Ψυχαγωγείν και Φιλοσοφείν

Ψυχαγωγείν και Φιλοσοφείν

Το Ψυχαγωγείν και το Φιλοσοφείν εκφράζουν δύο συμπληρωματικούς δρόμους καλλιέργειας της ανθρώπινης ψυχής. Το ψυχαγωγείν, με την κλασική του σημασία να οδηγείς την ψυχή («ἄγειν την ψυχήν»), συνδέει την τέχνη, τον λόγο και τον μύθο ως οδούς εξισορρόπησης και εσωτερικής αρμονίας. Το φιλοσοφείν, δηλαδή η αγάπη για τη σοφία («φιλεῖν την σοφίαν»), εκφράζει την λογική και στοχαστική ορμή της ψυχής προς την αλήθεια.

Όταν τα δύο αυτά ενώνονται, σχηματίζουν ένα όραμα ολιστικής φροντίδας της εσωτερικής ζωής, όχι ως ιατρική ή θεραπευτική υπόσχεση, αλλά έναν διάλογο ανάμεσα στην εμπειρία και το νόημα. Έτσι, το ψυχαγωγείν και το φιλοσοφείν γίνονται πορεία καθοδήγησης προς την εσωτερική γαλήνη και την αυτογνωσία.

Τι σημαίνει το Ψυχαγωγείν;

Το Ψυχαγωγείν κάποτε σήμαινε «να οδηγείς την ψυχή» και συμβάδιζε με τις τέχνες και τους μύθους για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα, την ευχαρίστηση και την εναρμόνιση της εσωτερικής ζωής. Στις μέρες μας, συχνά μετατρέπεται σε πρόσκαιρη διέξοδο από την πλήξη και σε ένα κυνήγι αισθητηριακής διέγερσης, διέγερσης χωρίς διδάγματα, αμεσότητα χωρίς ενσωμάτωση, έτσι η ψυχαγωγία δεν καθοδηγεί πλέον την ψυχή αλλά συγκεντρώνει την προσοχή.

Για να ανακτήσει την αρχική της σημασία, η τέχνη πρέπει ξανά να αποτελεί έναν δάσκαλο: η ποίηση που εκπαιδεύει την αντίληψη και δίνει όνομα στις εμπειρίες, η μουσική που εκφράζει συναισθήματα και δίνει ρυθμό στο μυαλό, το θέατρο που εξασκεί την φαντασία μέσω της αναγνώρισης και της κάθαρσης, οι εικαστικές τέχνες που ενισχύουν την προσοχή και την υπομονή.

Η τέχνη αποτελεί σχολείο και έναν καθρέφτη. Μπορεί να συμβάλει στη συναισθηματική επεξεργασία, να διευρύνει την ενσυναίσθηση και να προσφέρει κοινά σύμβολα για την απώλεια, το πένθος και τη χαρά. Με αυτή τη λογική, οι γκαλερί, το θέατρο και οι σελίδες των βιβλίων δεν είναι καταφύγια αλλά αίθουσες διδασκαλίας της ζωής.¹ Fancourt, D., & Finn, S. (2019). What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review. World Health Organization, Regional Office for Europe.

Τι σημαίνει το Φιλοσοφείν;

Το Φιλοσοφείν κάποτε σήμαινε την αφοσίωση στο στοχασμό, στη συζήτηση και την ανάλυση νοήματος της ζωής. Στη σύγχρονη εποχή, ο ρυθμός της ζωής, οι υποχρεώσεις και η υπερπληροφόρηση από τα social media, κατακερματίζουν τον χρόνο μας και υπονομεύουν την ηρεμία που χρειάζεται για τον βαθύτερο στοχασμό.

Αυτό που ξεθωριάζει είναι η στάση που απαιτεί η φιλοσοφία: τα βαθυστόχαστα ερωτήματα, η προθυμία να διαψευστεί κάποιος, η φροντίδα για τους ορισμούς, η αφοσίωση στη λογική. Για να μπορέσει κανείς να ξαναβρεί το δρόμο προς τη φιλοσοφία, χρειάζονται μικρές αλλά σταθερές πρακτικές: ενσυνειδητότητα που μπορεί να καλλιεργεί αυτεπίγνωση και να βοηθά στον διαχωρισμό της παρόρμησης από τη λογική κρίση, καθημερινές σημειώσεις στο τέλος της ημέρας που μετατρέπουν την κάθε εμπειρία σε ένα μάθημα και ευκαιρία για βελτίωση.

Ο Επίκουρος προσφέρει εδώ τις συμβουλές του: ξεκαθάρισμα των επιθυμιών, διαχωρισμό του φυσικού και του απαραίτητου από το μάταιο και το απεριόριστο, καλλιέργεια μικρών απολαύσεων, φιλίες και ηρεμία (την ελευθερία από την άσκοπη ενόχληση). Οι Στωικοί προτείνουν μια μέθοδο για τους ταραγμένους καιρούς, διαχωρισμό στο τι μπορεί να ελέγξει κάποιος, εφαρμογή μιας εθελοντικής λιτότητας, εξάσκηση σε γνωσιακές και συναισθηματικές πρακτικές, στις οποίες κυριαρχεί η λογική κρίση και η αρετή.

Η Αναζήτηση Νοήματος ως Πυλώνας Ψυχικής Ανθεκτικότητας

Η σύγχρονη έρευνα στην ψυχολογία επιβεβαιώνει αυτό που η φιλοσοφία πρέσβευε από την αρχαιότητα: η ύπαρξη βαθύτερου νοήματος στη ζωή (meaning in life) δεν αποτελεί απλώς μια θεωρητική πολυτέλεια, αλλά βασικό συστατικό της ψυχολογικής ευεξίας. Η κατανόηση, ο σκοπός και η υπαρξιακή σημαντικότητα λειτουργούν προστατευτικά στην ανθρώπινη εμπειρία, καθιστώντας τον στοχασμό απαραίτητο συμπλήρωμα της καθημερινής δράσης.

Τι μας ωθεί στην ψυχαγωγία;

Η ψυχαγωγία είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ζωής, προσφέρει ενθουσιασμό, χαρά και μια απόδραση από την καθημερινότητα. Από τις ταινίες και τα βιβλία μέχρι τη μουσική, τα παιχνίδια και τις ζωντανές εμφανίσεις, συνεχώς ψάχνουμε να βρούμε διάφορες μορφές ψυχαγωγίας. Αλλά γιατί έχουμε αυτή την εσωτερική επιθυμία για ψυχαγωγία; Τι μας οδηγεί να επενδύουμε τον χρόνο, τα χρήματα και τα συναισθήματά μας για την ψυχαγωγία; Για να προσεγγίσουμε αυτά τα ερωτήματα, μπορούμε να εξετάσουμε ορισμένους βασικούς ψυχολογικούς λόγους που συνδέονται με την αναζήτηση ψυχαγωγίας.

1. Απόδραση και προσωρινή αποφόρτιση από την καθημερινή πίεση

Ένας από τους κύριους λόγους που έχουμε θέληση για ψυχαγωγία είναι ότι μπορεί να λειτουργήσει ως προσωρινό διάλειμμα από την καθημερινότητα. Η ζωή μπορεί να είναι πιεστική και δύσκολη, και η ψυχαγωγία μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή αλλαγή εστίασης από τις ανησυχίες και τις προκλήσεις της πραγματικότητας. Όταν κάποιος διαβάζει ένα βιβλίο, βλέπει μια ωραία ταινία ή παρακολουθεί μια συναυλία, μπορεί προσωρινά να απομακρυνθεί από τις καθημερινές έγνοιες και να στραφεί περισσότερο στην παρούσα εμπειρία.

Ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, παρατηρώ  συχνά στην κλινική πράξη πως αυτή η ικανότητα -το να επιτρέπουμε στον εαυτό μας μια υγιή παύση μέσω της τέχνης- αποτελεί κρίσιμο μηχανισμό αποσυμπίεσης απέναντι στο χρόνιο στρες.

2. Συναισθηματική εμπλοκή και αναστοχασμός

Η ψυχαγωγία έχει τη δύναμη να προκαλεί ένα εύρος συναισθημάτων, όπως η χαρά, το γέλιο, η θλίψη, ο φόβος και ακόμη και ο θυμός. Αυτό το συναισθηματικό ταξίδι μπορεί να λειτουργεί ως αφορμή για αναστοχασμό και επεξεργασία ορισμένων συναισθημάτων. Για παράδειγμα, μια συγκινητική ταινία μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για συναισθηματικό αναστοχασμό.

3. Ευχαρίστηση, ενδιαφέρον και σύστημα ανταμοιβής

Στις μέρες μας η ψυχαγωγία συχνά καθοδηγείται από την ικανοποίηση των αισθητηριακών απολαύσεων και το σύστημα επιβράβευσης του εγκεφάλου, αλλά ο ρόλος της δεν περιλαμβάνει μόνο αυτό, αλλά και γνωστικές και συναισθηματικές λειτουργίες.

Η άμεση ικανοποίηση μπορεί να συνδέεται με τη λειτουργία του συστήματος ανταμοιβής και να συνοδεύεται από πρόσκαιρη ευχαρίστηση ή αίσθηση αποφόρτισης από την καθημερινότητα. Ωστόσο, η ψυχαγωγία μπορεί επίσης να συνδέεται με εμπειρίες όπως προσωρινή αποφόρτιση, αυξημένο αναστοχασμό, ενσυναίσθηση ή αίσθηση σύνδεσης, χωρίς αυτό να ισχύει με τον ίδιο τρόπο για όλους.

4. Σύνδεση και κοινωνικοί δεσμοί

Οι άνθρωποι είμαστε κοινωνικά όντα, και η ψυχαγωγία αποτελεί πολλές φορές μια κοινή εμπειρία. Είτε συζητάμε για τα τελευταία επεισόδια μιας σειράς είτε παρακολουθούμε μια συναυλία με έναν φίλο, η ψυχαγωγία μπορεί να λειτουργεί ως αφορμή για κοινωνική επαφή και κοινές εμπειρίες, ενισχύοντας σε ορισμένα πλαίσια την αίσθηση του ανήκειν.

5. Ταυτότητα και αυτοέκφραση

Οι επιλογές ψυχαγωγίας συχνά αντανακλούν τις αξίες μας, τα ενδιαφέροντα και την ταυτότητά μας. Αποτελούν έναν τρόπο αυτοέκφρασης και βοηθούν να καθορίσουμε ποιοι είμαστε. Για παράδειγμα, οι προτιμήσεις μας στη μουσική ή στα βιβλία μπορεί να είναι μια εξωτερική εκδήλωση του εσωτερικού μας εαυτού.

Επανασύνδεση Ψυχαγωγείν και Φιλοσοφείν

Για να ενωθούν ξανά αυτά τα μονοπάτια, είναι ανάγκη να ανακτήσει η ψυχαγωγία την εκπαιδευτική της αποστολή και η φιλοσοφία να μπει στην καθημερινότητά μας. Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Επιλέξτε εβδομαδιαία να κάνετε επισκέψεις σε χώρους τέχνης που οδηγούν σε στοχασμό. Μπορείτε να δοκιμάσετε πρακτικές ενσυνειδητότητας ως έναν τρόπο καλλιέργειας μεγαλύτερης επίγνωσης.

Γράψτε σε ένα ημερολόγιο τις σκέψεις και τα συναισθήματά σας. Κάντε ουσιαστικούς διαλόγους με τον εαυτό σας. Όταν το ψυχαγωγείν ανακτά τη θέση του και το φιλοσοφείν ανακτά τη διάρκεια, η απόλαυση και το βάθος παύουν να ανταγωνίζονται. Η εμπειρία δεν συσσωρεύεται απλώς αλλά γίνεται κατανοητή, και η ψυχή οδηγείται για άλλη μια φορά προς τα πάνω αντί απλώς να παρασύρεται μακριά.² Fava, G. A., et al. (2016). The Journal’s Appreciation. Psychotherapy and Psychosomatics, 86 (1): 11–12.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Fancourt, D., & Finn, S. (2019). What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review. World Health Organization, Regional Office for Europe. [link]
2. ↸2.Fava, G. A., et al. (2016). The Journal’s Appreciation. Psychotherapy and Psychosomatics, 86 (1): 11–12. [link]