Άγχος και εγκυμοσύνη

Άγχος και εγκυμοσύνη

Η εγκυμοσύνη είναι μια περίοδος με πολύ ενθουσιασμό και πολλές ανησυχίες. Μια γυναίκα περιμένει να φέρει στον κόσμο ένα νέο μικρό πλάσμα. Φυσικά, σε όλη τη διάρκεια της εγκυμοσύνης υπάρχει μια εναλλαγή συναισθημάτων. Κάποιες γυναίκες νιώθουν χαρά σε κάθε κίνηση του μωρού, και θαυμάζουν τις αλλαγές που συμβαίνουν στο σώμα τους.

Για άλλες γυναίκες όμως, η εγκυμοσύνη είναι μια δύσκολη περίοδος, νιώθουν έντονη κόπωση, εναλλαγές στη διάθεση, έχουν ταραχή και άγχος συνεχώς. Όσο περνούν οι μήνες, οι σκέψεις είναι εκτός ελέγχου και επηρεάζουν την απόδοση στη δουλειά και τις σχέσεις στο σπίτι.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το άγχος στην εγκυμοσύνη αποτελεί διαφορετική οντότητα από την επιλόχεια κατάθλιψη, αν και τα δύο συχνά συνυπάρχουν. Η έγκαιρη αναγνώριση και η αναζήτηση βοήθειας έχει άμεση κλινική σημασία τόσο για τη μητέρα όσο και για το έμβρυο.

Αιτίες άγχους και ταραχής στην εγκυμοσύνη

Από κλινική άποψη, είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε την προσαρμοστική ανησυχία — που έχει λειτουργικό ρόλο — από την παθολογική αγχώδη διαταραχή, η οποία απαιτεί εκτίμηση και θεραπεία.Οι ανησυχίες στη διάρκεια της εγκυμοσύνης είναι πολλές.

Οι ορμονικές αλλαγές, το ιστορικό με προηγούμενες αποβολές, και οι δυσκολίες στον ύπνο συμβάλλουν στο άγχος που νιώθουν οι μέλλουσες μαμάδες. Μπορεί να ανησυχούν για το πως ο ερχομός του μωρού θα επηρεάσει τις σχέσεις με τους φίλους ή τα μέλη της οικογένειας, την υγεία του παιδιού, την διαδικασία του τοκετού, τις οικονομικές υποχρεώσεις. Όλες αυτές οι ανησυχίες είναι απολύτως φυσιολογικές. Σε αυτή την περίπτωση, το άγχος έχει προσαρμοστικό ρόλο, προετοιμάζοντας τη μητέρα για τις νέες συνθήκες.

Συμπτώματα διαταραχών άγχους στη διάρκεια της εγκυμοσύνης

Στην κλινική πράξη, συχνά παρατηρείται ότι οι αγχώδεις διαταραχές κατά την εγκυμοσύνη υποδιαγιγνώσκονται, καθώς πολλά συμπτώματα αποδίδονται λανθασμένα στη «φυσιολογική» εγκυμοσύνη. Αν και είναι φυσιολογικό μια μαμά να ανησυχεί για την υγεία του μωρού της, σε κάποιες περιπτώσεις αυτή η ανησυχία γίνεται εξουθενωτική και απαιτεί περισσότερη προσοχή. Οι σκέψεις για την υγεία του μωρού μπορεί να γίνουν εμμονή, ακόμη και αν ο γιατρός επιβεβαιώνει μια μέλλουσα μαμά πως όλα είναι καλά.

Οι ανησυχίες μπορεί να εμφανιστούν ως σωματικά συμπτώματα, όπως η ταχυπαλμία, η δύσπνοια ή οι κρίσεις πανικού. Αν μια γυναίκα βιώνει τόσο έντονο άγχος πρώτη φορά μπορεί να είναι μια τρομακτική εμπειρία. Όταν το στρες αρχίζει να παρεμβαίνει στην καθημερινή λειτουργικότητα, στις σχέσεις, στην απόδοση στη δουλειά, τότε μια γυναίκα μπορεί να έχει μια διαταραχή άγχους.

Το άγχος μπορεί να εμφανιστεί οποιαδήποτε στιγμή στη διάρκεια της εγκυμοσύνης, ή μετά τον τοκετό. Τα συμπτώματα άγχους τείνουν να είναι συχνότερα στο πρώτο τρίμηνο, ενώ ορισμένες γυναίκες με προϋπάρχουσα διαταραχή γενικευμένου άγχους αναφέρουν επιδείνωση λόγω ορμονικών μεταβολών. Δεν ισχύει ωστόσο ότι η διαταραχή γενικευμεναου άγχους  εμφανίζεται πάντα πιο έντονη στο πρώτο τρίμηνο ως γενικευμένη κλινική αρχή. Αξίζει να σημειωθεί ότι το πρώτο τρίμηνο χαρακτηρίζεται από έντονες διακυμάνσεις προγεστερόνης και οιστρογόνων, οι οποίες επιδρούν απευθείας στα συστήματα σεροτονίνης και GABA — τους κύριους νευροχημικούς άξονες ρύθμισης του άγχους.

Τα πιο συχνά συμπτώματα του άγχους περιλαμβάνουν τη συνεχή ανησυχία, την νευρικότητα, την μυϊκή ένταση, την έλλειψη συγκέντρωσης και τις δυσκολίες στον ύπνο λόγω της ανησυχίας.

Κάποιες γυναίκες βιώνουν κατά την εγκυμοσύνη συμπτώματα άλλων αναγνωρισμένων αγχωδών διαταραχών, όπως η διαταραχή πανικού ή η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ). Αξίζει να σημειωθεί ότι η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (ΔΜΤΣ/PTSD) ανήκει σε ξεχωριστή διαγνωστική κατηγορία (Trauma- and Stressor-Related Disorders, DSM-5) και δεν κατατάσσεται πλέον στις αγχώδεις διαταραχές.

Υπάρχουν επιδράσεις του άγχους στο έμβρυο;

Όταν μια μητέρα έχει έντονο στρες, είναι σημαντικό να σκέφτεται τους πιθανούς κινδύνους για εκείνη και το μωρό αν δεν το αντιμετωπίσει. Το άγχος μπορεί να επηρεάζει αρνητικά τη μητέρα και το έμβρυο, αυξάνει τον κίνδυνο για πρόωρο τοκετό, χαμηλό βάρος γέννησης, μικρότερη περιφέρεια κεφαλιού.

Το περιβάλλον της μήτρας και γενετικοί παράγοντες επηρεάζουν την ανάπτυξη του εμβρύου. Αν μια μαμά νιώθει άγχος στην εγκυμοσύνη, το έμβρυο εκτίθεται σε υψηλά επίπεδα κορτιζόλης. Αυτό μπορεί να αλλάξει την αντίδραση του παιδιού στο στρες μελλοντικά. Η κορτιζόλη είναι μια ορμόνη του στρες που βοηθά στη ρύθμιση των επιπέδων της αρτηριακής πίεσης, τον κύκλο του ύπνου, και της διάθεσης. Επίσης, έχει συνδεθεί με το άγχος και άλλα θέματα υγείας, και παίζει κύριο ρόλο στην ανάπτυξη του εμβρύου.

Τα υψηλά επίπεδα κορτιζόλης δείχνουν ότι υπάρχουν υψηλά επίπεδα στρες στο σώμα. Οι επιστήμονες έχουν ανακαλύψει μια σύνδεση ανάμεσα στα υψηλά επίπεδα κορτιζόλης στις εγκύους και στις δομικές αλλαγές στον εγκέφαλο των μωρών. Επίσης, έχουν παρατηρηθεί τροποποιημένες νευρωνικές συνδέσεις στην αμυγδαλή σε νεογνά μητέρων με υψηλά επίπεδα κορτιζόλης κατά την εγκυμοσύνη — εύρημα με πιθανή σημασία για την ανάπτυξη της συναισθηματικής ρύθμισης.¹ Graham et al., (2019). Maternal Cortisol Concentrations During Pregnancy and Sex-Specific Associations With Neonatal Amygdala Connectivity and Emerging Internalizing Behaviors. Biological Psychiatry, 85(2), 172-181.

Το ψυχολογικό στρες στη διάρκεια της εγκυμοσύνης έχει μια μικρή αλλά επίμονη επίδραση στο παιδί, και αυξάνει τον κίνδυνο να είναι πιο επιθετικό και παρορμητικό. Ορισμένες μελέτες παρατήρησης έχουν συσχετίσει το παρατεταμένο προγεννητικό στρες και την κατάθλιψη με αυξημένο σχετικό κίνδυνο εμφάνισης συμπτωμάτων ΔΕΠΥ ή δυσκολιών συμπεριφοράς στα παιδιά. Τα ευρήματα αυτά, ωστόσο, δεν αποδεικνύουν αιτιώδη σχέση και χρήζουν προσεκτικής ερμηνείας.

Στρες και προβλήματα στην εγκυμοσύνη

Δεν κατανοούμε απόλυτα πως το στρες και το άγχος επηρεάζει την εγκυμοσύνη. Συγκεκριμένες ορμόνες του στρες παίζουν ρόλο σε συγκεκριμένες επιπλοκές στην εγκυμοσύνη. Το σοβαρό ή μακροχρόνιο στρες μπορεί να επηρεάζει το ανοσοποιητικό σύστημα, το οποίο συμμετέχει στην άμυνα του οργανισμού. Αυτό μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο λοιμώξεων και τις πιθανότητες για πρόωρο τοκετό.

Άλλοι τρόποι με τους οποίους το στρες προκαλεί προβλήματα στην εγκυμοσύνη περιλαμβάνουν:

• Φυσιολογικές ανησυχίες στην εγκυμοσύνη όπως η δυσκολία στον ύπνο, οι πόνοι στο σώμα, οι πρωινές ναυτίες που εντείνουν το στρες.
• Διατροφικά προβλήματα, που οδηγούν στην μειωμένη ή στην αυξημένη πρόσληψη τροφής. Αυτά αυξάνουν τον κίνδυνο για διαβήτη κύησης και πρόωρο τοκετό.
• Το στρες μπορεί να αυξάνει την αρτηριακή πίεση στη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο για μια σοβαρή κατάσταση που ονομάζεται προεκλαμψία.
• Το στρες επίσης επηρεάζει την αντίδραση σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Κάποιες γυναίκες αντιμετωπίζουν το στρες με το κάπνισμα, την κατανάλωση αλκοόλ, και αυτές οι συνήθειες μπορεί να βλάπτουν το έμβρυο.

Καλό είναι να μιλήσετε με έναν ψυχοθεραπευτή στις εξής περιπτώσεις:

• Κατάθλιψη ή άγχος: η κατάθλιψη είναι μια ψυχική νόσος που προκαλεί συναισθήματα θλίψης και την απώλεια ενδιαφέροντος για πράγματα που αγαπούσατε. Επηρεάζει τον τρόπο σκέψης, τα συναισθήματα και παρεμβαίνει στην καθημερινότητα και στη λειτουργικότητα. Το άγχος είναι ένα αίσθημα ανησυχίας ή φόβου για πράγματα που συμβαίνουν. Και στις δύο καταστάσεις είναι δύσκολο κάποιος να φροντίσει τον εαυτό του και το μωρό του. Η κατάθλιψη και το άγχος είναι κλινικές οντότητες των οποίων η διαχείριση απαιτεί εξειδικευμένη ιατρική και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση, βάσει εξατομικευμένου πρωτοκόλλου. Αν έχετε περάσει κάποια τέτοια κατάσταση πριν την εγκυμοσύνη είναι ανάγκη να μιλήσετε με το γιατρό σας για την φαρμακευτική αγωγή που λαμβάνετε. Αν διακόψετε απότομα την αγωγή αυτό μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα σε εσάς και στο μωρό σας. Αν είναι ανάγκη να σταματήσετε κάποια φάρμακα ή να αλλάξετε φάρμακα, ο γιατρός σας θα σας βοηθήσει να το κάνετε με ασφάλεια.
• Στρες που έχει σχέση με την εγκυμοσύνη: κάποιες μέλλουσες μαμάδες νιώθουν έντονο στρες για την εγκυμοσύνη. Μπορεί να ανησυχούν μήπως αποβάλλουν, για την υγεία του μωρού και το πως θα είναι ο τοκετός.

Επηρεάζει το άγχος στην εγκυμοσύνη την υγεία του μωρού αργότερα στη ζωή του;

Ορισμένες μελέτες έχουν δείξει ότι τα παρατεταμένα και υψηλά επίπεδα στρες στην εγκυμοσύνη μπορεί να προκαλούν συγκεκριμένα προβλήματα στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, όπως τα θέματα στη συγκέντρωση ή άλλα θέματα ψυχικής υγείας. Επίσης, είναι πιθανό το στρες να επηρεάζει την ανάπτυξη του εγκεφάλου του εμβρύου ή το ανοσοποιητικό του σύστημα.

Ωστόσο αυτό που πρέπει να γνωρίζουν οι μητέρες, είναι ότι τα παραπάνω δεν καθορίζουν το μέλλον του παιδιού. Η πορεία της ψυχικής υγείας του επηρεάζεται πολύ περισσότερο από την αγάπη και τη φροντίδα που θα λάβει το παιδί μεγαλώνοντας.

Θεραπείες για το άγχος στη διάρκεια της εγκυμοσύνης

Στην αξιολόγηση και θεραπεία των αγχωδών διαταραχών κατά την εγκυμοσύνη, η διεπιστημονική συνεργασία μεταξύ μαιευτήρα, ψυχιάτρου και ψυχοθεραπευτή αποτελεί τον βέλτιστο τρόπο αντιμετώπισης — ιδίως για γυναίκες με ιστορικό ψυχικής νόσου ή προηγούμενης φαρμακευτικής αγωγής.

Υπάρχουν πολλές θεραπείες που βοηθούν στη μείωση του άγχους και της ταραχής στη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Για πολλές γυναίκες, τα αγχολυτικά φάρμακα δεν είναι μια επιλογή στη διάρκεια της εγκυμοσύνης, καθώς δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες για την ασφάλεια τους. Κάποιες γυναίκες που πριν λάμβαναν φαρμακευτική αγωγή για το άγχος επιθυμούν να διακόψουν την αγωγή στη διάρκεια της εγκυμοσύνης για προσωπικούς λόγους.

Σύμφωνα με το Αμερικανικό Κολλέγιο Μαιευτήρων και Γυναικολόγων (ACOG), η χρήση συγκεκριμένων SSRIs μπορεί να ενέχει κινδύνους σε συγκεκριμένα τρίμηνα, υπογραμμίζοντας την απόλυτη ανάγκη στενής και εξατομικευμένης μαιευτικής και ψυχιατρικής παρακολούθησης.³ ACOG Opinion on SSRI Use During Pregnancy.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τις γυναίκες στη διάρκεια της εγκυμοσύνης και μετά τον τοκετό. Το ασφαλές περιβάλλον της ψυχοθεραπείας δίνει στις γυναίκες τη δυνατότητα να μιλήσουν ανοιχτά για τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές τους.

Αν το άγχος είναι σοβαρό, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να είναι μια επιλογή. Ορισμένα αντικαταθλιπτικά της κατηγορίας SSRI μπορεί να εξεταστούν ως θεραπευτική επιλογή σε σοβαρές περιπτώσεις άγχους ή κατάθλιψης κατά την εγκυμοσύνη, πάντα υπό στενή ιατρική παρακολούθηση και αφού σταθμιστούν οφέλη και κίνδυνοι εξατομικευμένα. Τα συγκεκριμένα φάρμακα δεν έχουν ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο για την εμφάνιση συγγενών ανωμαλιών. ² Källén et al., (2008). Maternal use of selective serotonin reuptake inhibitors and persistent pulmonary hypertension of the newborn. Pharmacoepidemiology and Drug Safety, 17(8), 801-806. Ωστόσο, μπορεί να σχετίζονται με συμπτώματα στα νεογνά όπως το κλάμα, ο τρόμος, η νευρικότητα, τα οποία υποχωρούν σε λίγες μέρες.

Η χρήση βενζοδιαζεπινών όπως η λοραζεπάμη και η αλπραζολάμη (Xanax) στη διάρκεια της εγκυμοσύνης είναι ένα αμφιλεγόμενο θέμα. Αν και οι παλιότερες μελέτες έδειχναν ότι υπάρχει μια σύνδεση ανάμεσα στη χρήση τους και στον αυξημένο κίνδυνο για λαγωχειλία, πιο πρόσφατες μελέτες σχετικά με τη χρήση βενζοδιαζεπινών στη διάρκεια της εγκυμοσύνης δεν δείχνουν ότι αυτά τα φάρμακα όταν χρησιμοποιούνται μόνα τους αυξάνουν τον κίνδυνο.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια: Διαχείριση του άγχους στη διάρκεια της εγκυμοσύνης

Οι μέλλουσες μαμάδες στη διάρκεια της εγκυμοσύνης είναι ανάγκη να κάνουν κάποια ελαφριά μορφή σωματικής άσκησης. Γενικά, είναι ασφαλής η άσκηση στη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Ωστόσο, αν υπάρχει κίνδυνος για πρόωρο τοκετό ή άλλες επιπλοκές στην εγκυμοσύνη, πρέπει να ακολουθείτε τις συμβουλές του γιατρού σας.

Επίσης, ο επαρκής ύπνος παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Καλό είναι οι γυναίκες στην εγκυμοσύνη να έχουν μια ρουτίνα ύπνου, ώστε να μπορούν να κοιμηθούν καλύτερα.

Οι τεχνικές ενσυνειδητότητας (mindfulness) δύνανται να υποστηρίξουν τη διαχείριση της ανησυχίας, ωστόσο η πρόληψη της επιλόχειας κατάθλιψης προϋποθέτει ολοκληρωμένη ιατρική και ψυχολογική παρακολούθηση.

Το ημερολόγιο είναι ένας πολύ βοηθητικός τρόπος για να εκφράζουν οι μέλλουσες μαμάδες τις ανησυχίες τους.

Οι διάφορες τεχνικές χαλάρωσης ωφελούν τις εγκύους: η γιόγκα, το μασάζ, ο διαλογισμός.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Graham et al., (2019). Maternal Cortisol Concentrations During Pregnancy and Sex-Specific Associations With Neonatal Amygdala Connectivity and Emerging Internalizing Behaviors. Biological Psychiatry, 85(2), 172-181. [link]
2. ↸2.Källén et al., (2008). Maternal use of selective serotonin reuptake inhibitors and persistent pulmonary hypertension of the newborn. Pharmacoepidemiology and Drug Safety, 17(8), 801-806. [link]
3. ↸3.ACOG Opinion on SSRI Use During Pregnancy. [link ]