Υπερπληροφόρηση

Υπερπληροφόρηση

Ζούμε σε μια εποχή που έχουμε πρόσβαση σε ένα τεράστιο όγκο πληροφοριών. Τα νέα και οι ειδήσεις από όλο τον κόσμο είναι διαθέσιμα συνεχώς, χάρη στα τηλέφωνα, τα social media και το διαδίκτυο. Αν και αυτή η αφθονία έχει κάποια οφέλη, δημιουργεί επίσης και σοβαρές προκλήσεις. Δύο από τα πιο σοβαρά θέματα είναι η παραπληροφόρηση και η υπερπληροφόρηση. Αυτά τα φαινόμενα έχουν σημαντική ψυχολογική επίδραση στους ανθρώπους και στις κοινωνίες. Διαμορφώνουν όσα πιστεύουμε, τα συναισθήματα μας και ακόμη και τη συμπεριφορά μας.

Η υπερπληροφόρηση μπορεί να προκαλεί στρες, σύγχυση και αδυναμία εντοπισμού της αλήθειας, και έτσι επηρεάζει την ψυχική υγεία.¹ Swar et al. (2017). Information overload, psychological ill-being, and behavioral intention to continue online healthcare information search. Computers in Human Behavior, 70, 416-425.

Ο σύγχρονος τρόπος πληροφόρησης

Στις μέρες μας λαμβάνουμε πληροφορίες από τις πλατφόρμες του διαδικτύου, τα social media. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες δεκαετίες που η πηγή πληροφόρησης ήταν η τηλεόραση και οι εφημερίδες, πλέον υπάρχουν πολλές επιλογές. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (Facebook, X, TikTok, Instagram) προσφέρουν χιλιάδες επιλογές.

Οι διαδικτυακές πλατφόρμες έχουν σχεδιαστεί για να τραβούν την προσοχή. Οι αλγόριθμοι συχνά δίνουν προτεραιότητα στο περιεχόμενο που κρατάει τους ανθρώπους. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι τα νέα διαδίδονται με τέτοιο τρόπο ώστε να προκαλεί έντονα συναισθήματα.

Ο όγκος των πληροφοριών που δεχόμαστε καθημερινά είναι τεράστιος. Έτσι, είμαστε εκτεθειμένοι σε τόσες πολλές πληροφορίες που είναι δύσκολο να επεξεργαστεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Από την κλινική μου εμπειρία ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, παρατηρώ καθημερινά πώς αυτή η αδιάκοπη ροή ειδοποιήσεων υπερδιεγείρει το νευρικό σύστημα των θεραπευόμενων, διαταράσσοντας την ικανότητά τους για ηρεμία και συγκέντρωση.

Επιπλέον, πολλοί άνθρωποι νιώθουν πίεση να είναι πάντα ενημερωμένοι. Η τεχνολογία προκαλεί μεγάλη πίεση. Αν και όλες οι πλατφόρμες έχουν διευκολύνει την επικοινωνία, έχουν επίσης οδηγήσει στην υπερπληροφόρηση.

Υπερπληροφόρηση και παραπληροφόρηση

Η υπερπληροφόρηση και η παραπληροφόρηση είναι συχνά οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος, μαζί δημιουργούν μια τέλεια συγκυρία που διαμορφώνει την κοινή γνώμη και την προσωπική λήψη αποφάσεων. Η μια επηρεάζει την άλλη. Όταν υπάρχει υπερπληροφόρηση σίγουρα κάποιες πληροφορίες θα είναι ψεύτικες, έτσι είναι πιο δύσκολο κάποιος να ξεχωρίσει την αλήθεια από το ψέμα.

Η υπερπληροφόρηση και η παραπληροφόρηση επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο παίρνουμε αποφάσεις. Κάτω από αυτή την πίεση, συχνά βασιζόμαστε στο συναίσθημα και όχι στη λογική ανάλυση.

Κοινωνικά, ο συνδυασμός της υπερπληροφόρησης και της παραπληροφόρησης μπορεί να δηλητηριάζει το δημόσιο λόγο. Στις συνεδρίες ψυχοθεραπείας, διαπιστώνω συχνά ότι αυτή η αδυναμία παραγωγικής συζήτησης εντείνει το αίσθημα αποξένωσης και κοινωνικής απομόνωσης, καθώς τα άτομα δυσκολεύονται να βρουν κοινό έδαφος επικοινωνίας με τους γύρω τους. Είναι δύσκολο κάποιος να κάνει μια παραγωγική συζήτηση όταν ο καθένας έχει συλλέξει διαφορετικά δεδομένα από το διαδίκτυο. Αυτό το χαοτικό περιβάλλον δημιουργεί σύγχυση.

Η υπερπληροφόρηση και η παραπληροφόρηση μαζί δημιουργούν ένα κύκλο: η υπερπληροφόρηση δημιουργεί ένα γόνιμο έδαφος για την ανάπτυξη της παραπληροφόρησης, και η διάδοση της παραπληροφόρησης συμβάλλει στην υπερπληροφόρηση και στη σύγχυση. Αυτός ο κύκλος προκαλεί μεγαλύτερη σύγχυση, δυσπιστία και δυσκολία στη λήψη αποφάσεων.

Ποιους επηρεάζει η υπερπληροφόρηση;

Οι πιο ευάλωτες ομάδες περιλαμβάνουν τους ηλικιωμένους, οι οποίοι συχνά στερούνται ψηφιακών δεξιοτήτων, καθώς και τους νέους που, παρά την εξοικείωσή τους με την τεχνολογία, ενδέχεται να στερούνται κριτικής ικανότητας αξιολόγησης των πηγών. Επιπρόσθετα, άτομα υπό καθεστώς έντονου στρες διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο να αποδεχτούν αβάσιμες πληροφορίες.

Η υπερπληροφόρηση και η παραπληροφόρηση είναι προκλήσεις που επηρεάζουν τον κάθε άνθρωπο. Μπορεί να επηρεάζουν τις πεποιθήσεις, να πιέζουν το μυαλό και να διχάζουν τις κοινότητες. Η ροή των πληροφοριών είναι χαοτική, για αυτό και πρέπει να μάθουμε να αξιολογούμε την εγκυρότητα και την αξιοπιστία τους. Με επίγνωση, ψυχική ανθεκτικότητα και εκπαίδευση, η κοινωνία μπορεί να αντιμετωπίσει την υπερπληροφόρηση.

Συναισθηματικές επιδράσεις υπερπληροφόρησης

Ο τεράστιος όγκος πληροφοριών κάνει τον εγκέφαλο μας να μην μπορεί να ανταπεξέλθει. Αν και ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι απίστευτα ικανός, έχει όρια. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι η λειτουργική μνήμη μπορεί να διαχειριστεί μόνο ένα περιορισμένο ποσοστό πληροφοριών κάθε φορά. Όταν οι πληροφορίες ξεπερνούν αυτό το όριο, νιώθουμε υπερφορτωμένοι.² Bawden et al. (2009). The dark side of information: overload, anxiety and other paradoxes and pathologies. Journal of Information Science, 35(2), 180-191.

Οι γνωστικές επιδράσεις της υπερπληροφόρησης είναι προφανείς στην καθημερινότητα. Η πιο συχνή είναι η δυσκολία στη λήψη αποφάσεων ή η λήψη λάθος αποφάσεων. Όταν δεχόμαστε πολλές πληροφορίες (ειδικά αν είναι αντικρουόμενες), είναι δύσκολο να πάρουμε μια απόφαση ή να κάνουμε μια επιλογή. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι η ποιότητα των αποφάσεων πέφτει όταν υπάρχει υπερπληροφόρηση. Η προσοχή και η συγκέντρωση μας επίσης υποφέρουν, όταν οι πληροφορίες ρέουν συνεχώς είναι δύσκολο να συγκεντρωθούμε σε ένα θέμα. Η μνήμη εξασθενεί όταν συνεχώς βομβαρδιζόμαστε από νέες πληροφορίες πριν καν επεξεργαστούμε τις παλιές.

Υπάρχουν επίσης, σημαντικές συναισθηματικές και ψυχολογικές επιδράσεις. Η υπερπληροφόρηση συχνά οδηγήσει σε συναισθήματα άγχους και ανησυχίας. Όταν συνεχώς πρέπει να διαβάζουμε μηνύματα, emails, ειδοποιήσεις, όλα αυτά οδηγούν σε χρόνιο στρες. Η υπερπληροφόρηση συμβάλλει στο burnout. Όταν κάποιος προσπαθεί συνεχώς να είναι ενημερωμένος αυτό προκαλεί κόπωση.

Η υπερπληροφόρηση μπορεί επίσης να εκδηλώνεται ως απώλεια ελέγχου. Οι άνθρωποι συχνά περιγράφουν ότι πνίγονται στις πληροφορίες, ανίκανοι να διαχειριστούν τη ροή. Αυτό μπορεί να προκαλεί άγχος και μια αίσθηση ανεπάρκειας. Δεν μπορούμε να δίνουμε προσοχή σε όλα, νιώθουμε ότι θα χάσουμε τις εξελίξεις (FOMO), και όλο αυτό δημιουργεί ένα φαύλο κύκλο στρες.

Οι σύγχρονες έρευνες επιβεβαιώνουν ότι η αδυναμία επεξεργασίας του όγκου των δεδομένων που λαμβάνουμε, συχνά λειτουργεί ως καταλύτης για την εμφάνιση ψυχολογικής κόπωσης, οδηγώντας σε μειωμένη ικανότητα λήψης στρατηγικών αποφάσεων σε προσωπικό και επαγγελματικό επίπεδο.

Οι κοινωνικές συνέπειες της υπερπληροφόρησης είναι ανησυχητικές. Όταν οι άνθρωποι πιέζονται, αυτό μπορεί να οδηγεί σε συλλογικά προβλήματα.

Από την σκοπιά της παραγωγικότητας, η υπερπληροφόρηση οδηγήσει σε ανεπάρκειες και λάθη. Σημαντικά σημάδια μπορεί να χαθούν μέσα στο θόρυβο. Όταν κάποιος δεν μπορεί να συγκεντρωθεί, δεν μπορεί να είναι αποδοτικός.

Η υπερπληροφόρηση αφήνει την πόρτα ανοιχτή στην παραπληροφόρηση, πράγμα που έχει καταστροφικές συνέπειες.³ Starvaggi et al. (2024). Mental health misinformation on social media: Review and future directions. Current Opinion in Psychology, 56, 101738.

Αρνητικές επιδράσεις υπερπληροφόρησης

1. Απώλεια μνήμης

Άτομα που εκτίθενται διαρκώς σε πολλαπλές πηγές πληροφόρησης ενδέχεται να αντιμετωπίσουν δυσκολίες στη συγκέντρωση και τη βραχύχρονη μνήμη.

2. Μειωμένη απόδοση

Το πεδίο της ψυχολογίας έχει μελετήσει τις επιδράσεις του multitasking στον εγκέφαλο. Και τα αποτελέσματα είναι πάντα τα ίδια. Πληρώνουμε ένα τίμημα για το multitasking. Και το τίμημα είναι ο χρόνος. Ο χρόνος που χρειάζεται για να συγκεντρωθούμε σε κάτι άλλο, αλλά επίσης ο χρόνος για να διορθώσουμε τα λάθη μας. Όταν κάποιος συνεχώς προσπαθεί να διαχειριστεί πολλά πράγματα ταυτόχρονα, τότε δεν μπορεί να είναι παραγωγικός.

3. Κακές αποφάσεις για σημαντικά πράγματα

Το multitasking περιλαμβάνει πολλές μικρές, γρήγορες αποφάσεις. Αποφασίζουμε αν θα αγνοήσουμε ένα μήνυμα ή ένα email, ή θα αποσπαστεί η προσοχή μας από ένα βίντεο. Και αυτές οι μικρές αποφάσεις έχουν ένα κόστος. Η λήψη αποφάσεων είναι δύσκολη, και οι μικρές αποφάσεις τελικά απαιτούν την ίδια ενέργεια με τις μεγάλες αποφάσεις. Όταν παίρνουμε πολλές ασήμαντες αποφάσεις, μπορεί να καταλήξουμε να παίρνουμε πραγματικά κακές αποφάσεις για σημαντικά πράγματα.

Υπερπληροφόρηση και θέματα ψυχικής υγείας

Η υπερπληροφόρηση μπορεί να προκαλεί άγχος. Αν ένα άτομο ήδη αντιμετωπίζει θέματα όπως ένα διαζύγιο, το στρες της υπερπληροφόρησης στο χώρος εργασίας μπορεί να το οδηγεί στα άκρα. Αν κάποιος είναι επιρρεπής στο στρες, η υπερπληροφόρηση κάνει τα πράγματα χειρότερα. Το άγχος ενεργοποιεί το μηχανισμό πάλης ή φυγής και αυξάνει τα επίπεδα της κορτιζόλης. Η υπερπληροφόρηση αυξάνει τα επίπεδα της κορτιζόλης, και αυτό κάνει χειρότερο το άγχος.

Η αυτοεκτίμηση μπορεί επίσης να επηρεαστεί. Νιώθετε ότι όλοι γύρω σας είναι ικανοί και εσείς είστε ο μόνος που δεν μπορεί να ανταπεξέλθει; Νιώθετε λιγότερο ικανοί; Οι μελέτες δείχνουν ότι η σύγκριση στα social media οδηγεί σε θέματα στην αυτοπεποίθηση. Η υπερπληροφόρηση μπορεί να επιδράσει αρνητικά στην αυτοπεποίθηση, ειδικά σε άτομα με διάγνωση ΔΕΠΥ. Στο εργασιακό περιβάλλον είναι απαραίτητα η δημιουργικότητα, το brainstorming και η ανάλυση, αλλά ο εγκέφαλος δεν μπορεί να τα κάνει όλα αυτά μαζί.

Το παρατεταμένο άγχος και η χαμηλή αυτοεκτίμηση αποτελούν παράγοντες που σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης συμπτωμάτων κατάθλιψης ή επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout). Και η υπερπληροφόρηση με την κατάθλιψη μπορεί να έχουν μια συμβιωτική σχέση, όπου οι υπερβολικές πληροφορίες κάνουν τα συναισθήματα ακόμη χειρότερα.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Swar et al. (2017). Information overload, psychological ill-being, and behavioral intention to continue online healthcare information search. Computers in Human Behavior, 70, 416-425. [link]
2. ↸2.Bawden et al. (2009). The dark side of information: overload, anxiety and other paradoxes and pathologies. Journal of Information Science, 35(2), 180-191. [link]
3. ↸3.Starvaggi et al. (2024). Mental health misinformation on social media: Review and future directions. Current Opinion in Psychology, 56, 101738. [link]
4. ↸4.American Psychological Association (2024). Addressing misinformation about mental health with patients. [link]