Ψυχογενής πόνος (ψυχοσωματικοί πόνοι)

Ψυχογενής πόνος - Ψυχοσωματικοί πόνοι

Το σώμα μας συχνά εκδηλώνει όλα όσα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει το μυαλό σε συναισθηματικό επίπεδο. Αυτός είναι ο ψυχογενής πόνος, ο σωματικός πόνος που έχει άμεση σχέση με το συναισθηματικό στρες.

Τι είναι ο ψυχογενής πόνος;

Ο ψυχογενής πόνος είναι ένας όρος που περιγράφει τον πόνο που προκαλούν συναισθηματικοί παράγοντες όπως η κατάθλιψης και το άγχος. Οι άνθρωποι με κατάθλιψη και άγχος αναφέρουν ότι νιώθουν πόνο σε όλο τους το σώμα, ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάποια προφανής αιτία.

Η διαχείριση του ψυχογενούς πόνου αποτελεί μια σύνθετη διαδικασία, καθώς απαιτεί την ψυχολογική επεξεργασία των δυσλειτουργικών σκέψεων.

Πώς τα συναισθήματα μπορούν να προκαλούν σωματικό πόνο;

Στην καθημερινή μου κλινική πρακτική, συναντώ συχνά ασθενείς που νιώθουν απογοητευμένοι όταν οι ιατρικές τους εξετάσεις βγαίνουν "καθαρές", ενώ οι ίδιοι συνεχίζουν να υποφέρουν καθημερινά.

Η βασική ιδέα είναι ότι το μυαλό μας είναι ικανό να δημιουργεί πολλά ψυχοσωματικά συμπτώματα. Είτε πρόκειται για ένα πόνο στην πλάτη, στους ώμους ή στον αυχένα, το μυαλό έχει πανίσχυρο ρόλο στον πόνο. Όλοι αυτοί οι πόνοι, όπως ο πονοκέφαλος, ο στομαχόπονος είναι πραγματικοί.² Kent et al. (2023). Cognitive functional therapy with or without movement sensor biofeedback versus usual care for chronic, disabling low back pain (RESTORE): a randomised, controlled trial. The Lancet.

Υπάρχουν πολλά παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς τους γονείς τους, οι οποίοι θα τα βοηθούσαν να αντιμετωπίζουν κάθε δυσκολία που προκύπτει. Αλλά ως παιδιά, βασιζόμαστε τους γονείς μας για να καταλάβουμε τι συμβαίνει (είναι οι άνθρωποι που εμπιστευόμαστε). Όταν δεν έχουμε υποστήριξη, κάνουμε το καλύτερο που μπορούμε. Πολλά παιδιά αναπτύσσουν μηχανισμούς άμυνας απέναντι στα επώδυνα συναισθήματα. Ωστόσο, τα ψυχικά τραύματα μένουν βαθιά κρυμμένα μέσα τους.

Η κοινωνία μας κάνει δύσκολη την επούλωση

Από μικρή ηλικία μαθαίνουμε να μην εκφράζουμε τα συναισθήματά μας. Όμως, η καταπίεση των συναισθημάτων, του πόνου, της λύπης και ακόμη και του ενθουσιασμού προκαλεί σωματικό πόνο. Αντί να επεξεργαστούμε όσα νιώθουμε τα θάβουμε κάτω από το χαλί και αυτά βρίσκουν μέσα από το σώμα τρόπους να εμφανιστούν με τη μορφή πόνου.

Αν και όλοι οι σωματικοί πόνοι δεν προκύπτουν από το μυαλό, είναι σημαντικό να ακούμε το σώμα μας και να μπορούμε να διαχωρίσουμε τα συναισθηματικά ζητήματα από τα σωματικά.

Πώς τα ψυχικά τραύματα μπορεί να προκαλούν χρόνιο πόνο;

Ο χρόνιος πόνος είναι ο παρατεταμένος σωματικός πόνος που διαρκεί πολύ περισσότερο από την φυσιολογική διαδικασία της επούλωσης. Αυτός ο πόνος μπορεί να προκύπτει από τραυματισμούς, φλεγμονές, νευραλγίες και νευροπάθειες (διαταραχές των νεύρων), αλλά μερικοί άνθρωποι υποφέρουν ακόμη και στην απουσία αυτών των παραγόντων. Ο χρόνιος πόνος μπορεί να παρεμβαίνει στην λειτουργικότητα ενός ατόμου και οι φαρμακευτικές αγωγές για τον πόνο μπορεί να προκαλούν εθισμό. Ο χρόνιος πόνος συχνά συνυπάρχει με συναισθήματα απελπισίας, κατάθλιψης και άγχους.³ Cohen et al. (2021). Chronic pain: an update on burden, best practices, and new advances.The Lancet.

Μορφές πόνου που έχουν σχέση με το συναισθηματικό στρες

Η σύγχρονη ψυχιατρική και ψυχοσωματική ιατρική δεν αποδέχεται την απλουστευτική αντιστοίχιση συγκεκριμένων σωματικών πόνων με συγκεκριμένα συναισθήματα (π.χ. ότι ο πόνος στα γόνατα υποδηλώνει εγωισμό). Αντιθέτως, η επιστημονική προσέγγιση εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο το χρόνιο στρες, το τραύμα και η συναισθηματική φόρτιση επιδρούν στο κεντρικό νευρικό σύστημα, οδηγώντας σε αυξημένη ευαισθησία στον πόνο σε διάφορα σημεία του σώματος, όπως ο αυχένας, η μέση ή οι αρθρώσεις, μέσω νευροβιολογικών μηχανισμών και μυϊκής έντασης. Ο υποθάλαμος και η αμυγδαλή, τα κέντρα του εγκεφάλου που ρυθμίζουν το συναίσθημα και τον φόβο, βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία με το αυτόνομο νευρικό σύστημα.

Όταν το άτομο βιώνει παρατεταμένο στρες, αυξάνεται η έκκριση κορτιζόλης και άλλων ορμονών του στρες, προκαλώντας μια συστηματική φλεγμονώδη απόκριση. Αυτή η φλεγμονή, αν και συχνά υποκλινική, μπορεί να ερεθίσει τις απολήξεις των νεύρων στους μύες και τις αρθρώσεις, δημιουργώντας την αίσθηση του πόνου ακόμη και απουσία εμφανούς ιστικής βλάβης. Είναι κρίσιμο να γίνει κατανοητό πως ο εγκέφαλος διαθέτει εκτεταμένη νευροπλαστικότητα. Όπως μπορεί να «μάθει» να παράγει πόνο, με τον ίδιο τρόπο μπορεί, μέσω κατάλληλων θεραπευτικών προσεγγίσεων, να «ξεμάθει» την επεξεργασία του πόνου. Η ψυχοεκπαίδευση του ασθενούς γύρω από αυτούς τους μηχανισμούς αποτελεί το πρώτο και πιο κρίσιμο βήμα για την αποκατάσταση, καθώς αποδυναμώνει τον φόβο που τρέφει τον κύκλο του πόνου.

Ποιες είναι οι αιτίες του ψυχογενούς πόνου;

Δεν είναι απολύτως ξεκάθαρο γιατί ο εγκέφαλος μερικές φορές προκαλεί πόνο ενώ δεν υπάρχει κάποια αιτία. Κάποιες θεωρίες προτείνουν ότι αυτό συμβαίνει λόγω επώδυνων αναμνήσεων, μια κατάσταση στην οποία το νευρικό σύστημα διατηρεί τον πόνο για πολύ καιρό μετά την επούλωση ενός τραύματος. Άλλοι προτείνουν ότι ο ψυχογενής πόνος μπορεί να οφείλεται σε σήματα που μπερδεύονται στον εγκέφαλο.

Η φυσιολογική αίσθηση του πόνου και ο εντοπισμός του στο σώμα συμβαίνει μέσω νευρικών υποδοχέων, πράγμα που μπορεί να σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μεταφράζει το συναισθηματικό στρες σε σωματικό πόνο. Μερικοί ψυχολογικοί παράγοντες που ίσως προκαλούν πόνο περιλαμβάνουν τις διαταραχές άγχους, την διπολική διαταραχή, την κατάθλιψη.

Όπως ο πόνος που προκύπτει από σωματικά ερεθίσματα, έτσι και ο ψυχογενής πόνος μπορεί να είναι οξύς ή χρόνιος. Ο οξύς πόνος είναι απότομος αλλά σύντομος, και συνήθως δεν χρειάζεται θεραπεία. Ο χρόνιος πόνος είναι επίμονος, μπορεί να διαρκεί από μερικές εβδομάδες μέχρι χρόνια. Λόγω της ταλαιπωρίας που προκαλεί ο χρόνιος πόνος είναι σημαντική η θεραπεία του. Ο χρόνιος ψυχογενής πόνος μπορεί να κάνει την εμφάνισή του σε οποιοδήποτε σημείο του σώματος, αν και πιο συχνά προκαλεί πονοκέφαλο, πόνο στο στομάχι ή στην πλάτη.

Ολιστική Διαχείριση του Ψυχογενούς Πόνου

Η θεραπεία πάντα είναι ανάλογη με τον τύπο του πόνου και το ιστορικό του ψυχικού στρες. Πριν από την θεραπεία του ψυχογενούς πόνου είναι σημαντικό να επισκεφτείτε το γιατρό σας ώστε να αποκλείσετε άλλες πιθανές αιτίες του πόνου. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες του NICE, η κλινική αξιολόγηση οφείλει να είναι ολοκληρωμένη και να εστιάζει στον ασθενή ως ολότητα.⁴ Chronic pain (primary and secondary) in over 16s: assessment of all chronic pain and management of chronic primary pain (NICE Guideline NG193). Από εκεί και πέρα η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει:

• Διαχείριση των συμπτωμάτων: Στο πλαίσιο μιας διεπιστημονικής προσέγγισης και πάντα με ιατρική καθοδήγηση, οι ασθενείς ενδέχεται να λάβουν υποστηρικτική αγωγή για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Η διαχείριση του χρόνιου πόνου μπορεί να ενισχυθεί με εξειδικευμένες ψυχολογικές παρεμβάσεις, όπως το Pain Reprocessing Therapy.¹ Ashar et al. (2022).Effect of pain reprocessing therapy vs placebo and usual care for patients with chronic back pain: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry.
• Διερεύνηση των ψυχολογικών παραγόντων: με την βοήθεια ενός έμπειρου ψυχοθεραπευτή κάθε άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει τις υποκείμενες αιτίες του άγχους.

Ο ρυθμός βελτίωσης της συμπτωματολογίας ποικίλλει ανάλογα με τα ατομικά ψυχολογικά και βιολογικά δεδομένα κάθε ατόμου. Δυστυχώς, ακόμη και στις μέρες μας ο ψυχογενής πόνος και άλλες ψυχικές διαταραχές αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό και το στίγμα παραμένει.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Ashar et al. (2022).Effect of pain reprocessing therapy vs placebo and usual care for patients with chronic back pain: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry. [link]
2. ↸2.Kent et al. (2023). Cognitive functional therapy with or without movement sensor biofeedback versus usual care for chronic, disabling low back pain (RESTORE): a randomised, controlled trial. The Lancet. [link]
3. ↸3.Cohen et al. (2021). Chronic pain: an update on burden, best practices, and new advances.The Lancet. [link]
4. ↸4.Chronic pain (primary and secondary) in over 16s: assessment of all chronic pain and management of chronic primary pain (NICE Guideline NG193). [link]