Υπαρξιακά προβλήματα

Υπαρξιακά προβλήματα

Ο υπαρξισμός είναι ένα φιλοσοφικό κίνημα που εμβαθύνει στην ανθρώπινη εμπειρία, εστιάζοντας στα θεμελιώδη ερωτήματα της ύπαρξης. Ο Ίρβιν Γιάλομ, ένας διάσημος ψυχίατρος και υπαρξιακός ψυχοθεραπευτής, αναγνώρισε τέσσερα βασικά υπαρξιακά προβλήματα που παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ζωής μας. Οι πληροφορίες που παρουσιάζονται εδώ έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστούν την επαγγελματική ψυχοθεραπευτική υποστήριξη.

Ποια είναι τα πιο σημαντικά υπαρξιακά προβλήματα;

1. Θάνατος

Ο θάνατος είναι ένα υπαρξιακό πρόβλημα που πλανάται πάνω από τις ζωές μας. Ο Γιάλομ υποστηρίζει ότι η επίγνωση της θνητότητας επηρεάζει τις αποφάσεις, τις αξίες και τις πράξεις μας. Ο φόβος του θανάτου μπορεί να προκαλεί άγχος και υπαρξιακό τρόμο. ² Menzies, R. E., et al. (2018). Death anxiety and its relationship with obsessive-compulsive disorder. Journal of Abnormal Psychology, 127(6), 598-610. Σύμφωνα με ερευνητικές μελέτες, το άγχος θανάτου σχετίζεται με διάφορες ψυχολογικές καταστάσεις και αποτελεί σημαντικό αντικείμενο θεραπευτικής προσέγγισης. Ωστόσο, η αποδοχή της πραγματικότητας της θνητότητας μπορεί παραδόξως να μας οδηγήσει σε μια βαθύτερη εκτίμηση της ζωής. Μπορεί να μας δώσει κίνητρο να αξιοποιήσουμε στο έπακρο τον χρόνο μας και να ασχοληθούμε με ουσιαστικές δραστηριότητες.

Η διαχείριση του φόβου του θανάτου είναι μια προσωπική και διαρκής διαδικασία, και διαφορετικές στρατηγικές λειτουργούν για διαφορετικά άτομα. Κάποιες από αυτές περιλαμβάνουν:

• Κατανοήστε ότι ο θάνατος είναι φυσιολογικό κομμάτι της ζωής.
• Κάντε διαλογισμό και τεχνικές ενσυνειδητότητας που μπορεί να συμβάλουν στη διαχείριση του άγχους για το μέλλον. Ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι παρεμβάσεις βασισμένες στην ενσυνειδητότητα μπορεί να μειώσουν συμπτώματα άγχους.
• Μιλήστε σε φίλους, οικογένεια ή έναν ψυχοθεραπευτή για τους φόβους και τα συναισθήματα σας.
• Δημιουργήστε μια ουσιαστική ζωή. Ενισχύστε τις σχέσεις σας και κάντε πράγματα που δίνουν νόημα στη ζωή σας.
• Αγκαλιάστε το παρόν και κάντε την κάθε μέρα να μετράει.
• Εκφράστε τις σκέψεις και τα συναισθήματα σας μέσω της τέχνης, της γραφής ή της μουσικής.
• Κάντε τακτικά άσκηση, που σύμφωνα με έρευνες συνδέεται με την υποστήριξη της ψυχικής υγείας.
• Αναπτύξτε μια νοοτροπία ευγνωμοσύνης και επικεντρωθείτε σε όλα τα θετικά στοιχεία της ζωής σας.

Αυτές οι στρατηγικές μπορεί να είναι χρήσιμες, αλλά η αποτελεσματικότητα τους ποικίλλει ανάλογα με το άτομο. Για εξατομικευμένη καθοδήγηση, συμβουλευτείτε έναν ψυχοθεραπευτή.

2. Ελευθερία

Ο υπαρξισμός δίνει έμφαση στην ιδέα της προσωπικής ελευθερία και ευθύνης. Ο Γιάλομ υποστηρίζει ότι η αναγνώριση ότι έχουμε την ελευθερία να κάνουμε επιλογές στη ζωή μας, συνοδεύεται από την ευθύνη να κάνουμε ουσιαστικές επιλογές. Το άγχος προκύπτει από αυτή την ευθύνη. Μας προκαλεί να αντιμετωπίσουμε τις αξίες, τις πεποιθήσεις και τις συνέπειες των πράξεών μας.

Είμαστε καταδικασμένοι να είμαστε ελεύθεροι. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι μπορούμε να κάνουμε όποια επιλογή επιθυμούμε και να ζήσουμε με αυτή.

Για παράδειγμα, αν αγοράσουμε ένα σπίτι δεν θα έχουμε πρόσβαση στις αποταμιεύσεις μας και πρέπει να πληρώνουμε το δάνειο. Αλλά αν δεν το αγοράσουμε, δεν θα έχουμε δικό μας σπίτι και θα ζούμε στο έλεος των ιδιοκτητών και θα πρέπει να πληρώνουμε συνεχώς αυξανόμενο ενοίκιο. Ποια είναι λοιπόν η επιλογή που μας κάνει ελεύθερους; Καμία αλλά και οι δυο. Αυτό είναι το δίλημμα: για αυτό η ελευθερία είναι τόσο τρομακτική.

Η διαχείριση της υπαρξιακής ανησυχίας για την ελευθερία περιλαμβάνει την εύρεση τρόπων για την αντιμετώπιση των προκλήσεων. Κάποιες στρατηγικές περιλαμβάνουν:

• Αναγνωρίστε ότι η ελευθερία περιέχει ευθύνη. Αναλάβετε την ευθύνη των επιλογών σας.
• Θέστε βραχυπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους στόχους.
• Αναγνωρίστε τις αξίες και τις πεποιθήσεις σας, όσα έχουν αξία για εσάς.
• Δημιουργήστε μια ρουτίνα που θα σας παρέχει σταθερότητα.
• Δείτε τα λάθη σας ως ευκαιρίες εξέλιξης. Μάθετε από τις εμπειρίες σας, τις θετικές και τις αρνητικές.
• Διαβάστε φιλοσοφικά κείμενα για την ιδέα της ελευθερίας.
• Περάστε χρόνο στη φύση.

Αυτές οι στρατηγικές μπορεί να είναι χρήσιμες, ωστόσο η αποτελεσματικότητα τους ποικίλλει ανάλογα με τον κάθε άνθρωπο. Για εξατομικευμένη καθοδήγηση, συμβουλευτείτε έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

3. Απομόνωση

Η υπαρξιακή απομόνωση αναφέρεται στην ιδέα ότι, τελικά, ο κάθε άνθρωπος είναι μόνος στην υποκειμενική εμπειρία του κόσμου. Παρά τη σύνδεση με τους άλλους, δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίζουμε απόλυτα ή να κατανοήσουμε τον εσωτερικό κόσμο των άλλων. Αυτή η υπαρξιακή ανησυχία μπορεί να οδηγεί σε συναισθήματα μοναξιάς και αποσύνδεσης.

Η διαχείριση της υπαρξιακής απομόνωσης συχνά περιλαμβάνει συνδυασμό στρατηγικών. Κάποιες από αυτές περιλαμβάνουν:

• Μείνετε συνδεδεμένοι με τους ανθρώπους γύρω σας. Γίνετε μέλη σε ομάδες που έχουν κοινά ενδιαφέροντα με εσάς.
• Μοιραστείτε τις σκέψεις και τα συναισθήματα σας με φίλους, συγγενείς ή έναν ψυχοθεραπευτή. Η επικοινωνία μπορεί να συμβάλει στη μείωση της αίσθησης απομόνωσης.
• Κάντε ευγενικές πράξεις που δημιουργούν την αίσθηση του σκοπού.
• Δημιουργήστε πιο βαθιές, ουσιαστικές σχέσεις με λίγους ανθρώπους.
• Δείξτε ενσυναίσθηση και συμπόνια στους άλλους.
• Περάστε χρόνο στη φύση για να αισθανθείτε τη σύνδεση με τον κόσμο.
• Δείξτε αυτοσυμπόνια και αποδεχτείτε ότι όλοι βιώνουμε στιγμές απομόνωσης.

Αυτές οι στρατηγικές μπορεί να είναι χρήσιμες αλλά είναι αναγκαία η εξατομικευμένη καθοδήγηση, για αυτό συμβουλευτείτε έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

4. Έλλειψη σκοπού

Το νόημα και ο σκοπός της ζωής είναι θεμελιώδη στοιχεία της ανθρώπινης ύπαρξης. Όταν τα άτομα έρχονται αντιμέτωπα με την πιθανότητα ότι η ζωή στερείται σκοπού, μπορεί να οδηγηθούν σε υπαρξιακή απελπισία. Ωστόσο, έχουμε τη δύναμη να δημιουργήσουμε το δικό μας νόημα μέσα από τις επιλογές και τις πράξεις μας.

Υπάρχουν κάποιες στρατηγικές για να βρείτε ξανά το νόημα και το σκοπό της ζωής σας:

• Είναι στο χέρι σας να βρείτε το σκοπό της ζωής σας. Κάποιες φορές θα νιώθετε αβεβαιότητα αλλά αυτό είναι κομμάτι της ζωής.
• Αναγνωρίστε τις αξίες και τις πεποιθήσεις σας. Κατανοήστε τι έχει πραγματικά σημασία για εσάς.
• Δημιουργήστε ουσιαστικές σχέσεις με τους φίλους, την οικογένεια. Η σύνδεση συμβάλλει στην αίσθηση του σκοπού.
• Επενδύσετε στην προσωπική σας εξέλιξη. Μάθετε νέες δεξιότητες και γνώσεις.
• Εκφράστε την ευγνωμοσύνη σας για όλα τα θετικά στοιχεία της ζωής σας.

Αυτές οι στρατηγικές μπορεί να είναι χρήσιμες, αλλά η αποτελεσματικότητα τους ποικίλλει ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου. Για εξατομικευμένη καθοδήγηση, συμβουλευτείτε έναν ψυχοθεραπευτή.

Τα υπαρξιακά προβλήματα μπορεί να προκαλούν άγχος;

Πολλοί άνθρωποι περνούν περιόδους στη ζωή τους που αναρωτιούνται, "Γιατί είμαι εδώ; Τι δίνει νόημα στη ζωή μου; Τι συμβαίνει όταν πεθαίνουμε;"

Για πολλούς αυτές οι ερωτήσεις είναι πηγή περιέργειας και εξέλιξης. Για άλλους είναι πηγή άγχους, ανησυχίας. Όταν αυτό το άγχος γίνει επίμονο, συχνά ονομάζεται υπαρξιακό άγχος. Αν το άγχος σας επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή σας λειτουργία ή διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, συνιστάται η αξιολόγηση από έναν εξειδικευμένο ψυχίατρο ή ψυχοθεραπευτή.

Τι είναι το υπαρξιακό άγχος;

Το υπαρξιακό άγχος διαφέρει από το στρες ή την ανησυχία που οφείλεται στα προβλήματα της καθημερινότητας. Προκύπτει από την επίγνωση για πιο βαθιά θέματα της ζωής, όπως η θνητότητα, η ελευθερία, η απομόνωση και η ευθύνη που διαμορφώνουν τη ζωή μας.

Συνήθως αυτά τα θέματα προκύπτουν όταν συμβαίνουν γεγονότα που κλονίζουν την αίσθηση της ασφάλειας, όπως το τέλος μιας σχέσης, η ανεργία, η μετακόμιση σε άλλη χώρα. Αυτές οι στιγμές μπορούν να κλονίσουν την αίσθηση νοήματος που κάποτε είχαμε και να μας αφήσουν με ερωτήματα που είναι δύσκολο να απαντηθούν.

Κάποιοι βιώνουν το υπαρξιακό άγχος ήπια και άλλοι πιο έντονα με συναισθήματα θλίψης, απελπισίας ή πανικού. Επειδή δεν υπάρχει μια ξεκάθαρη εξωτερική αιτία που να προκαλεί αυτά τα συναισθήματα μπορεί να είναι δύσκολο να εξηγηθούν.

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής κάνει αυτά τα συναισθήματα πιο ισχυρά. Η πίεση της καθημερινότητας, οι προσδοκίες της κοινωνίας, η συνεχής σύγκριση δημιουργεί την αίσθηση ότι μένουμε πίσω ή ότι κάτι χάνουμε.

Η ψυχοθεραπεία ως χώρος για τη δημιουργία νοήματος

Στην κλινική πράξη, τα υπαρξιακά ερωτήματα συχνά εμφανίζονται μαζί με στρες, πένθος, αλλαγές ζωής ή κρίσεις ταυτότητας.
Η θεραπευτική δουλειά επικεντρώνεται στο "τι έχει σημασία", όχι στο να δοθούν έτοιμες απαντήσεις.

Η ψυχοθεραπεία για το υπαρξιακό άγχος δεν σημαίνει ότι πρέπει να βιαστείτε να βρείτε όλες τις απαντήσεις. Συχνά σημαίνει ότι πρέπει να ρίξετε τους ρυθμούς σας, να αποδεχτείτε την αβεβαιότητα και να εξερευνήσετε τι σημαίνουν αυτά τα ερωτήματα για εσάς.

Η ψυχοθεραπεία σας προσφέρει το χώρο να αναγνωρίσετε δύσκολες σκέψεις και να σκεφτείτε θέματα όπως η ελευθερία, η θνητότητα, η σύνδεση.

Η διαφορά ανάμεσα στην κατάθλιψη και στα υπαρξιακά προβλήματα

Τα βαθιά ερωτήματα μπορεί μερικές φορές να μοιάζουν σαν την κατάθλιψη ειδικά όταν η θλίψη ή το αίσθημα απελπισίας εμφανίζονται. Είναι σημαντικό να θυμάστε ότι κάθε ερώτημα δεν είναι σημάδι μιας ασθένειας. Το να νιώθετε αναστάτωση μπορεί να είναι κομμάτι μιας υγιούς διαδικασίας ανάπτυξης.

Το υπαρξιακό άγχος μπορεί μερικές φορές να συνυπάρχει με καταστάσεις όπως η κατάθλιψη ή η διαταραχή γενικευμένου άγχους. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε αν όσα νιώθετε είναι κομμάτι μιας ψυχικής νόσου ή είναι ερωτήματα για την ταυτότητα, το νόημα της ζωής.¹ Vos, J., et al. (2022). Meaning-centered psychotherapies: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Clinical Psychology, 78(1), 3-16. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι υπαρξιακές-ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις μπορούν να είναι αποτελεσματικές στη βελτίωση της ψυχολογικής ευεξίας και της αίσθησης νοήματος. Μόνο ένας εξειδικευμένος επαγγελματίας ψυχικής υγείας μπορεί να διενεργήσει κατάλληλη διαγνωστική αξιολόγηση και να προτείνει κατάλληλη θεραπευτική προσέγγιση.

Η διάκριση μεταξύ υπαρξιακής δυσφορίας και κλινικής διαταραχής γίνεται με βάση τη διάρκεια, την ένταση, τη λειτουργικότητα και τα συνοδά συμπτώματα, όχι μόνο με βάση τις σκέψεις.

Ο ρόλος των αξιών

Όταν η ζωή μοιάζει αβέβαιη είναι πολύ σημαντικό να εξερευνήσετε τις αξίες σας. Οι αξίες σας μπορεί να περιλαμβάνουν πράγματα όπως η ειλικρίνεια, η ευγένεια, η δημιουργικότητα ή η σύνδεση.

Όταν γνωρίζετε τις αξίες σας αυτό μπορεί να σας καθοδηγήσει να πάρετε αποφάσεις, να βρείτε ξανά το σκοπό σας και να συνδεθείτε με όσα έχουν σημασία για εσάς.

Πώς μπορεί να εκδηλωθεί το υπαρξιακό άγχος;

Το υπαρξιακό άγχος μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να συγκεντρωθούν στη δουλειά τους, άλλοι νιώθουν μουδιασμένοι.

Μπορεί να υπεραναλύετε τα πράγματα, να αποζητάτε την τελειότητα ή να δυσκολεύεστε να πάρετε αποφάσεις. Μπορεί να σας παραλύει η σκέψη ότι μπορεί να κάνετε λάθος, ή να νιώθετε πως όλα όσα κάνετε δεν έχουν αξία. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να επεξεργαστείτε αυτά τα συναισθήματα.

Το υπαρξιακό άγχος είναι κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης. Αν και μπορεί να είναι επώδυνο μπορεί να οδηγεί στην προσωπική εξέλιξη και στην βαθύτερη κατανόηση του εαυτού.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Vos, J., et al. (2022). Meaning-centered psychotherapies: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Clinical Psychology, 78(1), 3-16. [link]
2. ↸2.Menzies, R. E., et al. (2018). Death anxiety and its relationship with obsessive-compulsive disorder. Journal of Abnormal Psychology, 127(6), 598-610. [link]