Κλεπτομανία

Κλεπτομανία

Ο όρος κλεπτομανία περιγράφει την αδυναμία να αντισταθεί κάποιος στην παρόρμηση για κλοπή αντικειμένων που στην πραγματικότητα δεν χρειάζεται. Τις περισσότερες φορές αυτά τα κλεμμένα αντικείμενα έχουν μικρή αξία και μπορεί κάποιος να τα αγοράσει. Η κλεπτομανία είναι σπάνια αλλά μπορεί να γίνει μια σοβαρή κατάσταση. Μπορεί να προκαλεί συναισθηματικό πόνο στο άτομο και τους αγαπημένους του, και ακόμη και νομικά προβλήματα.

Η κλεπτομανία είναι ένας τύπος της διαταραχής ελέγχου των παρορμήσεων, μια διαταραχή που περιλαμβάνει προβλήματα με τον συναισθηματικό ή συμπεριφορικό αυτοέλεγχο. Αν κάποιος έχει διαταραχή ελέγχου των παρορμήσεων, ίσως να μην μπορεί να αντισταθεί στον πειρασμό μιας παρόρμησης και να κάνει πράγματα που είναι επιβλαβή για τον ίδιο ή τους άλλους.

Πολλοί άνθρωποι με κλεπτομανία ζουν τη ζωή τους μέσα στη σιωπηλή ντροπή επειδή φοβούνται να ζητήσουν βοήθεια. Αν και δεν υπάρχει μία “γρήγορη” ή μοναδική λύση για την κλεπτομανία, η φαρμακευτική αγωγή και η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσουν στη διαχείριση των παρορμήσεων, με εξατομίκευση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Ψυχολογικές θεωρίες για την κλεπτομανία

Η περίπλοκη και αινιγματική φύση της κλεπτομανίας συνεχίζει να κρατά την προσοχή των ψυχιάτρων, καθώς προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν τις πολύπλοκες ψυχολογικές αιτίες αυτού του γρίφου. Οι ψυχολογικές θεωρίες για την κλεπτομανία είναι πολλές, και καθεμία προσφέρει μοναδικές πληροφορίες για την ανάπτυξη και τη διατήρηση της κλεπτομανίας.

Από μια πλευρά, η κλεπτομανία είναι ένας μηχανισμός που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να αντιμετωπίζουν τα αρνητικά συναισθήματα και το στρες. Κάποια άτομα αναφέρουν ότι η κλοπή προσωρινά μοιάζει να μειώνει τη δυσφορία (π.χ. άγχος ή καταθλιπτική διάθεση), όμως πρόκειται για ανθυγιεινή και επιβλαβή στρατηγική που συντηρεί τον κύκλο και αυξάνει τον κίνδυνο συνεπειών. Αυτό με τη σειρά του ενισχύει τη συμπεριφορά και αυξάνει την πιθανότητα επανάληψης στο μέλλον. Από την άλλη πλευρά, από συμπεριφορικής άποψης, η κλεπτομανία είναι μια εκμαθημένη συμπεριφορά που ενισχύεται από την ευχαρίστηση που προκύπτει από την κλοπή. Με τον καιρό, αυτή η ενίσχυση ενδυναμώνει τη συμπεριφορά, με αποτέλεσμα το άτομο να μην μπορεί να αντισταθεί στην κλοπή.

Συμπτώματα κλεπτομανίας

Τα συμπτώματα της κλεπτομανίας περιλαμβάνουν:

• Αδυναμία αντίστασης στην παρόρμηση για κλοπή αντικειμένων
• Αισθήματα έντασης, άγχους που οδηγούν στην κλοπή
• Αίσθηση ευχαρίστησης, ανακούφισης ή ικανοποίησης κατά την κλοπή
• Αίσθημα ενοχών, τύψεων, ντροπής ή φόβου μετά την κλοπή
• Επιστροφή στις παρορμήσεις και επανάληψη του κύκλου της κλεπτομανίας

Στην καθημερινή κλινική πράξη, παρατηρούμε συχνά πως τα άτομα που προσέρχονται στο  ιατρείο νιώθουν βαθιά ντροπή, διστάζοντας να μιλήσουν ανοιχτά για το πρόβλημα. Είναι σημαντικό να τονιστεί πως η κλεπτομανία δεν αποτελεί ελάττωμα του χαρακτήρα, αλλά μια ιατρικά αναγνωρισμένη νευροβιολογική πρόκληση που ανταποκρίνεται στη σωστή θεραπευτική προσέγγιση.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των κλεπτομανών;

Οι άνθρωποι με κλεπτομανία συνήθως έχουν χαρακτηριστικά όπως:

• Σε αντίθεση με τους περισσότερους κλέφτες, οι άνθρωποι με κλεπτομανία δεν κλέβουν για προσωπικό τους όφελος ή για εκδίκηση. Απλά κλέβουν επειδή δεν μπορούν να αντισταθούν στην παρόρμηση.
• Τα επεισόδια κλεπτομανίας γενικά συμβαίνουν ξαφνικά, χωρίς σχεδιασμό και χωρίς τη βοήθεια άλλου ανθρώπου.
• Οι περισσότεροι άνθρωποι με κλεπτομανία κλέβουν από δημόσια μέρη, από φίλους.
• Συχνά, τα κλεμμένα αντικείμενα δεν έχουν καμία αξία για το άτομο με κλεπτομανία, και μπορεί να τα αγοράσει.
• Οι κλεπτομανείς δεν χρησιμοποιούν ποτέ τα κλεμμένα αντικείμενα, τα δωρίζουν, τα δίνουν στην οικογένεια ή σε φίλους, ή μπορεί και να τα επιστρέφουν στη θέση τους.
• Η παρόρμηση για την κλοπή μπορεί να έρχεται και να φεύγει με μεγαλύτερη ή μικρότερη ένταση με την πάροδο του χρόνου.

Λόγοι που οδηγούν στη συμπεριφορά της κλεπτομανίας

Πιθανοί παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με τη συμπεριφορά της κλεπτομανίας (όχι “σίγουρες αιτίες”) είναι οι εξής:

1. Έλλειψη ελέγχου των παρορμήσεων

Τα άτομα με κλεπτομανία έχουν υψηλά επίπεδα παρορμητικότητας. Η παρορμητικότητα μπορεί να οδηγεί σε ξαφνικές, απρογραμμάτιστες πράξεις κλοπής χωρίς να σκέφτεται κάποιος τις συνέπειες.

Οι κλεπτομανείς έχουν περιορισμένο αυτοέλεγχο και έχουν μια έντονη επιθυμία να κλέψουν όταν εμφανιστεί η ευκαιρία, λόγω των παρορμητικών σκέψεων ή συναισθημάτων που δεν μπορούν να ελέγξουν. Αυτή η αδυναμία ελέγχου των παρορμήσεων συμβάλλει στην επαναλαμβανόμενη φύση της κλεπτομανίας, καθώς τα άτομα μπορεί να νιώθουν υποχρεωμένα να κλέψουν.

Οι μελέτες δείχνουν ότι κάποιοι κλεπτομανείς λαμβάνουν αποφάσεις επειδή αποζητούν νέες εμπειρίες και συγκινήσεις, και η κλοπή σπάει τη μονοτονία. Αν και η κλοπή συνοδεύεται από ένα προσωρινό συναίσθημα ικανοποίησης, τα άτομα νιώθουν ενοχές και τύψεις, και αυτό οδηγεί σε έναν νέο κύκλο κλεπτομανίας για να νιώσουν καλά.

Οι κλεπτομανείς μπορεί να έχουν διατροφικές διαταραχές ή ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές.

2. Κατάθλιψη

Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι κλεπτομανείς έχουν διαταραχές της διάθεσης, όπως η κατάθλιψη. Η κλεπτομανία μπορεί να είναι μια δυσπροσαρμοστική αντίδραση στην κατάθλιψη, και τα συναισθήματα ενοχών και ντροπής που ακολουθούν μετά από μια κλοπή να εντείνουν τα συναισθήματα κατάθλιψης.³ Baylé, et al. (2003). Psychopathology and comorbidity of psychiatric disorders in patients with kleptomania. American Journal of Psychiatry, 160(8), 1509–1513.

Οι πράξεις των κλεπτομανών είναι “εγώ-δυστονικές”, είναι αντιφατικές με τις αξίες και τις πεποιθήσεις του ατόμου, και αυτό συχνά προκαλεί άγχος και αναστάτωση.

Η κλεπτομανία μπορεί να έχει σχέση με τα τραύματα της παιδικής ηλικίας, την παραμέληση ή την κακοποίηση από τους γονείς.

Η κλεπτομανία μπορεί επίσης να έχει σχέση με δυσλειτουργία στο σύστημα ντοπαμίνης στον εγκέφαλο. Η κλοπή οδηγεί στην απελευθέρωση ντοπαμίνης και προκαλεί συναισθήματα ευχαρίστησης στον εγκέφαλο.

3. Ανθυγιεινές αντιδράσεις στο άγχος

Για πολλούς κλεπτομανείς, οι κλοπές είναι ένας τρόπος να αντιμετωπίζουν τα αρνητικά συναισθήματα και το υποκείμενο ψυχολογικό στρες. Η κλοπή μπορεί να δημιουργεί μια προσωρινή συναισθηματική ανακούφιση ή να αποσπά την προσοχή από σοβαρά θέματα.

Οι κλεπτομανείς βλέπουν τις κλοπές σαν έναν τρόπο να αντιμετωπίζουν το συναισθηματικό ή οικονομικό στρες.

Είναι σημαντικό τα άτομα αυτά να βρίσκουν υγιείς τρόπους για να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά το άγχος.

Το στίγμα της κλεπτομανίας οδηγεί σε συναισθήματα ντροπής. Οι κλεπτομανείς δεν ζητούν εύκολα βοήθεια και κατηγορούν τον εαυτό τους, και αυτό τους κάνει να πιστεύουν ότι δεν αξίζουν την υποστήριξη.

Ωστόσο, οι κλεπτομανείς αξίζουν τη συμπόνια, την προσοχή και την ενσυναίσθηση. Με την κατάλληλη υποστήριξη και θεραπευτική φροντίδα, πολλοί άνθρωποι μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής τους.

Ποιες είναι οι αιτίες της κλεπτομανίας;

Οι ακριβείς αιτίες της κλεπτομανίας δεν είναι γνωστές. Οι ακριβείς αιτίες δεν είναι γνωστές· ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις/υποθέσεις ότι νευροβιολογικοί μηχανισμοί που σχετίζονται με το σύστημα επιβράβευσης στον εγκέφαλο (π.χ. ντοπαμίνη) ενδέχεται να εμπλέκονται σε ορισμένα άτομα. Η ντοπαμίνη παίζει σημαντικό ρόλο στη λειτουργία του συστήματος επιβράβευσης στον εγκέφαλο και η απελευθέρωσή της έχει σχέση με την εμπειρία ευχάριστων συναισθημάτων. Η αίσθηση της ικανοποίησης και της ευχαρίστησης μετά την κλοπή ενισχύει τη συμπεριφορά.

Εκτός από τη ντοπαμίνη, η σεροτονίνη είναι νευροδιαβιβαστής που σχετίζεται με τη ρύθμιση της διάθεσης. Έχει συσχετιστεί (όχι αποδειχθεί ως αιτία) με παρορμητικές συμπεριφορές. Ως αποτέλεσμα, ορισμένοι συνδυασμοί βιολογικών/ψυχολογικών παραγόντων μπορεί να σχετίζονται με αυξημένη ευαλωτότητα στην εκδήλωση παρορμήσεων.

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες που προτείνουν ότι οι αλλαγές στον εγκέφαλο μπορεί να είναι η ρίζα της κλεπτομανίας, και ότι τα μοτίβα κλοπής ενισχύουν το πρόβλημα με τον καιρό. Η κλεπτομανία μπορεί να έχει σχέση με:

• Προβλήματα με τη σεροτονίνη: η σεροτονίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που συμβάλλει στη ρύθμιση της διάθεσης και των συναισθημάτων. Τα χαμηλά επίπεδα σεροτονίνης είναι κάτι σύνηθες στους ανθρώπους που είναι επιρρεπείς σε παρορμητικές συμπεριφορές.
• Εθισμός: η κλοπή οδηγεί στην απελευθέρωση ντοπαμίνης, ενός άλλου νευροδιαβιβαστή. Η ντοπαμίνη δημιουργεί ευχάριστα συναισθήματα και μερικοί άνθρωποι αποζητούν αυτό το συναίσθημα επιβράβευσης ξανά και ξανά.
• Σύστημα οπιοειδών του εγκεφάλου: οι παρορμήσεις ρυθμίζονται από το σύστημα οπιοειδών του εγκεφάλου. Μια ανισορροπία σε αυτό το σύστημα μπορεί να κάνει δύσκολη την αντίσταση στις παρορμήσεις.

Επιπλοκές κλεπτομανίας

Αν η κλεπτομανία παραμείνει χωρίς θεραπεία μπορεί να προκαλεί πολλά συναισθηματικά, οικογενειακά, επαγγελματικά, νομικά και οικονομικά προβλήματα.² Kleptomania – Symptoms and causes (Complications section). Mayo Clinic. Σύμφωνα με κλινικές πηγές υγείας, όταν δεν υπάρχει υποστήριξη, μπορεί να εμφανιστούν σοβαρές συνέπειες όπως έντονη ντροπή/ενοχές, προβλήματα σχέσεων, νομικά ζητήματα και οικονομικές επιβαρύνσεις. Οι κλεπτομανείς γνωρίζουν ότι η κλοπή είναι κάτι παράνομο αλλά νιώθουν αδύναμοι να αντισταθούν στην παρόρμηση. Έτσι, νιώθουν ενοχές, ντροπή και εξευτελισμό.

Άλλες επιπλοκές και καταστάσεις που έχουν σχέση με την κλεπτομανία περιλαμβάνουν:¹ McElroy, et al. (Not available). Kleptomania: a report of 20 cases. American Journal of Psychiatry.

• Άλλες διαταραχές ελέγχου των παρορμήσεων, όπως ο τζόγος
• Διαταραχές προσωπικότητας
• Διατροφικές διαταραχές
• Κατάθλιψη
• Διπολική διαταραχή
• Διαταραχές άγχους
• Αυτοκτονικές σκέψεις και συμπεριφορές

Θεραπευτικές επιλογές και υποστήριξη στην κλεπτομανία

Αν και ο φόβος και η ντροπή κάνουν δύσκολη την αναζήτηση βοήθειας για τη θεραπεία της κλεπτομανίας, συχνά είναι δύσκολο κάποιος να ξεπεράσει την κλεπτομανία μόνος του. Χωρίς θεραπεία, η κλεπτομανία μπορεί να γίνει μια συνεχή και μακροχρόνια κατάσταση.

Η θεραπεία για την κλεπτομανία τυπικά περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή και ψυχοθεραπεία. Ωστόσο, μπορεί να γίνει συνδυασμός και με άλλες θεραπευτικές επιλογές για καλύτερα αποτελέσματα.

Αντιμετώπιση κλεπτομανίας

Ως ειδικός  ψυχικής υγείας, διαπιστώνω πως το πρώτο και πιο καθοριστικό βήμα είναι η άρση της μυστικότητας. Στις ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες, η δημιουργία ενός ασφαλούς περιβάλλοντος χωρίς επίκριση, επιτρέπει στον θεραπευόμενο να αναγνωρίσει τα "ερεθίσματα" (triggers) που πυροδοτούν την παρόρμηση και να εφαρμόσει τεχνικές πρόληψης στον πραγματικό κόσμο.

Εκτός από τη βοήθεια ενός ψυχοθεραπευτή, οι κλεπτομανείς μπορούν να κάνουν και κάποια πράγματα μόνοι τους:

• Να ακολουθούν το θεραπευτικό πλάνο: να παίρνουν τα φάρμακά τους και να μην χάνουν τις συνεδρίες τους.
• Να μένουν ενημερωμένοι: να διαβάζουν για την κλεπτομανία ώστε να κατανοήσουν τους παράγοντες κινδύνου.
• Να αναγνωρίζουν όσα τους οδηγούν στην κλεπτομανία: να αναγνωρίζουν καταστάσεις, σκέψεις και συναισθήματα που τους οδηγούν στην κλοπή.
• Να κάνουν θεραπεία για άλλα θέματα ψυχικής υγείας: η κατάθλιψη και το άγχος προκαλούν συναισθηματικό πόνο που μπορεί να οδηγεί σε ανθυγιεινές συμπεριφορές.
• Να μαθαίνουν τεχνικές χαλάρωσης και διαχείρισης του στρες: για παράδειγμα τεχνικές όπως ο διαλογισμός, η γιόγκα.
• Να μένουν συγκεντρωμένοι στον στόχο τους: η αντιμετώπιση της κλεπτομανίας χρειάζεται χρόνο. Είναι ανάγκη να έχουν κίνητρο και τον στόχο στο μυαλό τους.
• Να είναι ειλικρινείς με τους αγαπημένους τους: αρχικά, για να ελέγξουν την παρόρμηση (π.χ. όταν είναι στα μαγαζιά) μπορούν να ζητήσουν τη βοήθεια ενός κοντινού τους ατόμου που γνωρίζει την κατάσταση.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.McElroy, et al. (Not available). Kleptomania: a report of 20 cases. American Journal of Psychiatry. [link]
2. ↸2.Kleptomania – Symptoms and causes (Complications section). Mayo Clinic. [link]
3. ↸3.Baylé, et al. (2003). Psychopathology and comorbidity of psychiatric disorders in patients with kleptomania. American Journal of Psychiatry, 160(8), 1509–1513. [link]