Μελαγχολία & μελαγχολική κατάθλιψη - συμπτώματα
Αν κοιτάξει κανείς στο λεξικό, θα βρει δύο ορισμούς για τη μελαγχολία: ο πρώτος αφορά την υποτονική διάθεση, θλίψη και τάση απομόνωσης, και ο δεύτερος την ακραία παθολογική κατάθλιψη. Το κοινό λοιπόν χρησιμοποιεί την πρώτη ερμηνεία, ενώ οι ψυχίατροι κλινικά αναφέρονται στη δεύτερη περίπτωση: η μελαγχολία είναι η πιο σοβαρή μορφή κατάθλιψης. Κλινικά χρησιμοποιείται ο όρος μείζων κατάθλιψη με μελαγχολικά στοιχεία ή "μελαγχολική κατάθλιψη".
Οι άνθρωποι με μελαγχολική κατάθλιψη νιώθουν έντονη απελπισία και ενοχές. Δυσκολεύονται να νιώσουν χαρά, ακόμη και όταν συμβαίνουν όμορφα πράγματα στη ζωή τους. Αν και η κλινική διαχείριση της μελαγχολίας ενέχει προκλήσεις, η βελτίωση της ποιότητας ζωής είναι εφικτή. Ένας ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής μπορεί να υποστηρίξει το άτομο στην κλινική διαχείριση των συμπτωμάτων.
Τι είναι η μελαγχολία;
Σήμερα η "μελαγχολία" δεν αποτελεί πλέον ένα ξεχωριστό νόσημα ψυχικής υγείας. Αντιθέτως, τα διαγνωστικά κριτήρια DSM-5 την κατατάσσουν σε μια πιο ειδική κατηγορία καταθλιπτικών διαταραχών.1 Πολλές φορές αντί να γίνει η διάγνωση της μελαγχολίας για ένα άτομο είναι πιο πιθανό να διαγνωστεί με "μείζων κατάθλιψη με μελαγχολικά χαρακτηριστικά". Επίσης, η μελαγχολία μπορεί να εμφανιστεί στη διάρκεια της καταθλιπτικής φάσης της διπολικής διαταραχής.
Στεναχώρια, κατάθλιψη ή μελαγχολία;
Συχνά οι ασθενείς αναρωτιούνται ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη στεναχώρια, την κατάθλιψη και τη μελαγχολία. Η στεναχώρια αποτελεί ένα παροδικό συναίσθημα που προκύπτει ως μια αντίδραση σε καθημερινές δυσκολίες, ματαιώσεις ή απώλειες. Σε αντίθεση με την κατάθλιψη, η οποία είναι μια κλινική διαταραχή της διάθεσης που εμποδίζει τη λειτουργικότητα, η στεναχώρια τείνει να υποχωρεί σταδιακά με την πάροδο του χρόνου. Η σωστή αναγνώριση αυτών των καταστάσεων είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για την αναζήτηση της κατάλληλης ψυχιατρικής παρέμβασης.
| Χαρακτηριστικό | Στεναχώρια | Κατάθλιψη (Μείζων) | Μελαγχολία (Μελαγχολική Κατάθλιψη) |
|---|---|---|---|
| Φύση κατάστασης | Φυσιολογικό, παροδικό συναίσθημα | Κλινική διαταραχή της διάθεσης | Βαριά υποκατηγορία κλινικής κατάθλιψης |
| Αιτιολογία | Συνήθως συγκεκριμένο εξωτερικό γεγονός | Πολυπαραγοντική (βιολογικοί και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες) | Συχνά έντονο βιολογικό υπόβαθρο, όχι απαραίτητα εμφανές έναυσμα |
| Διάρκεια | Παροδική, μειώνεται με τον χρόνο | Επίμονη, τουλάχιστον 2 εβδομάδες | Επίμονη, συχνά με χειρότερη διάθεση το πρωί |
| Λειτουργικότητα | Κατά κανόνα διατηρείται | Σημαντική έκπτωση στην καθημερινότητα | Μεγάλη έκπτωση, συχνά έντονη αδυναμία/επιβράδυνση |
| Ικανότητα για χαρά | Διατηρείται (ιδίως με θετικά ερεθίσματα) | Μειωμένη (ανηδονία) | Σχεδόν πλήρης απουσία χαράς, ακόμη και σε θετικά γεγονότα |
Μελαγχολία - συμπτώματα
Για να γίνει η διάγνωση της μελαγχολικής κατάθλιψης, ένα άτομο πρέπει να εμφανίζει τουλάχιστον ένα από τα παρακάτω συμπτώματα:
- διάθεση που ορίζεται από βαθιά απελπισία, απόγνωση ή αίσθημα κενού
- χειρότερη διάθεση το πρωί
- πρώιμη αφύπνιση, για παράδειγμα 2 ώρες νωρίτερα από τη συνηθισμένη ρουτίνα ύπνου
- έντονη ανησυχία, ψυχοκινητική διέγερση ή ψυχοκινητική επιβράδυνση
- σημαντική απώλεια βάρους ή αύξηση βάρους
- υπερβολικά αισθήματα ενοχής
Η απελπισία και η καταθλιπτική διάθεση δεν πρέπει να συνδέεται με απώλεια ή πένθος.
Μελαγχολική κατάθλιψη και άλλες μορφές
Η μελαγχολία μπορεί να έχει πολύ διαφορετικά συμπτώματα από την μη-μελαγχολική κατάθλιψη. Συγκριτικά με άλλες μορφές κατάθλιψης, κάποιος με μελαγχολία τυπικά:
- Εμφανίζει συμπτώματα σε μεγαλύτερη ηλικία.
- Έχει πιο σοβαρά συμπτώματα. Αντί για κόπωση, μπορεί το άτομο να μην έχει καθόλου ενέργεια. Αντί για πεσμένη διάθεση, μπορεί να μην νιώθει καθόλου χαρά.
- Είναι πιο πιθανό να έχει ψυχοκινητικά συμπτώματα.
- Είναι πιο πιθανό να έχει άγχος και αυτοκτονικές σκέψεις.
Η μελαγχολική κατάθλιψη μπορεί να συνυπάρχει μαζί με άλλες διαταραχές. Για παράδειγμα, κάποιος με μελαγχολία μπορεί να έχει εποχικό μοτίβο στα συμπτώματα. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι η μελαγχολία είναι πιο πιθανή όταν το φως του ήλιου και η θερμοκρασία είναι χαμηλά. Η μελαγχολία μπορεί να συνυπάρχει με την επιλόχειο κατάθλιψη και την κατάθλιψη με ψυχωσικά χαρακτηριστικά.
Βιολογικές και λειτουργικές επιπτώσεις
Η μελαγχολία μπορεί να προκαλέσει ποικίλες βιολογικές αλλαγές στο σώμα. Οι άνθρωποι με μελαγχολική κατάθλιψη όταν κοιμούνται περνούν περισσότερη ώρα στη φάση ύπνου REM και λιγότερη στη φάση του βαθύ ύπνου. Έτσι, ο ύπνος τους δεν είναι ποιοτικός.
Οι άνθρωποι με μελαγχολία συχνά έχουν αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, τα οποία αυξάνουν το στρες.2 Επίσης μπορεί να έχουν απώλεια σωματικού βάρους και χρόνια φλεγμονή.
Η μελαγχολία επίσης επηρεάζει τις γνωσιακές ικανότητες και την απόδοση. Οι μελέτες δείχνουν ότι δυσχεραίνει τη μνήμη, τη συγκέντρωση, τη μάθηση και τη λήψη αποφάσεων.
Γενικά, η μελαγχολία επηρεάζει όλη την καθημερινότητα του ατόμου, τις σχέσεις, την επαγγελματική του ζωή και την υγεία του. Σε ακόμα πιο σοβαρές περιπτώσεις, ένα άτομο μπορεί να έχει έντονο αυτοκτονικό ιδεασμό (σκέψεις αυτοκτονίας) και να αποπειραθεί να αυτοκτονήσει. Η μελαγχολία τείνει να προκαλεί μεγαλύτερη περίοδο με αυτοκτονικές σκέψεις από ότι άλλες μορφές κατάθλιψης.
Κλινική αξιολόγηση και διάγνωση
Η διάγνωση της μελαγχολικής κατάθλιψης γίνεται από ψυχίατρο. Στην καθημερινή κλινική μου πρακτική, διαπιστώνω πως η έγκαιρη και ορθή διαφορική διάγνωση σε αυτό το στάδιο αποτελεί το σημαντικότερο βήμα για τη βελτίωση της πρόγνωσης του θεραπευόμενου. Ένας γιατρός μπορεί να ζητήσει επίσης ορισμένες εξετάσεις για να αποκλείσει άλλες ιατρικές καταστάσεις που θα μπορούσαν να είναι η υποκείμενη αιτία των συμπτωμάτων σας και φυσικά θα εξετάσει ολόκληρο το ατομικό σας ιστορικό.
Πιθανοί αιτιολογικοί παράγοντες
Η μελαγχολία φέρει σημαντική βιολογική και γενετική συνιστώσα, και συχνά αναφέρεται ιστορικά ως "ενδογενής κατάθλιψη". Οι άνθρωποι με μελαγχολία είναι πιθανό να έχουν οικογενειακό ιστορικό με διαταραχές της διάθεσης.
Οι μελέτες δείχνουν ότι η σεροτονίνη και οι αλλαγές στον εγκέφαλο μπορεί να είναι υπεύθυνες για την μελαγχολία. Κάποιος με μελαγχολία ίσως να έχει λιγότερους νευρώνες που συνδέονται με τον νησιωτικό φλοιό του εγκεφάλου (το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για την προσοχή). Μπορεί επίσης να έχει αλλαγές στον υποθάλαμο, στην υπόφυση ή στα επινεφρίδια. Αυτές οι αλλαγές ίσως να επηρεάζουν την όρεξη του ατόμου, τα επίπεδα του άγχους και πολλές ακόμα συμπεριφορές.
Κλινική Διαχείριση και Υποστήριξη
Όπως αναφέρθηκε, η μελαγχολία είναι η πιο σοβαρή μορφή κατάθλιψης. Η κλινική διαχείριση της μελαγχολίας συνήθως περιλαμβάνει τη χορήγηση αντικαταθλιπτικής αγωγής, κατόπιν αυστηρής ψυχιατρικής αξιολόγησης.4 Επιπλέον, υπάρχουν νέες νευροψυχιατρικές μέθοδοι χωρίς φάρμακα.3
Ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, υπογραμμίζω διαρκώς ότι με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας μπορεί το άτομο να διερευνήσει και να διαχειριστεί τους ψυχολογικούς παράγοντες που εμπλέκονται ή επιβαρύνουν την κατάθλιψη.
Βιβλιογραφία
- 1.Eiko I Fried et al. (2020). The 341 737 ways of qualifying for the melancholic specifier. The Lancet Psychiatry, 7(8), 657-658. [link]
- 2.Rowena G. Gomez et al. (2006). The neuropsychological profile of psychotic major depression and its relation to cortisol. Biological Psychiatry. [link]
- 3.Cuijpers et al. (2020). A network meta‐analysis of the effects of psychotherapies, pharmacotherapies and their combination in the treatment of adult depression. World Psychiatry, 19(1), 92-107. [link]
- 4.Depression in adults: treatment and management (NG222). National Institute for Health and Care Excellence [NICE], 2022. [link]