσδιοριστής λόγω της κλινικής της σημασίας.

Ομάδα Α

Ασυνήθεις, εκκεντρικές προσωπικότητες. Αυτή η ομάδα περιλαμβάνει τις ακόλουθες διαταραχές προσωπικότητας με διακριτά χαρακτηριστικά :

• Παρανοειδής διαταραχή προσωπικότητας
• Σχιζοειδής διαταραχή προσωπικότητας
• Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας

Παρανοειδής διαταραχή της προσωπικότητας

Τα άτομα με παρανοειδή διαταραχή χαρακτηρίζονται από συνεχή και γενικευμένη καχυποψία για τα κίνητρα των άλλων. Χωρίς επαρκή τεκμήρια, τείνουν να υποπτεύονται ότι οι άλλοι θα τους εκμεταλλευτούν, θα τους βλάψουν ή θα τους εξαπατήσουν.

Ένα άτομο μπορεί να νιώθει:

• Δυσπιστία και καχυποψία
• Υπερεγρήγορση
• Φόβο
• Ανησυχία ότι κάποιος θα το εκμεταλλευτεί
• Οργή που να οδηγεί στην κακοποίηση
• Ανησυχία για κρυφά μηνύματα ή κίνητρα

Η έλλειψη εμπιστοσύνης στους γύρω μπορεί να δυσκολέψει το άτομο στην διατήρηση των σχέσεων με τους γύρω του.

Περίπου το 2-4% του γενικού πληθυσμού ίσως να έχει αυτή τη διαταραχή.

Σχιζοειδής διαταραχή προσωπικότητας

Το άτομο με σχιζοειδή διαταραχή προσωπικότητας παρουσιάζει ένα διάχυτο πρότυπο αποσύνδεσης από κοινωνικές σχέσεις και περιορισμένο εύρος συναισθηματικής έκφρασης. Συχνά δεν επιθυμεί στενές σχέσεις, ακόμη και με μέλη της οικογένειάς του, και εκδηλώνει συναισθηματική ψυχρότητα. Επηρεάζει μικρό ποσοστό του πληθυσμού (κάτω του 1%). Το άτομο με σχιζοειδή διαταραχή τείνει να:

Το άτομο με σχιζοειδή διαταραχή προσωπικότητας τείνει να :

• Αποφεύγει τις στενές κοινωνικές σχέσεις με τους άλλους
• Δυσκολεύεται να διαμορφώσει τις προσωπικές του σχέσεις
• Επιλέγει επαγγελματικές δραστηριότητες με περιορισμένη κοινωνική αλληλεπίδραση
• Αντιδρά σε καταστάσεις με τρόπους που μπορεί να θεωρηθούν κοινωνικά ανακόλουθοι
• Επιδεικνύει τάσεις απομόνωσης

Η σχιζοειδής διαταραχή προσωπικότητας διακρίνεται από τη σχιζοφρένεια, καθώς οι ψυχώσεις και οι ψευδαισθήσεις δεν αποτελούν δομικό στοιχείο της διαταραχής, αν και υπάρχει γενετική σύνδεση.

Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας

Τα άτομα με σχιζότυπη διαταραχή εμφανίζουν ένα συνεχές πρότυπο κοινωνικών και διαπροσωπικών ελλειμμάτων. Διατηρούν ελάχιστες στενές σχέσεις, κυρίως λόγω της δυσκολίας κατανόησης των κοινωνικών συμβάσεων και της επίδρασης της συμπεριφοράς τους στους άλλους.

Τα διαγνωστικά κριτήρια περιλαμβάνουν:

• Ιδέες συσχέτισης (λανθασμένη ερμηνεία τυχαίων συμβάντων ως προσωπικών)
• Παράδοξες πεποιθήσεις ή μαγική σκέψη (π.χ. πίστη στην τηλεπάθεια)
• Γνωσιακές και αντιληπτικές διαστρεβλώσεις
• Ιδιοσυγκρασιακός λόγος (μεταφορικός, περιστασιακός)
• Καχυποψία ή παρανοϊκός ιδεασμός
• Περιορισμένο ή απρόσφορο συναίσθημα
• Εκκεντρική εμφάνιση ή συμπεριφορά
• Υπερβολικό κοινωνικό άγχος που δεν μειώνεται με την εξοικείωση

Ένα άτομο με αυτή τη διαταραχή παρουσιάζει αυξημένη πιθανότητα μετάβασης σε σχιζοφρένεια συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό.

Ομάδα Β

Δραματικές, συναισθηματικές, ασταθείς. Αυτή η ομάδα περιλαμβάνει τις ακόλουθες διαταραχές προσωπικότητας με διακριτά χαρακτηριστικά:

• Αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας
• Οριακή διαταραχή προσωπικότητας (ΟΔΠ)
• Ιστριονική διαταραχή προσωπικότητας
• Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας

Αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας

Χαρακτηρίζεται από αδιαφορία για τα δικαιώματα των άλλων και παραβίασή τους. Το άτομο συχνά δρα χωρίς να λαμβάνει υπόψη ηθικούς φραγμούς ή τις συνέπειες των πράξεών του, παρουσιάζοντας έλλειμμα ενσυναίσθησης.

Αυτό συχνά εκδηλώνεται με:​

• Ανεύθυνη και παραβατική συμπεριφορά
• Δολιότητα
• Βίαιη συμπεριφορά
• Ροπή προς εγκληματικές πράξεις

Αν και αφορά το 1-3% του γενικού πληθυσμού, σε σωφρονιστικά καταστήματα τα ποσοστά είναι σημαντικά υψηλότερα. Η παρουσία διαταραχής διαγωγής στην παιδική ηλικία αποτελεί προδιαθεσικό παράγοντα.

Οριακή διαταραχή προσωπικότητας

Η κλινική εικόνα της οριακής διαταραχής χαρακτηρίζεται από ένα διαχρονικά σταθερό πρότυπο αστάθειας που αφορά στην εικόνα του εαυτού, τα συναισθήματα και τις διαπροσωπικές σχέσεις.⁴ Leichsenring, F., et al. (2024). Borderline personality disorder: a comprehensive review of diagnosis and clinical presentation, etiology, treatment, and current controversies. World Psychiatry, 23(1), 4–25. Τα άτομα βιώνουν έντονη ευαισθησία στην απόρριψη και συχνά καταφεύγουν σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές (απόπειρες αυτοκτονίας, αυτοτραυματισμοί, χαρακιές, κα).

Βασικά χαρακτηριστικά:

• Συναισθηματική απορρύθμιση και εναλλαγές στη διάθεση
• Διαταραχή ταυτότητας
• Παρορμητικότητα (π.χ. επικίνδυνη οδήγηση, κατάχρηση ουσιών)
• Χρόνια αισθήματα κενού
• Εναλλαγή μεταξύ εξιδανίκευσης και υποτίμησης στις σχέσεις
• Παροδικός παρανοϊκός ιδεασμός υπό στρες

Η θεραπευτική αντιμετώπιση της οριακής διαταραχής βασίζεται σε εξειδικευμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT) και η Θεραπεία Σχημάτων. Η φαρμακευτική αγωγή χρησιμοποιείται επικουρικά για τη διαχείριση συγκεκριμένων συμπτωμάτων, όπως η συναισθηματική δυσρύθμιση ή η συννοσηρότητα με άλλες ψυχικές διαταραχές. Οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες,³ American Psychiatric Association. (2024). Practice guideline for the treatment of patients with borderline personality disorder. American Psychiatric Association. τονίζουν τη σημασία της μακροχρόνιας ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης και της εξατομικευμένης θεραπευτικής προσέγγισης.

Ιστριονική διαταραχή προσωπικότητας

Το άτομο με ιστριονική διαταραχή διακατέχεται από την ανάγκη να επιζητά την προσοχή, χρησιμοποιώντας συχνά την εμφάνιση ή θεατρική συμπεριφορά.

Η συμπεριφορά μπορεί να είναι:

• Εγωκεντρική
• Σεξουαλικά προκλητική ή σαγηνευτική σε ακατάλληλα πλαίσια
• Υπερβολικά δραματική με ρηχό συναίσθημα
• Επηρεαζόμενη εύκολα από τρίτους

Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας

Το άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας παρουσιάζει μια μεγαλειώδη αίσθηση εαυτού, η οποία συχνά καλύπτει μια εύθραυστη αυτοεκτίμηση.

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα:

• Φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας ή δύναμης
• Ανάγκη για υπερβολικό θαυμασμό
• Έλλειψη ενσυναίσθησης για τις ανάγκες των άλλων
• Αίσθηση "ιδιαίτερων δικαιωμάτων" (entitlement)
• Φθόνος προς τρίτους ή πεποίθηση ότι οι άλλοι το φθονούν

Ομάδα Γ

Ανασφαλείς, αγχοφοβικές. Αυτή η ομάδα περιλαμβάνει τις ακόλουθες διαταραχές προσωπικότητας με διακριτά χαρακτηριστικά:

• Αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας
• Εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας
• Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας (OCPD)

Αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας

Χαρακτηρίζεται από κοινωνική αναστολή, αισθήματα ανεπάρκειας και υπερευαισθησία στην αρνητική αξιολόγηση. Το άτομο αποφεύγει επαγγελματικές ή κοινωνικές δραστηριότητες λόγω φόβου κριτικής, απόρριψης ή αποδοκιμασίας.

Εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας

Παρουσιάζει μια διάχυτη και υπερβολική ανάγκη φροντίδας, που οδηγεί σε υποτακτική συμπεριφορά και φόβο αποχωρισμού. Το άτομο δυσκολεύεται στη λήψη καθημερινών αποφάσεων χωρίς διαβεβαίωση από τρίτους και νιώθει άβολα ή αβοήθητο όταν είναι μόνο του. Βιώνει ένα επίμονο φόβο εγκατάλειψης.

Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας

Διαφέρει από την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD). Χαρακτηρίζεται από ενασχόληση με την τάξη, την τελειοθηρία και τον έλεγχο, εις βάρος της ευελιξίας και της αποδοτικότητας. Το άτομο μπορεί να είναι υπερβολικά αφοσιωμένο στην εργασία, άκαμπτο σε θέματα ηθικής και αξιών, και απρόθυμο να αναθέσει καθήκοντα σε άλλους.

Συμπεράσματα και Κλινική Προσέγγιση

Οι διαταραχές προσωπικότητας μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά και ίσως να είναι δύσκολο να τις διαχωρίσουμε, παρόλο τα κριτήρια του DSM-5. Μετά τη διάγνωση, η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους με διαφορετικές διαταραχές προσωπικότητας. Συχνά οι άνθρωποι δεν νιώθουν ότι υπάρχει κάτι λάθος στην συμπεριφορά τους, αλλά ζητούν βοήθεια επειδή νιώθουν κοινωνικά απομονωμένοι και φοβισμένοι.

Διαχείριση και Θεραπευτικές προσεγγίσεις

Η αντιμετώπιση των διαταραχών προσωπικότητας βασίζεται κυρίως σε εξειδικευμένες μορφές ψυχοθεραπείας. Η φαρμακευτική αγωγή συνήθως αξιοποιείται επικουρικά για τη διαχείριση συνυπαρχουσών καταστάσεων, όπως η κατάθλιψη ή το άγχος.

Ο ειδικός ψυχίατρος θα σχεδιάσει το κατάλληλο θεραπευτικό πλάνο. Η ψυχοθεραπεία στοχεύει στην υποστήριξη των ανθρώπων ώστε να κατανοήσουν τα μοτίβα συμπεριφοράς τους και να αναπτύξουν λειτουργικότερους τρόπους προσαρμογής. Με την κατάλληλη και συστηματική παρέμβαση, μπορεί να βελτιωθεί η ποιότητα ζωής και η διαπροσωπική λειτουργικότητα του ατόμου.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Gupta, P., et al. (2024). A genome-wide investigation into the underlying genetic architecture of personality traits and overlap with psychopathology. [Genetic architecture of personality traits]
2. ↸2.Winsper, C., et al. (2019). The prevalence of personality disorders in the community: a global systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 216(2), 69–78. [Global prevalence of personality disorders]
3. ↸3.American Psychiatric Association. (2024). Practice guideline for the treatment of patients with borderline personality disorder. American Psychiatric Association. [APA guidelines for BPD treatment]
4. ↸4.Leichsenring, F., et al. (2024). Borderline personality disorder: a comprehensive review of diagnosis and clinical presentation, etiology, treatment, and current controversies. World Psychiatry, 23(1), 4–25. [BPD diagnosis and clinical presentation]