Κλιματική αλλαγή και κατάθλιψη

Η επίδραση της κλιματικής αλλαγής στην υγεία είναι πλέον πραγματικότητα.⁴ Η κλιματική κρίση επηρεάζει αρνητικά όχι μόνο τη σωματική μας υγεία αλλά και την ψυχική μας υγεία.¹

Οι φυσικές καταστροφές μπορεί να οδηγούν σε τραυματισμούς, ακόμη και θανάτους. Οι μακροχρόνιες αλλαγές στο κλίμα, όπως η αύξηση της θερμοκρασίας, μπορεί να προκαλούν ανασφάλεια για τη διαθεσιμότητα της τροφής και του νερού και να συνδέονται με αναπνευστικά προβλήματα και αλλεργίες.

Ομοίως, οι επιδράσεις στην ψυχική υγεία μπορεί να είναι άμεσες ή έμμεσες. Οι άμεσες είναι πιο προφανείς όταν, για παράδειγμα, συμβαίνουν ακραία καιρικά φαινόμενα ή φυσικές καταστροφές, όπως μια πυρκαγιά ή μια πλημμύρα.

Το τραύμα και το σοκ είναι από τις πιο συχνές ψυχολογικές αντιδράσεις που παρατηρούνται μετά από μια φυσική καταστροφή και συνήθως υποχωρούν με την αποκατάσταση της ασφάλειας. Ωστόσο, όσοι έχουν επιζήσει από ακραία κλιματικά γεγονότα μπορεί να βιώνουν χρόνιες ή σοβαρές ψυχικές δυσκολίες, όπως άγχος, διαταραχή μετατραυματικού στρες, κατάθλιψη ή διαταραχές ύπνου.

Οι κλιματικές αλλαγές, όπως οι ακραίοι καύσωνες και η ξηρασία, επίσης επηρεάζουν την ψυχική υγεία. Ο καύσωνας επηρεάζει τη διάθεση και τη συμπεριφορά, και τα άτομα που έχουν ήδη κάποιο θέμα ψυχικής υγείας μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο να διατηρήσουν την ομοιόσταση του οργανισμού τους. Γενικά, σε περιόδους καύσωνα παρατηρούνται περισσότερες ψυχιατρικές κρίσεις, ακόμη και σε καταστάσεις όπως η σχιζοφρένεια.

Ποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στην κλιματική αλλαγή;

Το οικολογικό πένθος είναι μια εμπειρία που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο ζωής και την κοινωνικοοικονομική κατάσταση ενός ατόμου. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στους ανθρώπους που ζουν μια άνετη ζωή και σε όσους ζουν στα όρια της φτώχειας.

Πλέον, στις μέρες μας, πολλοί άνθρωποι βιώνουν επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής. Οι άνθρωποι που έχουν στενή σχέση με το φυσικό περιβάλλον μπορεί να επηρεάζονται περισσότερο από οικολογικό πένθος. Όσοι ανήκουν σε χαμηλά κοινωνικοοικονομικά στρώματα επηρεάζονται περισσότερο από τις αλλαγές του καιρού και μπορεί να είναι πιο ευάλωτοι στην ψυχική επιβάρυνση που σχετίζεται με αυτές.

Οι νέοι άνθρωποι ηλικίας 15-24 ετών βιώνουν από πολύ νωρίς τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Οι νέες γενιές αποτελούν μάρτυρες πολλών οικολογικών και φυσικών καταστροφών, όπως καύσωνες, πλημμύρες και πυρκαγιές.

Πώς νιώθουν οι νέοι για αυτή την κατάσταση; Σύμφωνα με τα στοιχεία, οι νέοι ηλικίας 18-34 ετών έχουν περισσότερες πιθανότητες να βιώσουν καταθλιπτικά συμπτώματα σε σύγκριση με ανθρώπους άνω των 55 ετών.³

Καθώς η κλιματική κρίση γίνεται όλο και πιο έντονη, εμφανίζονται νέες ψυχολογικές έννοιες και φαινόμενα που συνδέονται με την ψυχική υγεία.

Επιδράσεις της κλιματικής κρίσης στην ψυχική υγεία

Η κλιματική κρίση είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο. Η πληροφόρηση μέσα από τα μέσα ενημέρωσης και τα social media έχει αλλάξει την αντίληψη για την κλιματική αλλαγή. Η κατανόηση του προβλήματος μπορεί να συνοδεύεται από αρνητικά συναισθήματα, όπως πένθος, θλίψη, άγχος, ανησυχία ή θυμό.

1. Οικολογικό πένθος

Το οικολογικό πένθος περιγράφει τη θλίψη, την απώλεια ή τη συναισθηματική επιβάρυνση που μπορεί να συνδέεται με περιβαλλοντικές αλλαγές, απώλειες οικοσυστημάτων ή αλλοίωση τόπων με προσωπική σημασία.

Είναι φυσιολογικό μετά από έναν αποχωρισμό ή μια απώλεια να έχουμε συναισθηματικές και συμπεριφορικές αντιδράσεις. Στο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης, τέτοιες αντιδράσεις μπορεί να συνδέονται με πραγματικές ή αναμενόμενες απώλειες του φυσικού περιβάλλοντος.

Το οικολογικό άγχος είναι ένας άλλος όρος που αφορά την κλιματική αλλαγή. Δυστυχώς, εξαιτίας της απειλής της κλιματικής αλλαγής, το πένθος για την απώλεια οικοσυστημάτων γίνεται όλο και πιο συχνό.

Οι περιβαλλοντικές αλλαγές μπορεί να έχουν άμεσες ή έμμεσες συνέπειες στην ψυχική υγεία, όπως αύξηση του άγχους και, πιο συγκεκριμένα, του οικολογικού άγχους, συχνά μαζί με συναισθήματα αδυναμίας, ευαλωτότητας ή δυσαρέσκειας.

Το οικολογικό πένθος ή η οικολογική θλίψη είναι μια συναισθηματική αντίδραση στην οικολογική αλλαγή που σχετίζεται με την απώλεια ενός προσωπικά σημαντικού στοιχείου, όπως το σπίτι, το οικοσύστημα ή η κοινότητα.

Το οικολογικό πένθος προκύπτει και από την έμφυτη σύνδεση του ανθρώπου με τη φύση και με άλλα έμβια όντα, τα οποία συχνά συνδέονται με ψυχολογικά και συναισθηματικά οφέλη. Οι αλλαγές στο κλίμα που προκαλούν οικολογικό πένθος μπορεί να έχουν ήδη συμβεί ή να αναμένονται, όπως για παράδειγμα η απώλεια γης λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας ή η εξαφάνιση ειδών λόγω απώλειας οικοσυστημάτων.

Μια απώλεια που έχει σχέση με το κλίμα μπορεί να συμβάλλει στην απώλεια της προσωπικής ταυτότητας ή στην αποσύνδεση ενός ατόμου από την κοινότητά του.

2. Οικολογική κατάθλιψη

Η οικολογική κατάθλιψη αναφέρεται σε συναισθήματα θλίψης ή καταθλιπτικής επιβάρυνσης που συνδέονται με τις προβλεπόμενες μελλοντικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Τα άτομα που βιώνουν τέτοιου τύπου δυσφορία συχνά αισθάνονται αβοήθητα ή αδύναμα να αλλάξουν όσα συμβαίνουν.

Σε αρκετές περιπτώσεις, οι άνθρωποι με οικολογική κατάθλιψη μπορεί να έχουν και άλλα θέματα ψυχικής υγείας, όπως άγχος. Πολλές φορές, η επιβάρυνση αυτή εντείνεται από τις πληροφορίες που κυκλοφορούν στα social media.

3. Οικολογικό άγχος

Το κλιματικό ή οικολογικό άγχος είναι ένα συναίσθημα που προκαλείται από τον φόβο ή την ανησυχία για το μέλλον του πλανήτη. Το άγχος είναι ένας φυσιολογικός μηχανισμός που μας βοηθά να αντιλαμβανόμαστε κινδύνους.

Η έγκυρη ενημέρωση για την κλιματική κρίση και η συμμετοχή σε ρεαλιστικές καθημερινές δράσεις μπορούν να βοηθήσουν ορισμένους ανθρώπους να νιώσουν μεγαλύτερο αίσθημα ελέγχου απέναντι στο οικολογικό άγχος, χωρίς αυτό να υποκαθιστά επαγγελματική αξιολόγηση όταν η δυσφορία είναι επίμονη ή έντονη.

Ωστόσο, επειδή η κλιματική αλλαγή είναι ένα πολύπλοκο πρόβλημα που δεν έχει μία απλή και ξεκάθαρη λύση, το άγχος μπορεί να είναι έντονο. Ενώ κάποιοι άνθρωποι κινητοποιούνται, άλλοι μπορεί να παραλύουν από τον φόβο τους. Μπορεί να νιώθουν ενοχές και ντροπή, κάτι που εντείνει τη δυσφορία.

Τα συναισθήματα όπως ο φόβος, η ανησυχία, το πένθος, ο θυμός, η απελπισία και οι ενοχές μπορεί να αποτελούν κατανοητές αντιδράσεις απέναντι στην κλιματική αλλαγή.

Οικολογικό άγχος και κατάθλιψη στους νέους

Μέσα από την ψυχοθεραπευτική πρακτική, παρατηρώ συχνά πως οι νέοι θεραπευόμενοι δεν εκφράζουν το οικολογικό άγχος απλώς ως μια μεμονωμένη φοβία. Το βιώνουν ως ένα βαθύτερο υπαρξιακό ερώτημα για το νόημα του μέλλοντος, τον επαγγελματικό προσανατολισμό και τη δημιουργία οικογένειας. Αυτό απαιτεί ιδιαίτερη κλινική ενσυναίσθηση, ώστε να αποφευχθεί η "παθολογικοποίηση" μιας ρεαλιστικής, απόλυτα δικαιολογημένης ανησυχίας.

Το οικολογικό άγχος είναι συχνό σε παιδιά και νέους ενήλικες που σκέφτονται το μέλλον τους και το αν πρέπει να αποκτήσουν δικά τους παιδιά. Πολλοί νέοι εκφράζουν έντονη ανησυχία για το μέλλον του πλανήτη και για τις μακροπρόθεσμες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στην προσωπική και κοινωνική τους ζωή.

Πιστεύουν ότι ενδέχεται να βιώσουν σοβαρές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στην πορεία της ζωής τους. Οι νέοι άνθρωποι ανησυχούν για την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στην καθημερινότητά τους.

Γιατί η ψυχική μας υγεία είναι ευάλωτη στην κλιματική αλλαγή;

Τα θέματα ψυχικής υγείας, όπως το άγχος, η κατάθλιψη και το μετατραυματικό στρες, έχουν σχέση όχι μόνο με τις φυσικές καταστροφές, αλλά και με το στρες και το τραύμα που μπορεί να προκαλεί μια σημαντική απώλεια.²

Κάποιοι άνθρωποι, και πιο συγκεκριμένα τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, οι άνθρωποι με προϋπάρχοντα θέματα ψυχικής υγείας και όσοι ανήκουν σε κατώτερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα, είναι πιο ευάλωτοι στις αρνητικές επιδράσεις μιας φυσικής καταστροφής.

Τα έντονα καιρικά φαινόμενα, όπως οι καύσωνες και η ξηρασία, επηρεάζουν άμεσα την ψυχική υγεία, ειδικά όταν δεν φαίνεται να υπάρχει άμεσο τέλος σε αυτή την κατάσταση. Οι μακροχρόνιες επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής μπορεί να συνδέονται με ελλείψεις νερού και με επιδείνωση προβλημάτων υγείας.

Οι βιομηχανίες που είναι ευαίσθητες στις περιβαλλοντικές αλλαγές, όπως η γεωργία, μπορεί να κάνουν τους ανθρώπους να νιώθουν ανασφάλεια για το εισόδημά τους. Επίσης, η ατμοσφαιρική ρύπανση για μεγάλο χρονικό διάστημα, η οποία μπορεί να προκύπτει από παρατεταμένες περιόδους υψηλών θερμοκρασιών, συνδέεται με αύξηση αναπνευστικών προβλημάτων ή αλλεργιών.

Όλα αυτά τα προβλήματα επηρεάζουν την ψυχική υγεία και την ευεξία. Τα προβλήματα στην εφοδιαστική αλυσίδα λόγω της κλιματικής αλλαγής μπορεί να οδηγούν σε οικονομική αστάθεια, με αποτέλεσμα επιδείνωση της ψυχικής υγείας.

Η κλιματική αλλαγή συνδέεται και με μετακινήσεις πληθυσμών, γεγονός που μπορεί να επιβαρύνει ιδιαίτερα ανθρώπους και κοινότητες με λιγότερους πόρους.

Τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις αλλαγές του περιβάλλοντος. Όταν αναγκάζονται να αλλάξουν ρουτίνα και να αποχωριστούν την οικογένεια ή τους φίλους τους, μπορεί να βιώνουν έντονο στρες. Οι τραυματικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης θεμάτων ψυχικής υγείας.

Η αυξανόμενη πίεση και το στρες που προκαλεί η κλιματική κρίση είναι ιδιαίτερα δύσκολα για τους ανθρώπους που ήδη αντιμετωπίζουν κάποια ψυχική διαταραχή, όπως η κατάθλιψη.

Πρακτικοί τρόποι ψυχικής φροντίδας απέναντι στην κλιματική κρίση

Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα είναι να φροντίζουμε την ψυχική μας υγεία και τον εαυτό μας. Η κλιματική κρίση είναι μια πρόκληση για όλο τον πλανήτη και γι’ αυτό χρειαζόμαστε κουράγιο και αντοχή για να ανταπεξέλθουμε.

Επίσης, είναι ανάγκη να ενημερωνόμαστε για την επίδραση που έχει η κλιματική αλλαγή στην ψυχική μας υγεία. Το χρόνιο στρες στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας μπορεί να έχει μακροχρόνιες επιδράσεις και να αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης θεμάτων ψυχικής υγείας στην ενήλικη ζωή. Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό τα παιδιά να γνωρίζουν πράγματα για την κλιματική αλλαγή και όσα μπορούν να κάνουν για την προστασία του πλανήτη.

Προσωπική δράση για την προστασία του περιβάλλοντος

Είναι πολύ σημαντικό ο καθένας μας να αναλάβει δράση για να μετριάσει τις επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής, με μικρές ή μεγάλες πράξεις. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να κάνει ανακύκλωση, να μειώσει τη χρήση πλαστικού ή να χρησιμοποιεί τα μέσα μαζικής μεταφοράς για τις μετακινήσεις του.

Ακόμη και μικρές, σταθερές αλλαγές στην καθημερινότητα μπορούν να ενισχύσουν το αίσθημα συμμετοχής και προσωπικής συνέπειας.

Επίσης, είναι πολύ σημαντικό να συμμετέχει κάποιος σε περιβαλλοντικές οργανώσεις όπου θα νιώθει ότι η φωνή του ακούγεται και ότι υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι με κοινές ανησυχίες.

Τα μέσα ενημέρωσης και τα social media επίσης παίζουν σημαντικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την κλιματική κρίση και τις επιδράσεις της στην ψυχική υγεία.

Η συνεχής έκθεση σε ειδήσεις, εικόνες καταστροφών και έντονο περιεχόμενο στα μέσα ενημέρωσης ή στα social media μπορεί, σε ορισμένους ανθρώπους, να αυξάνει τη δυσφορία και την αίσθηση αβοηθητότητας. Η επιλεκτική και χρονικά οριοθετημένη ενημέρωση από αξιόπιστες πηγές μπορεί να είναι πιο βοηθητική από τη συνεχή έκθεση.

Ορισμένοι άνθρωποι βρίσκουν υποστηρικτικές τις δημιουργικές δραστηριότητες, όπως η γραφή, η φωτογραφία ή η μουσική, καθώς και τη συμμετοχή σε πρακτικές δράσεις της καθημερινότητας, ως μέρος της προσωπικής τους προσαρμογής στην περιβαλλοντική ανησυχία.

Είναι επίσης σημαντικό να βρίσκει κάποιος παρηγοριά στη φύση. Για πολλούς ανθρώπους, ο χρόνος στη φύση μπορεί να συνδέεται με αίσθημα ηρεμίας και αποφόρτισης, χωρίς αυτό να αποτελεί θεραπεία για κάποια ψυχική διαταραχή.

Ψυχική ενδυνάμωση

Η κλιματική κρίση είναι μια πραγματικότητα και είναι ανάγκη να αντιμετωπίσουμε τις αρνητικές της επιδράσεις στην ψυχική μας υγεία. Όλοι μας, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, πρέπει να αναλάβουμε δράση και να προστατεύσουμε τον πλανήτη αλλά και την ψυχική μας υγεία, η οποία είναι απαραίτητη για την εύρεση λύσεων σε αυτό το παγκόσμιο πρόβλημα.

Αν η ανησυχία, η θλίψη, η αϋπνία ή η λειτουργική έκπτωση επιμένουν, είναι σκόπιμη η αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Η επιλογή θεραπευτικής προσέγγισης και η ψυχοθεραπεία, συμπεριλαμβανομένων εξειδικευμένων μεθόδων (EMDR) όπου ενδείκνυνται, αποφασίζεται μόνο μετά από εξατομικευμένη κλινική εκτίμηση.

Σε περίπτωση έντονης ψυχικής επιδείνωσης, αυτοκτονικού ιδεασμού ή αδυναμίας βασικής λειτουργικότητας, απαιτείται άμεση επικοινωνία με υπηρεσίες επείγουσας ψυχικής υγείας.

Βιβλιογραφία

1.Clayton, et al. (2024). Climate Change and Mental Health. JAMA, 331(20), 1761-1762. [link]
2.Cuijpers, et al. (2023). Climate Change and Mental Health - Time to Act Now. JAMA Psychiatry, 80(12), 1183-1184. [link]
3.Hickman, et al. (2021). Climate anxiety in children and young people and their beliefs about government responses to climate change: A global survey. The Lancet Planetary Health, 5(12), e863-e873 [link]
4.World Health Organization. Mental health and Climate Change: Policy Brief. [link]