Διχασμένη προσωπικότητα
Από το κοινό συχνά χρησιμοποιείται ο όρος "διχασμένη προσωπικότητα" ή "διπολική προσωπικότητα", ωστόσο ο σωστός σύγχρονος ψυχιατρικός όρος είναι "αποσυνδετική διαταραχή της προσωπικότητας" (πολλαπλή προσωπικότητα). Το κύριο χαρακτηριστικό της διαταραχής είναι ότι ένα άτομο μπορεί να έχει δύο ή περισσότερες προσωπικότητες (συνήθως υπάρχουν 5-10 διαφορετικές ταυτότητες).1
Στη λογοτεχνία, η πιο γνωστή αναφορά είναι ο "Δόκτωρ Τζέκιλ και ο κύριος Χάιντ", από το ομώνυμο μυθιστόρημα του R.L.Stevenson, αν και η κλινική πραγματικότητα της διαταραχής διαφέρει σημαντικά από τη μυθοπλασία
Τι είναι η διχασμένη προσωπικότητα;
Η αποσυνδετική διαταραχή της προσωπικότητας, είναι μια διαταραχή που χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη τουλάχιστον δύο διαφορετικών προσωπικοτήτων που ελέγχουν εναλλάξ τη συμπεριφορά ενός ατόμου, και συνοδεύονται από την εξασθένηση της μνήμης όσον αφορά σημαντικές πληροφορίες (αυτά τα συμπτώματα δεν έχουν σχέση με εθισμό σε ουσίες, επιληψία και άλλες ιατρικές/οργανικές καταστάσεις). Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν προβλήματα στη συγκέντρωση, απόσπαση της προσοχής, και αφηρημάδα. Η διάγνωση της διαταραχής είναι συχνά δύσκολη καθώς μπορεί να συνυπάρχει και με άλλες ψυχικές διαταραχές.
Οι αλλαγές στην προσωπικότητα συμβαίνουν αυθόρμητα και ακούσια, και η καθεμία λειτουργεί αυτόνομα και ανεξάρτητα από τις άλλες. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η διασχιστική διαταραχή ταυτότητας είναι αποτέλεσμα ενός σοβαρού ψυχολογικού τραύματος στην παιδική ηλικία, συνήθως η επαναλαμβανόμενη σωματική, σεξουαλική ή συναισθηματική κακοποίηση.
Η αποσυνδετική διαταραχή της προσωπικότητας σύμφωνα με τις μελέτες σπάνια υποχωρεί μόνη της. Τα συμπτώματα μπορεί να ποικίλλουν με την πάροδο του χρόνου. Γενικά, η πρόγνωση δεν είναι καλή, ειδικά για όσους έχουν και άλλες ψυχικές διαταραχές. Ωστόσο, ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η εξειδικευμένη ψυχοθεραπεία μπορεί να συνδέεται με μείωση των αυτοτραυματικών συμπεριφορών και βελτίωση της λειτουργικότητας με την πάροδο του χρόνου.5 Επιδημιολογικές μελέτες εκτιμούν ότι η διασχιστική διαταραχή ταυτότητας επηρεάζει περίπου το 1-1,5% του γενικού πληθυσμού.
Σημειώνουμε εδώ πως το κοινό συχνά χρησιμοποιεί λανθασμένα πολλές φορές τον όρο "διπολικός" με την έννοια της εναλλαγής θέσεων και απόψεων, καθώς κάτι τέτοιο δεν έχει σχέση είτε με το σύνδρομο διχασμένης προσωπικότητας ή τη διπολική διαταραχή. Η διπολική διαταραχή (ή αλλιώς μανιοκατάθλιψη) είναι μία διαταραχή της διάθεσης, με εναλλασσόμενα καταθλιπτικά και μανιακά επεισόδια που αφορούν την ίδια προσωπικότητα, ενώ ο άνθρωπος εμφανίζει διαφορετικές συναισθηματικές φάσεις (κατάθλιψη ή μανία/υπερδραστηριότητα), έχοντας πλήρη επίγνωση για αυτές τις διαφορετικές συναισθηματικές φάσεις.
Πόσο συχνή είναι η διασχιστική διαταραχή ταυτότητας;
Είναι μια πολύ σπάνια διαταραχή, καθώς επηρεάζει το 0,01% του πληθυσμού. Μπορεί να συμβεί σε κάθε ηλικία. Οι γυναίκες είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν την διαταραχή.
Αιτίες αποσυνδετικής διαταραχής προσωπικότητας
Η διαταραχή είναι συνήθως αποτέλεσμα ενός ψυχοτραυματικού γεγονότος, όπως της σεξουαλικής ή σωματικής κακοποίησης στην παιδική ηλικία. Βέβαια, μερικές φορές μπορεί να είναι αντίδραση σε μια φυσική καταστροφή ή άλλα τραυματικά γεγονότα. Η διαταραχή είναι ουσιαστικά ένας ασυνείδητος ψυχολογικός αμυντικός μηχανισμός, ένας τρόπος με τον οποίο κάποιος απομακρύνει και αποσπά τον εαυτό του από το τραύμα.
Συμπτώματα αποσυνδετικής διαταραχής
Τα συμπτώματα της διαταραχής δεν είναι ξεκάθαρα. Γενικά, το ιστορικό κακοποίησης έχει στενή σχέση με την διασχιστική διαταραχή ταυτότητας και τα συμπτώματα περιλαμβάνουν κενά μνήμης, συχνά ψέματα, κάποιοι ξένοι αναγνωρίζουν το άτομο ως γνωστό τους, ο ασθενής νιώθει ότι δεν είναι ένα άτομο, ίσως να έχει κάποια άλλη ψυχική διαταραχή όπως το μετατραυματικό στρες, η οριακή διαταραχή προσωπικότητας (ΟΔΠ) και άλλες διαταραχές προσωπικότητας. Η ψυχοθεραπεία αποτελεί την κύρια θεραπεία για την διασχιστική διαταραχή ταυτότητας και συνήθως βοηθά τα άτομα να βελτιώνουν τις σχέσεις τους με τους άλλους, να διαχειρίζονται καλύτερα τις κρίσεις και να βιώνουν συναισθήματα με τα οποία νιώθουν άβολα.
Η κύρια ταυτότητα είναι η συνήθης προσωπικότητα του ατόμου. Οι υπόλοιπες είναι οι εναλλακτικές ταυτότητες του ατόμου. Μερικά άτομα μπορεί να εμφανίσουν πολυάριθμες εναλλακτικές ταυτότητες, αν και ο αριθμός ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των περιπτώσεων.
Φυσικά, κάθε προσωπικότητα μπορεί να διαφέρει πολύ από την άλλη. Η κάθε ταυτότητα μπορεί να έχει διαφορετικό φύλο, εθνικότητα, ενδιαφέροντα και τρόπο αλληλεπίδρασης με τους άλλους.
Συχνά συμπτώματα της διαταραχής είναι το άγχος, οι ψευδαισθήσεις, η κατάθλιψη, η απώλεια μνήμης, οι αυτοκτονικές σκέψεις και οι αυτοτραυματισμοί.
Θεραπεία αποσυνδετικής διαταραχής
Η θεραπευτική προσέγγιση πρέπει να είναι εξατομικευμένη και να λαμβάνει υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε ατόμου.
Το σύνδρομο της διχασμένης προσωπικότητας είναι μια ψυχική διαταραχή στην οποία ένα άτομο έχει πολλαπλές, διαφορετικές προσωπικότητες, οι οποίες ελέγχουν τη συμπεριφορά του ατόμου σε διαφορετικές στιγμές και μπορεί να προκαλούν συμπτώματα όπως η κατάθλιψη, το άγχος, οι ψευδαισθήσεις και τα κενά μνήμης. Τα άτομα με αποσυνδετική διαταραχή της προσωπικότητας που έχουν σοβαρά τραύματα από την παιδική τους ηλικία, συνήθως αναπτύσσουν ψυχολογικούς αμυντικούς μηχανισμούς για να αντιμετωπίσουν τις επώδυνες αναμνήσεις.
Κάποια φάρμακα μπορεί να συμβάλλουν στη διαχείριση συγκεκριμένων συμπτωμάτων της διαταραχής, όπως η κατάθλιψη ή το άγχος. Αλλά η πιο αποτελεσματική θεραπεία είναι η ψυχοθεραπεία. Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση υποδεικνύει ότι η φασική προσανατολισμένη ψυχοθεραπεία (POT) μπορεί να συνοδεύεται από κλινικά σημαντικές βελτιώσεις στην αποσύνδεση, τη γενική ψυχική υγεία και τη λειτουργικότητα.3
Αξίζει να σημειωθεί πως αν και η φασική θεραπεία (Phase-Oriented Treatment) αποτελεί τον κανόνα αντιμετώπισης της αποσυνδετικής διαταραχή, νεότερα ερευνητικά δεδομένα αμφισβητούν την απόλυτη αναγκαιότητα της παρατεταμένης σταθεροποίησης. Υπάρχει λοιπόν ένας επιστημονικός αντίλογος, υποστηρίζοντας πως σε ορισμένες περιπτώσεις η άμεση επεξεργασία του τραύματος είναι ασφαλής και αποτελεσματική. Συνεπώς, η επιλογή μεταξύ σταδιακής ή άμεσης προσέγγισης απαιτεί εξατομικευμένη κλινική κρίση.
Η κύρια αιτία της διαταραχής πολλαπλής προσωπικότητας είναι τα ψυχικά τραύματα για αυτό και η ψυχοθεραπεία και το EMDR είναι βοηθητικά. Η θεραπεία EMDR θεωρείται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ως βασική επιλογή αντιμετώπισης για διαταραχές που σχετίζονται με τραύμα.2 Η ψυχοθεραπεία για τους ανθρώπους με διχασμένη προσωπικότητα είναι πολύ σημαντική έτσι ώστε οι ασθενείς να μπορούν να ελέγχουν τις συμπεριφορές τους και έτσι να μειώνουν την συχνότητα των αλλαγών προσωπικότητας. Επίσης, τα άτομα με την διαταραχή είναι ανάγκη να έχουν ένα ισχυρό υποστηρικτικό σύστημα, έναν έμπειρο ψυχοθεραπευτή, μέλη της οικογένειας και φίλους.
Η ψυχοθεραπεία επικεντρώνεται:
- Στην αναγνώριση και στην επεξεργασία των ψυχικών τραυμάτων ή της κακοποίησης.
- Στην διαχείριση των ξαφνικών αλλαγών στη συμπεριφορά.
- Στη συγχώνευση των διαφορετικών ταυτοτήτων σε μια ταυτότητα.
Μερικοί ψυχοθεραπευτές ίσως να προτείνουν την υπνοθεραπεία σε συνδυασμό με την ψυχοθεραπεία. Η υπνοθεραπεία είναι μια τεχνική που ορισμένοι θεραπευτές μπορεί να χρησιμοποιούν ως συμπληρωματική προσέγγιση, αν και η αποτελεσματικότητά της χρήζει περαιτέρω έρευνας.
Δεν υπάρχει τεκμηριωμένος τρόπος πρόληψης της διαταραχής με βεβαιότητα. Η πρώιμη αναγνώριση των συμπτωμάτων και η αναζήτηση θεραπείας συμβάλλει στην διαχείριση των συμπτωμάτων. Οι γονείς, οι φροντιστές και οι δάσκαλοι των παιδιών καλό είναι να αναγνωρίζουν αυτά τα σημάδια στα μικρά παιδιά. Η κατάλληλη θεραπεία μετά από ένα τραύμα μπορεί να συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου εξέλιξης της διαταραχής.
Με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας οι ασθενείς μπορούν να αναγνωρίζουν τις πολλαπλές προσωπικότητες και τις αιτίες που προκαλούν αλλαγές στην προσωπικότητα ή στην ταυτότητα. Για παράδειγμα, κοινές αιτίες είναι το άγχος και ο εθισμός σε ουσίες. Η αντιμετώπιση του στρες και η αποφυγή του αλκοόλ μπορεί να μειώνουν τις εναλλαγές στην προσωπικότητα.
Με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας οι ασθενείς μπορούν να αναγνωρίζουν τις πολλαπλές προσωπικότητες και τις αιτίες που προκαλούν αλλαγές στην προσωπικότητα ή στην ταυτότητα. Για παράδειγμα, κοινές αιτίες είναι το άγχος και ο εθισμός σε ουσίες. Η αντιμετώπιση του στρες και η αποφυγή του αλκοόλ μπορεί να συνδέεται με λιγότερες εναλλαγές στην προσωπικότητα σε ορισμένα άτομα.
Όπως συμβαίνει και με άλλες ψυχικές διαταραχές (πχ κατάθλιψη), όταν κάποιος έχει ένα μέλος της οικογένειας με την διαταραχή, τότε λόγω κληρονομικότητας έχει μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσει τη νόσο, και αυτό υποδεικνύει την πιθανή ευαλωτότητα στην διαταραχή. Πρόσφατες γενετικές αναλύσεις επιβεβαιώνουν πλέον τη βιολογική βάση αυτής της ευαλωτότητας, εντοπίζοντας συγκεκριμένους γενετικούς δείκτες που σχετίζονται με την προδιάθεση στο τραύμα και τις νευροβιολογικές απαντήσεις στο στρες.6
Θεραπευτική προσέγγιση
Η αποσυνδετική διαταραχή της προσωπικότητας απαιτεί μακροχρόνια υποστήριξη, και τα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η συστηματική και εξειδικευμένη θεραπεία μπορεί να συνδέεται με βελτίωση των συμπτωμάτων και της λειτουργικότητας.
Η θεραπεία περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, φαρμακευτική αγωγή και EMDR. Αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας: Εάν εσείς ή κάποιος που γνωρίζετε βιώνει συμπτώματα αποσυνδετικής διαταραχής, είναι σημαντικό να αναζητήσετε αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας. Η έγκαιρη διάγνωση και η κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση μπορεί να βελτιώσουν την πρόγνωση και την ποιότητα ζωής.
Βιβλιογραφία
- 1.Spiegel, D., et al. (2013). Dissociative Disorders in DSM-5. Annual Review of Clinical Psychology, 9(1), 299–326. [DSM-5 Dissociative Disorders]
- 2.de Jongh, A., et al. (2024). State of the science: Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy. Journal of Traumatic Stress, 37(2), 205–216. Portico. [EDMR for trauma]
- 3.Griffiths, T. A., et alS. (2025). Effectiveness of phase-oriented treatment for trauma-related dissociative disorders: a systematic review. European Journal of Psychotraumatology, 16(1). [Effectiveness of PoT for DDs]
- 4.Shalev, A., et al. (2024). Neurobiology and Treatment of Posttraumatic Stress Disorder. American Journal of Psychiatry, 181(8), 705–719. [Neurobiology of PTSD treatment]
- 5.Brand, B., et al. (2009). A naturalistic study of dissociative identity disorder and dissociative disorder not otherwise specified patients treated by community clinicians. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 1(2), 153–171. [Dissociative Identity Disorder ]
- 6.Nievergelt, C. M., et al. (2024). Genome-wide association analyses identify 95 risk loci and provide insights into the neurobiology of post-traumatic stress disorder. Nature genetics, 56(5), 792-808. [Genetic markers of PTSD risk]