rTMS και Ινομυαλγία

rTMS και Ινομυαλγία: θεραπεία χωρίς φάρμακα;

Το rTMS (επαναλαμβανόμενος διακρανιακός μαγνητικός ερεθισμός) μελετάται ως μια μη-φαρμακευτική θεραπεία για την ινομυαλγία. Το rTMS δεν έχει λάβει ακόμη ειδική έγκριση για την ινομυαλγία.

Ωστόσο ένας αυξανόμενος όγκος μελετών υποστηρίζει την κλινική του αξία, ιδιαίτερα για ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται στις συμβατικές (φαρμακευτικές) θεραπείες.

Πότε ενδείκνυται το rTMS στην ινομυαλγία;

Τονίζουμε πως το rTMS δεν αποτελεί θεραπεία πρώτης γραμμής για την ινομυαλγία.

Στην κλινική πράξη το rTMS για την ινομυαλγία χρησιμοποιείται χωρίς επίσημη ένδειξη, σε εξειδικευμένα κέντρα πόνου ως συμπληρωματική θεραπεία σε σε ασθενείς με ανθεκτικές μορφές ινομυαλγίας.² Macfarlane, G. J., et al. (2017). EULAR revised recommendations for the management of fibromyalgia. Annals of the Rheumatic Diseases, 76(2), 318–328.

Η κλινική εφαρμογή του μπορεί να δικαιολογηθεί μόνο στις ακόλουθες περιπτώσεις:

• Συνύπαρξη κατάθλιψης ή αγχώδους διαταραχής: το rTMS μπορεί να στοχεύσει ταυτόχρονα τόσο τον πόνο όσο και τη διάθεση.
• Αποτυχία επαρκών δοκιμών με φάρμακα ή δυσανεξία σε αυτά: ντουλοξετίνη, πρεγκαμπαλίνη, μιλνασιπράνη, αμιτριπτυλίνη.
• Χρήση ως ενισχυτική θεραπεία παράλληλα με φαρμακευτική αγωγή ή/και ψυχοθεραπεία, καθώς οι συνδυαστικές προσεγγίσεις υπερέχουν συνεχώς έναντι της μονοθεραπείας.
• Σημαντική λειτουργική έκπτωση: αδυναμία εργασίας, κοινωνική απόσυρση, σοβαρή διαταραχή καθημερινών δραστηριοτήτων παρά τη βέλτιστη συνήθη φροντίδα.

Αποτελέσματα και ποσοστά επιτυχίας

Τα έως τώρα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι το rTMS μπορεί να προσφέρει κλινικά σημαντική ανακούφιση σε μερίδα ασθενών με ινομυαλγία,⁶ Choo, Y. J., et al. (2022). Effectiveness of Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation on Managing Fibromyalgia: A Systematic Meta-Analysis. Pain Medicine, 23(7), 1272–1282. ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη μείωση της έντασης του πόνου και τη βελτίωση της καθημερινής λειτουργικότητας. Σε δημοσιευμένες κλινικές μελέτες έχουν αναφερθεί ποσοστά βελτίωσης που κυμαίνονται ενδεικτικά γύρω στο 20–40% (ανάλογα με το πρωτόκολλο, τον εγκεφαλικό στόχο και τα κριτήρια “ανταπόκρισης”).

Πέρα από τον πόνο, σε ορισμένους ασθενείς παρατηρείται βελτίωση της ποιότητας ζωής και θετικές επιδράσεις σε συνοδά συμπτώματα όπως ο ύπνος, η κόπωση ή/και η διάθεση, με σημαντική όμως διακύμανση από άτομο σε άτομο.³ Sun, P., et al. (2021). Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation for Patients with Fibromyalgia: A Systematic Review with Meta-Analysis. Pain Medicine, 23(3), 499–514. Το rTMS είναι μια υποσχόμενη συμπληρωματική επιλογή για τις ανθεκτικές μορφές ινομυαλγίας, αλλά τα αποτελέσματα εξαρτώνται έντονα από τις παραμέτρους διέγερσης και την ετερογένεια των μελετών, γι’ αυτό χρειάζονται ρεαλιστικές προσδοκίες και εξατομίκευση.

Όσον αφορά τη διάρκεια των αποτελεσμάτων, τα αναλγητικά οφέλη φαίνεται να διαρκολυν περίπου 6-8 εβδομάδες μετά τον αρχικό, εντατικό κύκλο θεραπείας.¹ Silva, V. A., et al. (2025). Motor cortex repetitive transcranial magnetic stimulation in fibromyalgia: a multicentre randomised controlled trial. British Journal of Anaesthesia, 134(6), 1756–1764. Τα οφέλη μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο, έως την 16η εβδομάδα με πρωτόκολλα συντήρησης, δηλαδή τακτικές αναμνηστικές συνεδρίες.

Προγνωστικοί παράγοντες για το rTMS

Δεν ανταποκρίνονται εξίσου όλοι οι ασθενείς με ινομυαλγία στο rTMS.

Αρνητικοί προγνωστικοί παράγοντες είναι:

• η μεγάλη διάρκεια νόσου πριν την έναρξη θεραπείας,
• τα υψηλά αρχικά επίπεδα πόνου,
• η ανεπαρκώς αντιμετωπισμένη ψυχιατρική συννοσηρότητα
• και οι βραχείς κύκλοι θεραπείας rTMS χωρίς φάση συντήρησης.

Αντίθετα, θετικοί παράγοντες για καλύτερα αποτελέσματα περιλαμβάνουν:

• Στόχευση του Πρωτοταγούς Κινητικού Φλοιού (Μ1) με υψηλή συχνότητα (10–20 Hz) — το πρωτόκολλο με την ισχυρότερη αποδεικτική βάση για μείωση πόνου.⁴ Su, Y.-C., et al. (2021). Efficacy of repetitive transcranial magnetic stimulation in fibromyalgia: A systematic review and meta-analysis. European Journal of Pain, 25(8), 1640–1655.
• Χρήση νευροπλοήγησης (fMRI-guided neuronavigation) για εξατομικευμένη, ακριβή τοποθέτηση πηνίου.
• Πρώιμη συμπτωματική βελτίωση ήδη από τις πρώτες συνεδρίες — αξιόπιστος προγνωστικός δείκτης του τελικού αποτελέσματος.
• Συνδυασμός rTMS με ψυχοθεραπεία ή φαρμακευτική αγωγή, που σχετίζεται με σταθερά υψηλότερα ποσοστά θετικής ανταπόκρισης.

Πως γίνονται οι συνεδρίες rTMS;

Στον επαναλαμβανόμενο διακρανιακό μαγνητικό ερεθισμό, ένα πηνίο σχήματος "8" τοποθετείται στο τριχωτό της κεφαλής. Το ταχέως εναλλασσόμενο μαγνητικό πεδίο που παράγει διεισδύει περίπου 1–2 cm κάτω από το κρανίο, επάγοντας τοπικά ηλεκτρικά ρεύματα στους στοχευμένους νευρώνες χωρίς αναισθησία ή καταστολή.

Εξαιρετικά κρίσιμος παράγοντας επιτυχίας παραμένει η ακριβής τοποθέτηση του πηνίου από έμπειρο γιατρό. Ακόμα και ελάχιστες αποκλίσεις εκατοστών ή γωνίας στόχευσης μπορούν να καταστήσουν τη θεραπεία ουσιαστικά αναποτελεσματική.

Για την ινομυαλγία, οι δύο κύριοι φλοιϊκοί στόχοι είναι:

• ο Πρωτοταγής Κινητικός Φλοιός (Μ1), με υψηλή συχνότητα (10–20 Hz) για τροποποίηση των κεντρικών οδών πόνου,
• ο δεξιός Ραχιαίος Πλάγιος Προμετωπιαίος Φλοιός (DLPFC), με χαμηλή συχνότητα (1 Hz) για τη γνωσιακή και συναισθηματική διάσταση του πόνου.⁷ Nation, E.,et al. (2025). Repetitive transcranial magnetic stimulation at low frequency for the treatment of fibromyalgia. Results from the first treatment cohort at the brainwave clinic. Frontiers in Pain Research, 6.

Ένας τυπικός κύκλος θεραπείας περιλαμβάνει 10–15 καθημερινές συνεδρίες (αρχική φάση εφόδου 2–3 εβδομάδων), ακολουθούμενες από συνεδρίες συντήρησης 2 φορές τον μήνα, με κάθε συνεδρία να διαρκεί περίπου 15–20 λεπτά.

Μηχανισμός δράσης του rTMS στην ινομυαλγία

Η ινομυαλγία είναι ουσιαστικά μια διαταραχή κεντρικής ευαισθητοποίησης: το κεντρικό νευρικό σύστημα (εγκέφαλος) ενισχύει χρονίως τα σήματα πόνου, με αποτέλεσμα τα κανονικά ερεθίσματα να γίνονται επώδυνα (αλλοδυνία) και τα επώδυνα να γίνονται δυσανάλογα έντονα (υπεραλγησία).

Νευροαπεικονιστικές μελέτες για την ινομυαλγία έχουν τεκμηριώσει τη μειωμένη σεροτονινεργική νευροδιαβίβαση, τριπλάσια συγκέντρωση Ουσίας P στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό, διαταραγμένη εγκεφαλική αιματική ροή και δυσλειτουργία του Δικτύου Προεπιλεγμένης Λειτουργίας (DMN) και του Δικτύου Εκτελεστικού Ελέγχου (ECN).⁵ Argaman, Y., et al. (2022). Resting-state functional connectivity predicts motor cortex stimulation-dependent pain relief in fibromyalgia syndrome patients. Scientific Reports, 12(1).

Το rTMS διορθώνει αυτές τις δυσλειτουργίες μέσω πολλαπλών μηχανισμών: ομαλοποιεί τη φλοιϊκή διεγερσιμότητα, αυξάνει την εγκεφαλική αιματική ροή, ενισχύει τη συναπτική απελευθέρωση σεροτονίνης και ντοπαμίνης, και ενεργοποιεί τις κατιόντες ανασταλτικές οδούς πόνου μέσω της περιυδραγωγείου φαιάς ουσίας (PAG).

Επιπλέον, προάγει τη νευροπλαστικότητα, διεγείροντας τη δημιουργία νέων συνάψεων εντός των δικτύων ρύθμισης πόνου — ένας μηχανισμός που εξηγεί τη διατήρηση των θεραπευτικών αποτελεσμάτων πολύ πέρα από το τέλος των συνεδριών.

Παρενέργειες rTMS

Το rTMS διαθέτει γενικά ένα καλό προφίλ ασφαλείας. Δεν προκαλεί τις συστηματικές παρενέργειες των φαρμάκων (αύξηση βάρους, γαστρεντερικά συμπτώματα, εξάρτηση), γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για ασθενείς που έχουν ήδη εμφανίσει δυσανεξία σε πολλαπλά φάρμακα που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση της ινομυαλγίας.

Οι πιο συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι:

• Κεφαλαλγία: Ήπια, παροδική, σε ~50% των ασθενών· υποχωρεί συνήθως μέσα στις πρώτες 3 ημέρες έως 2 εβδομάδες θεραπείας.
• Ενόχληση τριχωτού κεφαλής / μυρμήγκιασμα: Αναφέρεται σε ~30% των ασθενών, τείνει να μειώνεται καθώς η θεραπεία εξελίσσεται.
• Επιληπτικός σπασμός: Σπανιότατη σοβαρή ανεπιθύμητη ενέργεια (~0,1% σε κλινικές δοκιμές), αποτρέπεται με αυστηρό έλεγχο αντενδείξεων πριν την έναρξη.

Αντενδείξεις rTMS

Απόλυτες αντενδείξεις αποτελούν τα σιδηρομαγνητικά εμφυτεύματα στο κεφάλι (κλιπ ανευρύσματος, κοχλιακά εμφυτεύματα), η εμφύτευση ηλεκτρονικών συσκευών (βηματοδότης, απινιδωτής), καθώς και το προσωπικό ή οικογενειακό ιστορικό επιληψίας.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Silva, V. A., et al. (2025). Motor cortex repetitive transcranial magnetic stimulation in fibromyalgia: a multicentre randomised controlled trial. British Journal of Anaesthesia, 134(6), 1756–1764. [rTMS Post-Treatment Analgesia Duration]
2. ↸2.Macfarlane, G. J., et al. (2017). EULAR revised recommendations for the management of fibromyalgia. Annals of the Rheumatic Diseases, 76(2), 318–328. [EULAR Guidelines for Refractory Fibromyalgia]
3. ↸3.Sun, P., et al. (2021). Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation for Patients with Fibromyalgia: A Systematic Review with Meta-Analysis. Pain Medicine, 23(3), 499–514. [rTMS Effects on Quality of Life]
4. ↸4.Su, Y.-C., et al. (2021). Efficacy of repetitive transcranial magnetic stimulation in fibromyalgia: A systematic review and meta-analysis. European Journal of Pain, 25(8), 1640–1655. [High-Frequency M1 rTMS Efficacy]
5. ↸5.Argaman, Y., et al. (2022). Resting-state functional connectivity predicts motor cortex stimulation-dependent pain relief in fibromyalgia syndrome patients. Scientific Reports, 12(1). [rTMS and Resting-State Networks]
6. ↸6.Choo, Y. J., et al. (2022). Effectiveness of Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation on Managing Fibromyalgia: A Systematic Meta-Analysis. Pain Medicine, 23(7), 1272–1282. [Overall Efficacy of rTMS Therapy]
7. ↸7.Nation, E.,et al. (2025). Repetitive transcranial magnetic stimulation at low frequency for the treatment of fibromyalgia. Results from the first treatment cohort at the brainwave clinic. Frontiers in Pain Research, 6. [Low-Frequency rTMS DLPFC Protocol]