Απελπισία

Απελπισία

Η απελπισία είναι μια κατάσταση στην οποία ένα άτομο νιώθει ότι κάθε ελπίδα έχει χαθεί και η βασική πεποίθηση είναι ότι όλα είναι στραβά και τίποτα δεν θα πάει καλά. Είναι μια ψυχολογική έννοια κοινή σε διάφορες ψυχικές ασθένειες (π.χ. κατάθλιψη, διαταραχές προσωπικότητας, χαρακτηριστικά προσωπικότητας, διπολική διαταραχή).

Κλινικά, η απελπισία αξιολογείται συχνά ξεχωριστά από τη γενικότερη κατάθλιψη, καθώς μπορεί να παρουσιάζεται ως διαρκές γνωστικό σχήμα ακόμα και σε περιόδους υποχώρησης των καταθλιπτικών επεισοδίων.

Στην ελληνική μυθολογία ο μύθος του Σίσυφου είναι ένα παράδειγμα που δείχνει την ατέρμονη προσπάθεια ενός ανθρώπου απέναντι στην απελπισία.

Το αίσθημα απελπισίας μπορεί να το νιώσει κάθε άνθρωπος που έχει βιώσει τραυματικές καταστάσεις και απώλειες ή μπορεί να γίνει μια χρόνια κατάσταση που επηρεάζει τα σχέδια ζωής ενός ατόμου και την καθημερινή ζωή. Σύμφωνα με το γνωστικό μοντέλο του Beck , η κατάθλιψη χαρακτηρίζεται από τη λεγόμενη Γνωστική Τριάδα: αρνητική αντίληψη για τον εαυτό, αρνητική ερμηνεία των εμπειριών και αρνητική προσδοκία για το μέλλον (απελπισία).¹ Turecki et al. (2019). Suicide and suicide risk. Nature Reviews Disease Primers, 5(1), 74.

Η απελπισία είναι επίσης ένας παράγοντας κινδύνου που αναγνωρίζεται ερευνητικά ως ένας από τους ισχυρότερους ανεξάρτητους προγνωστικούς παράγοντες αυτοκτονικού ιδεασμού, αυτοκτονικής πρόθεσης και ολοκληρωμένης αυτοκτονίας.² Ribeiro et al. (2018). Depression and hopelessness as risk factors for suicide ideation, attempts and death: meta-analysis of longitudinal studies. The British Journal of Psychiatry, 212(5), 279-286.

Διάφοροι παράγοντες ευαλωτότητας έχουν εντοπιστεί για την απελπισία: υψηλός νευρωτισμός, δυσλειτουργικές πεποιθήσεις, ανεπαρκείς δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων, τελειοθηρία και κοινωνική απομόνωση. Η απελπισία επηρεάζεται επίσης από την αυτοεκτίμηση, την ικανοποίηση από τη ζωή και την αντίληψη της κοινωνικής υποστήριξης.

Η απελπισία είναι μια βαθιά, καταστροφική κατάσταση που μπορεί να μας επηρεάσει όλους κάποια στιγμή της ζωής μας. Είναι ένα αίσθημα απόλυτης έλλειψης ελπίδας που τραβάει το χαλί κάτω από τα πόδια μας και μας βυθίζει σε μια βαθιά κρίση.  Αλλά τι ακριβώς σημαίνει απελπισία, τι την προκαλεί και, πάνω απ' όλα, τι μπορούμε να κάνουμε για να βρούμε έναν τρόπο να ξεφύγουμε από αυτό το ψυχολογικό σκοτάδι;

Ορισμός της απελπισίας

Η απελπισία είναι μια κατάσταση βαθιάς έλλειψης ελπίδας. Συνοδεύεται από ένα αίσθημα αδυναμίας όπου κάποιος αντιμετωπίζει μια κατάσταση που θεωρείται απελπιστική. Ψυχολογικά μιλώντας, η απελπισία είναι μια κατάσταση κατά την οποία η ελπίδα για βελτίωση και η πιθανότητα επιτυχίας έχουν σχεδόν ή εντελώς εγκαταλειφθεί. Μπορεί να εκδηλωθεί ως έντονη θλίψη, θυμός, αμφιβολία, πόνος ή ακόμα και συναισθηματικό μούδιασμα.

Η απελπισία δύναται να οδηγήσει σε οξεία κρίση, όπου η άμεση αναζήτηση εξειδικευμένης ψυχιατρικής και ψυχολογικής υποστήριξης είναι ζωτικής σημασίας.³ Zalsman et al. (2016). Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review. The Lancet Psychiatry, 3(7), 646-659.) ⁴ Public health action for the prevention of suicide: A framework. WHO.

Αιτίες απελπισίας

1. Ψυχικό στρες

Το ψυχικό στρες μπορεί να αποτελέσει μια βαθιά αφορμή για απελπισία. Πολλοί άνθρωποι υποφέρουν από άγχος, κατάθλιψη ή διαταραχές ύπνου, που κάνουν την καθημερινή ζωή ακόμη πιο δύσκολη γι' αυτούς. Αυτά τα προβλήματα ψυχικής υγείας στερούν από τους ανθρώπους την ικανότητά τους να αισθάνονται χαρά και να αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις εποικοδομητικά.

Το συναισθηματικό στρες και η χαμηλή αυτοεκτίμηση ενισχύουν τα συναισθήματα απελπισίας. Όταν η ψυχική υγεία υποφέρει, μπορεί να είναι δύσκολο κάποιος να βρει μια διέξοδο από την κρίση μόνος του, κάτι που μπορεί να αυξήσει περαιτέρω την απελπισία.

2. Γεγονότα και κρίσεις ζωής

Οι προσωπικές προκλήσεις στη ζωή, όπως η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, ένας χωρισμός ή η απώλεια μιας εργασίας, μπορούν να προκαλέσουν βαθιά απελπισία. Ειδικά σε περιόδους μετάβασης, όταν η ζωή αλλάζει ριζικά, τα συναισθήματα απελπισίας μπορούν να κάνουν μια κατάσταση να φαίνεται αφόρητη.

Τέτοια γεγονότα της ζωής μπορούν να επιδεινώσουν υπάρχουσες ψυχικές ασθένειες ή να πυροδοτήσουν νέες. Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι αυτή η φάση απελπισίας μπορεί να είναι μια φυσιολογική αντίδραση σε ένα έντονο στρες.

Κατανόηση των κρίσεων ψυχικής υγείας

1. Συμπτώματα μιας κρίσης ψυχικής υγείας

Μια κρίση ψυχικής υγείας που συνοδεύεται από βαθιά απελπισία μπορεί να εκδηλωθεί μέσω διαφόρων συμπτωμάτων. Αυτά περιλαμβάνουν έντονη θλίψη, θυμό, αμφιβολία και ένα γενικό αίσθημα απελπισίας. Όσοι επηρεάζονται μπορεί να απομονωθούν κοινωνικά, να αναπτύξουν διαταραχές ύπνου.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί επίσης να εμφανιστούν σωματικά συμπτώματα όπως πονοκέφαλοι ή προβλήματα στο στομάχι. Η απελπισία είναι μια κατάσταση που εκδηλώνεται διαφορετικά σε κάθε άτομο, αλλά πάντα επηρεάζει σημαντικά την ευεξία.

Στη διαφορική διάγνωση είναι σημαντικό να αποκλειστούν οργανικά αίτια — ιδιαίτερα υποθυρεοειδισμός και νευρολογικές παθήσεις — που μπορούν να εκδηλωθούν με παρόμοια αισθήματα αδυναμίας και απαισιοδοξίας.

2. Ο ρόλος του στρες και του άγχους

Το στρες και το άγχος παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και διατήρηση της απελπισίας. Το χρόνιο στρες μπορεί να διαταράξει τη συναισθηματική ισορροπία και να επηρεάσει την ικανότητα αντιμετώπισης προβλημάτων εποικοδομητικά. Το χρόνιο άγχος μπορεί να ενισχύσει αισθήματα αβοηθησίας (helplessness) και να διαβρώσει περαιτέρω την προσδοκία για βελτίωση.

Σε τέτοιες καταστάσεις, είναι σημαντικό να εντοπιστούν οι παράγοντες στρες και να αναπτυχθούν στρατηγικές αντιμετώπισης για τη σταθεροποίηση της ψυχικής υγείας και την υπέρβαση της απελπισίας.

Βοήθεια σε περιόδους απελπισίας: η διέξοδος από την κρίση

1. Πρακτικές στρατηγικές αντιμετώπισης

Για την αντιμετώπιση της απελπισίας, πρέπει να λαμβάνονται πρακτικά μέτρα στην καθημερινή ζωή. Είναι σημαντικό να θέτετε μικρούς, εφικτούς στόχους για να ξεπεραστούν τα συναισθήματα αδυναμίας. Η τακτική άσκηση, η ισορροπημένη διατροφή και ο επαρκής ύπνος αποτελούν γενικές πρακτικές που συχνά υποστηρίζουν τη συναισθηματική ευεξία.

Τεχνικές χαλάρωσης όπως ο διαλογισμός ή οι ασκήσεις αναπνοών ενδέχεται να συμβάλλουν υποστηρικτικά στη διαχείριση του καθημερινού στρες και στην προαγωγή της εσωτερικής διαύγειας. Μια δομημένη καθημερινή ρουτίνα παρέχει υποστήριξη και βοηθά στην εύρεση διεξόδου από τη φάση της απελπισίας.

2. Θεραπευτικές προσεγγίσεις και ψυχολογία

Όταν η απελπισία γίνεται συντριπτική, η βοήθεια μέσω ψυχοθεραπείας είναι απαραίτητη. Η θεραπευτική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό των αιτιών της απελπισίας, στην αλλαγή του αρνητικού τρόπου σκέψης και στην ανάπτυξη νέων στρατηγικών αντιμετώπισης.

3. Υποστήριξη από φίλους και οικογένεια

Οι φίλοι και η οικογένεια μπορούν να αποτελέσουν σημαντική πηγή υποστήριξης κατά τη διάρκεια μιας κρίσης. Το να μιλάτε ανοιχτά για τα συναισθήματά σας μπορεί να βοηθήσει να μοιραστείτε το βάρος της απελπισίας και να αποκτήσετε νέες προοπτικές. Είναι σημαντικό να μην απομονώνεστε, αλλά να αναζητάτε ενεργά την επαφή με άτομα που εμπιστεύεστε.

Οι κοντινοί σας άνθρωποι μπορούν να προσφέρουν συναισθηματική υποστήριξη, πρακτική βοήθεια σε περιόδους απελπισίας και να σας βοηθήσουν να ξεπεράσετε τα συναισθήματα αδυναμίας. Οι κοινές δραστηριότητες μπορούν να προσφέρουν απόσπαση της προσοχής και να αυξήσουν την ευεξία.

4. Αυτοφροντίδα και ανθεκτικότητα

Για να βρείτε μια διέξοδο από την κρίση και να ξεπεράσετε την απελπισία, είναι σημαντικό να ενισχύσετε την ψυχική ανθεκτικότητά σας. Αυτό περιλαμβάνει την αναγνώριση και την αξιοποίηση των δικών σας δυνατών σημείων. Η αυτοφροντίδα είναι ζωτικής σημασίας: αφιερώστε χρόνο για δραστηριότητες που σας φέρνουν χαρά και σας δίνουν δύναμη. Δώστε προσοχή στη σωματική και ψυχική σας υγεία και διατηρήστε τις κοινωνικές επαφές.

5. Μακροπρόθεσμες πρακτικές για την υποστήριξη της ψυχικής ανθεκτικότητας

Προκειμένου να ενισχύσετε μακροπρόθεσμα την ψυχική σας ανθεκτικότητα και να διαχειριστείτε καλύτερα τις περιόδους συναισθηματικής δυσκολίας, είναι σημαντικό να ενσωματώσετε στρατηγικές διαχείρισης του στρες και αυτοφροντίδας στην καθημερινή σας ζωή. Αυτές περιλαμβάνουν τακτικές ασκήσεις χαλάρωσης, επαρκή ύπνο, υγιεινή διατροφή και κοινωνική επαφή.

Είναι επίσης χρήσιμο να αναγνωρίζετε τα προειδοποιητικά σημάδια νωρίς και να ζητάτε βοήθεια.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Turecki et al. (2019). Suicide and suicide risk. Nature Reviews Disease Primers, 5(1), 74. [link]
2. ↸2.Ribeiro et al. (2018). Depression and hopelessness as risk factors for suicide ideation, attempts and death: meta-analysis of longitudinal studies. The British Journal of Psychiatry, 212(5), 279-286. [link]
3. ↸3.Zalsman et al. (2016). Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review. The Lancet Psychiatry, 3(7), 646-659.) [link]
4. ↸4.Public health action for the prevention of suicide: A framework. WHO. [link]