Προλακτίνη
Η προλακτίνη είναι μια ορμόνη που παράγεται από την υπόφυση, έναν μικρό αδένα στη βάση του εγκεφάλου. Η προλακτίνη προκαλεί την αύξηση του στήθους στις γυναίκες στη διάρκεια της εγκυμοσύνης και την παραγωγή γάλακτος μετά τον τοκετό. Τα επίπεδα της προλακτίνης φυσιολογικά αυξάνονται στις εγκύους και στις νέες μαμάδες. Τα επίπεδα φυσιολογικά είναι χαμηλά για τις γυναίκες που δεν είναι έγκυες και για τους άνδρες.
Τι κάνει η προλακτίνη;
Η προλακτίνη απελευθερώνεται όταν ένα νεογέννητο αρχίζει να θηλάζει, προκαλώντας την παραγωγή γάλακτος. Ωστόσο, αυτή είναι η αρχική και πιο γνωστή ιδιότητα της προλακτίνης.
Η προλακτίνη, σύμφωνα με μελέτες, φαίνεται να έχει πολλαπλούς στόχους ως ορμόνη. Για παράδειγμα, ρυθμίζει τη συμπεριφορά, το ανοσοποιητικό σύστημα, το μεταβολισμό, το αναπαραγωγικό σύστημα και την παραγωγή πολλών σωματικών υγρών. Όλα αυτά την καθιστούν πολύ σημαντική ορμόνη για τη συνολική μας υγεία και ευεξία, για τους άνδρες και τις γυναίκες.1
Η παραγωγή της προλακτίνης ελέγχεται από δύο κύριες ουσίες: την ντοπαμίνη (νευροδιαβιβαστής) και τα οιστρογόνα (ορμόνες). Αυτές οι ορμόνες στέλνουν μήνυμα στην υπόφυση και υποδεικνύουν πότε θα ξεκινήσει ή θα σταματήσει η παραγωγή προλακτίνης. Η ντοπαμίνη περιορίζει την παραγωγή της προλακτίνης, ενώ τα οιστρογόνα την αυξάνουν.
Φυσιολογικές τιμές προλακτίνης
Στον παρακάτω πίνακα βλέπετε τις φυσιολογικές τιμές της προλακτίνης (PRL) για ενήλικες άνδρες και γυναίκες, σε διάφορες φάσεις της ζωής.
| Ηλικία | ΑΝΔΡΕΣ | ΓΥΝΑΙΚΕΣ |
|---|---|---|
| Ενήλικες | 2.8 - 17.5 ng/ml | 2.8 - 25.2 ng/ml |
| Εμμηνόπαυση | - | 1.6 - 18.0 |
| 1ο τρίμηνο εγκυμοσύνης | - | 3.2 - 43.0 |
| 2ο τρίμηνο εγκυμοσύνης | - | 13.0 - 166.0 |
| 3ο τρίμηνο εγκυμοσύνης | - | 13.0 - 318.0 |
Ο ρόλος της μακροπρολακτίνης στις εξετάσεις
Σε περιπτώσεις όπου η προλακτίνη αίματος βρεθεί αυξημένη χωρίς να υπάρχουν τα αντίστοιχα κλινικά συμπτώματα, ο ιατρός ενδέχεται να ζητήσει περαιτέρω έλεγχο για μακροπρολακτίνη (macroprolactin). Η μακροπρολακτίνη είναι ένα μεγάλο μόριο που δημιουργείται όταν η προλακτίνη συνδέεται με αντισώματα στο αίμα. Η μορφή αυτή είναι βιολογικά ανενεργή, που σημαίνει ότι δεν προκαλεί προβλήματα στον οργανισμό, αλλά ανιχνεύεται ως «υψηλή προλακτίνη» στις κοινές αιματολογικές εξετάσεις, οδηγώντας σε εσφαλμένη διάγνωση.
Η μέτρηση της μακροπρολακτίνης αποτελεί κρίσιμη διαγνωστική διαδικασία που βοηθά στο να αποφευχθούν περιττές απεικονιστικές εξετάσεις (όπως η μαγνητική τομογραφία υπόφυσης) και άσκοπες φαρμακευτικές θεραπείες, επιβεβαιώνοντας αν η αύξηση της ορμόνης είναι πραγματικά κλινικά σημαντική
Προετοιμασία για την εξέταση προλακτίνης
Η εξέταση αίματος για τη μέτρηση της προλακτίνης απαιτεί συγκεκριμένη προετοιμασία ώστε να αποφευχθούν ψευδώς αυξημένα αποτελέσματα.
Η αιμοληψία πρέπει να πραγματοποιείται ιδανικά τις πρωινές ώρες (μεταξύ 08:00 και 10:00) και τουλάχιστον 2 με 3 ώρες μετά το πρωινό ξύπνημα. Επειδή η προλακτίνη είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στο στρες, συνιστάται να παραμείνετε καθιστοί και σε απόλυτη ηρεμία στο μικροβιολογικό εργαστήριο για περίπου 15 λεπτά πριν τη λήψη του δείγματος.
Επιπλέον, την προηγούμενη ημέρα της εξέτασης, αποφύγετε την έντονη σωματική άσκηση, τη σεξουαλική επαφή και την υπερβολική διέγερση της περιοχής του στήθους. Ενημερώστε τον ιατρό σας για τυχόν φάρμακα που λαμβάνετε, καθώς πολλά από αυτά επηρεάζουν άμεσα τα επίπεδα της ορμόνης.
Προβλήματα που σχετίζονται με την προλακτίνη
Για τους περισσότερους ανθρώπους, η προλακτίνη εκτελεί τις λειτουργίες της χωρίς κανένα πρόβλημα, και λίγοι έχουν θέματα που σχετίζονται με την παραγωγή της. Ωστόσο, μερικοί άνθρωποι αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας λόγω των διαταραχών στα επίπεδα της προλακτίνης.
Υπερπρολακτιναιμία
Τα αυξημένα επίπεδα της προλακτίνης στο αίμα προκαλούν υπερπρολακτιναιμία, μια κατάσταση που οδηγεί σε διαταραχές της εμμήνου ρύσεως, σε ανεπάρκεια οιστρογόνων και σε ανεπάρκεια τεστοστερόνης. Τα αυξημένα επίπεδα προλακτίνης επίσης μπορεί να προκαλέσουν ανεπιθύμητη παραγωγή γάλακτος. Οι όγκοι της υπόφυσης, γνωστοί ως προλακτινώματα, και τα φάρμακα που μειώνουν την ντοπαμίνη μπορούν επίσης να προκαλέσουν αύξηση των επιπέδων της προλακτίνης. Τα υψηλά επίπεδα προλακτίνης συνδέονται με σεξουαλικά προβλήματα. Κάποιες από αυτές τις καταστάσεις θεραπεύονται με φάρμακα τα οποία μιμούνται τη δράση της ντοπαμίνης.
Αν τα επίπεδα της προλακτίνης είναι υψηλότερα από τα φυσιολογικά, αυτό συχνά υποδηλώνει την ύπαρξη ενός όγκου της υπόφυσης, γνωστό ως προλακτίνωμα.3 Αυτός ο όγκος οδηγεί στην παραγωγή υπερβολικής ποσότητας προλακτίνης. Η υπερβολική προλακτίνη μπορεί να προκαλέσει την παραγωγή γάλακτος στους άνδρες και στις γυναίκες που δεν είναι έγκυες ή που δεν θηλάζουν. Στις γυναίκες, τα αυξημένα επίπεδα προλακτίνης μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα στην έμμηνο ρύση και στη γονιμότητα (δυσκολία στο να μείνει μια γυναίκα έγκυος). Στους άνδρες, μπορεί να προκαλέσει μειωμένη λίμπιντο και στυτική δυσλειτουργία (δυσκολία στο να επιτευχθεί ή/και να διατηρηθεί η στύση).
Προλακτίνη και καρκίνος
Όπως δείχνουν νεότερες μελέτες, οι γυναίκες με υψηλότερα επίπεδα προλακτίνης στο αίμα έχουν ελαφρώς υψηλότερο κίνδυνο καρκίνου του μαστού από τις γυναίκες με χαμηλότερα επίπεδα.2 Για αυτό το λόγο χρειάζεται μέτρηση των επιπέδων προλακτίνης, αν κάποια γυναίκα λαμβάνει αντιψυχωσικά φάρμακα.4
Φάρμακα και άλλες αιτίες
Πέρα από τα αδενώματα της υπόφυσης, η υπερπρολακτιναιμία πολύ συχνά αποτελεί παρενέργεια λήψης διαφόρων φαρμάκων.
Φάρμακα όπως τα αντιψυχωσικά, τα αντικαταθλιπτικά, τα αντιεμετικά (όπως η μετοκλοπραμίδη που χρησιμοποιείται για γαστρεντερικές διαταραχές), καθώς και ορισμένα αντιυπερτασικά, αναστέλλουν τη δράση της ντοπαμίνης προκαλώντας κατακόρυφη αύξηση της προλακτίνης.
Επιπλέον, παθολογικές καταστάσεις όπως ο μη ρυθμισμένος υποθυρεοειδισμός, το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS), αλλά και παθήσεις όπως η χρόνια νεφρική και ηπατική ανεπάρκεια οδηγούν στη συσσώρευση της ορμόνης στο αίμα.
Ακόμα και καθημερινοί παράγοντες, όπως η έντονη άσκηση, ο ερεθισμός του θώρακα από στενά ρούχα, ή η κακή ποιότητα ύπνου, συντελούν στην παροδική αύξηση της προλακτίνης.
Πως χαμηλώνει η προλακτίνη
Οι προσεγγίσεις για τη μείωση της προλακτίνης εξαρτώνται από την υποκείμενη αιτία και τη σοβαρότητα της αύξησης.
Τα πιο αποτελεσματικά και συχνά συνταγογραφούμενα φάρμακα για την υψηλή προλακτίνη είναι οι αγωνιστές ντοπαμίνης, όπως η βρωμοκρυπτίνη (Parlodel) και η καβεργολίνη (Dostinex). Αυτά τα φάρμακα μιμούνται την ντοπαμίνη και είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά για τα προλακτινώματα. Η καβεργολίνη προτιμάται συχνά λόγω λιγότερων παρενεργειών και της λιγότερο συχνής δοσολογίας.
Εάν η αιτία είναι ο υποθυρεοειδισμός, η υποκατάσταση της θυρεοειδικής ορμόνης (λεβοθυροξίνη, T4, Thyro-4, Euthyrox, κα) μπορεί να χαμηλώσει την προλακτίνη.
Σε σπάνιες περιπτώσεις όπου υπάρχει προλακτίνωμα μεγάλο σε όγκο ή εάν δεν ανταποκρίνεται στη φαρμακευτική αγωγή, μπορεί να χρειαστεί χειρουργική αφαίρεση.
Ενώ τα φάρμακα είναι συχνά απαραίτητα όταν υπάρχει μεγάλη αύξηση στην προλακτίνη, οι αλλαγές στον τρόπο ζωής μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση της ελαφρώς αυξημένης προλακτίνης ή στην γενικότερη υποστήριξη της θεραπείας:
- Μειώστε το άγχος: το χρόνιο στρες και άγχος αυξάνουν την κορτιζόλη, η οποία μπορεί να αυξήσει την προλακτίνη. Πρακτικές όπως η γιόγκα, ο διαλογισμός, οι βαθιές αναπνοές και ο χρόνος στη φύση μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση του άγχους.
- Χαμηλής έντασης άσκηση: τακτική και μέτρια άσκηση όπως το περπάτημα, το κολύμπι ή η γιόγκα.
- Ύπνος: εξασφαλίστε καλής ποιότητας ύπνο, καθώς η στέρηση ύπνου μπορεί να αυξήσει την προλακτίνη.
- Αποφύγετε το αλκοόλ: το αλκοόλ και ειδικά η μπύρα, μπορεί να αυξήσουν την προλακτίνη και θα πρέπει να περιορίζεται ή να αποφεύγεται.
Ορισμένα συμπληρώματα διατροφής και βιταμίνες μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση της προλακτίνης:
- Βιταμίνη Β6: η πυριδοξίνη συμμετέχει στην παραγωγή ντοπαμίνης, η οποία βοηθά στη μείωση της προλακτίνης. Τροφές πλούσιες σε Β6 περιλαμβάνουν το ψάρι, το κοτόπουλο, τις μπανάνες, τα αβοκάντο, τα ρεβίθια και τις πατάτες.
- Βιταμίνη Ε: μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της προλακτίνης, αλλά οι υψηλές δόσεις μπορεί να προκαλέσουν παρενέργειες, γι' αυτό συμβουλευτείτε τον γιατρό σας πριν από τη λήψη συμπληρωμάτων.
- Ψευδάργυρος: η έλλειψή ψευδάργυρου συνδέεται με αυξημένη προλακτίνη. Καλές πηγές περιλαμβάνουν τα στρείδια, το βοδινό κρέας, τους κολοκυθόσπορους και τα ρεβίθια.
Υποπρολακτιναιμία
Είναι επίσης πιθανό να έχετε πολύ χαμηλά επίπεδα προλακτίνης, μια κατάσταση γνωστή ως υποπρολακτιναιμία. Βέβαια, αυτή παρατηρείται εξαιρετικά σπάνια, αλλά μπορεί να συμβεί σε ανθρώπους με υποενεργή υπόφυση. Αυτή η κατάσταση παρατηρείται συνήθως σε γυναίκες μετά την εγκυμοσύνη, οι οποίες δεν μπορούν να παράγουν αρκετό γάλα. Δεν υπάρχουν άλλες αποδεδειγμένες επιπτώσεις στην υγεία λόγω μειωμένης προλακτίνης. Οι επιστήμονες μελετούν αν τα χαμηλά επίπεδα προλακτίνης μπορούν να μειώσουν την ανοσολογική αντίδραση.
Συχνές ερωτήσεις (FAQ)
Ποιες τροφές βοηθούν να μειωθεί η προλακτίνη;
Δεν υπάρχει μία τροφή που ρίχνει άμεσα την προλακτίνη, αλλά μια διατροφή με επαρκή βιταμίνη Β6 και ψευδάργυρο μπορεί να υποστηρίξει τη φυσιολογική ρύθμισή της μέσω της ντοπαμίνης. Χρήσιμες επιλογές είναι ψάρι, άπαχο κρέας, όσπρια, δημητριακά ολικής, πατάτες και φυλλώδη λαχανικά.
Μπορεί το στρες να αυξήσει την προλακτίνη;
Ναι, το έντονο ή χρόνιο στρες μπορεί να προκαλέσει παροδική αύξηση της προλακτίνης, επειδή επηρεάζει τους νευροενδοκρινικούς μηχανισμούς που ελέγχουν την έκκρισή της. Για αυτό η εξέταση συχνά χρειάζεται σωστή προετοιμασία, ήρεμες συνθήκες και ιατρική εκτίμηση πριν εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα.
Επηρεάζει η υψηλή προλακτίνη την περίοδο;
Ναι, η υψηλή προλακτίνη μπορεί να διαταράξει την ωορρηξία και να προκαλέσει αραιή περίοδο, ακανόνιστο κύκλο ή και αμηνόρροια. Όταν η αύξηση επιμένει, μπορεί να επηρεάσει και τη γονιμότητα, γι’ αυτό χρειάζεται έλεγχος από ενδοκρινολόγο ή γυναικολόγο για έγκαιρη διάγνωση της αιτίας και σωστή θεραπεία.
Τι συμπτώματα προκαλεί η υψηλή προλακτίνη στους άντρες;
Στους άντρες, η αυξημένη προλακτίνη μπορεί να μειώσει την τεστοστερόνη και να προκαλέσει χαμηλή libido, στυτική δυσλειτουργία, υπογονιμότητα, μειωμένη ενέργεια ή γυναικομαστία. Αν συνυπάρχει αδένωμα υπόφυσης, μπορεί να εμφανιστούν επίμονος πονοκέφαλος ή διαταραχές όρασης, που συχνά χρειάζονται άμεση διερεύνηση από ειδικό.
Τι σημαίνει η χαμηλή προλακτίνη στις γυναίκες;
Η χαμηλή προλακτίνη στις γυναίκες είναι σπάνια και συνήθως σχετίζεται με μειωμένη λειτουργία της υπόφυσης, όχι με συνηθισμένη ορμονική διακύμανση. Κλινικά, το πιο χαρακτηριστικό εύρημα είναι δυσκολία ή αδυναμία παραγωγής γάλακτος μετά τον τοκετό και χρειάζεται άμεσα περαιτέρω ενδοκρινολογική αξιολόγηση.
Πώς χαμηλώνει η προλακτίνη;
Η προλακτίνη πέφτει όταν αντιμετωπιστεί η αιτία, όπως στρες, φάρμακα, υποθυρεοειδισμός ή προλακτίνωμα, και όχι με μία μόνο γενική λύση. Η βασική θεραπεία είναι συνήθως αγωνιστές ντοπαμίνης, ενώ σε επιλεγμένες περιπτώσεις χρειάζεται διαφορετική φαρμακευτική προσέγγιση ή χειρουργική αντιμετώπιση από ειδικό.
Βιβλιογραφία
- 1.Gorvin, C. M. (2015). The prolactin receptor: Diverse and emerging roles in pathophysiology. Journal of Clinical & Translational Endocrinology, 2(3), 85–91. [Prolactin receptor roles]
- 2.Tworoger, S. S., et al. (2007). A Prospective Study of Plasma Prolactin Concentrations and Risk of Premenopausal and Postmenopausal Breast Cancer. Journal of Clinical Oncology, 25(12), 1482–1488. [Prolactin and breast cancer]
- 3.Petersenn, S., et al. (2023). Diagnosis and management of prolactin-secreting pituitary adenomas: a Pituitary Society international Consensus Statement. Nature Reviews Endocrinology, 19(12), 722–740. [Prolactinoma consensus guidance]
- 4.Grigg, J., et al. (2017). Antipsychotic-induced hyperprolactinemia: synthesis of world-wide guidelines and integrated recommendations for assessment, management and future research. Psychopharmacology, 234(22), 3279–3297. [Antipsychotic-induced hyperprolactinaemia]