Κριτική σκέψη

Κριτική σκέψη

Ο σύγχρονος ορισμός της κριτικής σκέψης αποδίδεται ευρέως στον Αμερικανό φιλόσοφο John Dewey. Στο βιβλίο του «Πώς Σκεφτόμαστε» (1910), όρισε την κριτική σκέψη ως «(την) ενεργή, επίμονη, προσεκτική εξέταση μιας πεποίθησης ή μιας υποτιθέμενης μορφής γνώσης υπό το πρίσμα των λόγων που την υποστηρίζουν και των περαιτέρω συμπερασμάτων στα οποία καταλήγει» .

Με απλά λόγια, είναι η διαδικασία ανάλυσης πληροφοριών προκειμένου να ληφθεί μια λογική απόφαση σχετικά με το βαθμό στον οποίο πιστεύετε ότι κάτι είναι αληθές ή ψευδές.

Περιλαμβάνει τη συλλογή και την ανάλυση δεδομένων από πολλές πηγές, ώστε να μπορούμε να λαμβάνουμε τεκμηριωμένες αποφάσεις με βάση τη λογική. Και εκεί έγκειται η πρόκληση, παρά τις προσπάθειές μας να έχουμε καθαρή λογική, όλες οι αποφάσεις μας διέπονται από τα συναισθήματά μας.

Ποια νοοτροπία απαιτείται για την κριτική σκέψη;

Η νοοτροπία βρίσκεται στην καρδιά όλων όσων κάνουμε και η κριτική σκέψη είναι το κλειδί για την αποτελεσματικότητα.

Πρέπει επίσης να έχουμε μια υγιή, συνειδητή επίγνωση της επιρροής που παίζει η νοοτροπία μας στην ικανότητά μας να σκεφτόμαστε και να αξιολογούμε τα διαθέσιμα δεδομένα και πληροφορίες.

Μια απλή και χρήσιμη προσέγγιση για να διατηρήσετε τον έλεγχο της νοοτροπίας σας θα μπορούσε να περιλαμβάνει την υποβολή ερωτήσεων κριτικής σκέψης, π.χ. :

• Τι γνωρίζω ήδη;
• Τι γνωρίζουν ήδη;
• Πώς το γνωρίζω αυτό;
• Πώς το γνωρίζουν αυτό;
• Τι προσπαθώ να αποδείξω/καταλάβω;
• Τι προσπαθούν να αποδείξουν;
• Ποιο είναι το κίνητρό μου;
• Ποιο είναι το κίνητρό τους;

Κάντε σκόπιμα ερωτήσεις «Τι θα γινόταν αν...;» που αμφισβητούν την κοινή λογική, τις τρέχουσες πεποιθήσεις και τις υποθέσεις.

Να γνωρίζετε τις προκαταλήψεις σας,  3 από τις πιο συνηθισμένες γνωστικές προκαταλήψεις είναι:

• Προκατάληψη Επιβεβαίωσης: Μας αρέσει να έχουμε δίκιο και υποσυνείδητα να ευθυγραμμιζόμαστε με ανθρώπους και ιδέες που συμφωνούν με τον τρόπο σκέψης μας. Είναι κάτι φυλετικό και απαιτείται γνωστική ποικιλομορφία.
• Προκατάληψη Δράσης: Οι ρυθμοί μας ωθούν σε γρήγορη δράση αντί να «σπαταλάμε χρόνο» σκεπτόμενοι κάτι. Επενδύστε χρόνο στη διαδικασία και υπερασπιστείτε αυτόν τον χρόνο.
• Προκατάληψη Συσχετισμού: Οι άνθρωποι έχουν την τάση να συνδέουν τα ασύνδετα με βάση την εμπειρία και τη λαογραφία, π.χ. Ακριβό σημαίνει ποιότητα,  παίρνεις αυτό που πληρώνεις. Ισχύει πάντα αυτό;

Προειδοποιητικά σημάδια για Αναξιόπιστες Πληροφορίες

Όταν παρακολουθούμε ειδήσεις, διαβάζουμε τα νέα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή σε οποιαδήποτε στιγμή της καθημερινότητάς μας ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι που υποτίθεται ότι είναι «γεγονός»:

• Ψεύτικες ειδήσεις, που αναφέρονται σε υποτιθέμενες ειδήσεις που είναι αποδεδειγμένα αναληθείς.
• Κακή πληροφόρηση, που διαδίδεται από εκείνους που δεν συνειδητοποιούν ότι είναι ψευδείς ή μόνο εν μέρει αληθείς.
• Παραπληροφόρηση, που διαδίδεται σκόπιμα από άτομα που γνωρίζουν ότι δεν είναι ακριβείς και που θέλουν να διαδώσουν ένα ψευδές μήνυμα.
• Προπαγάνδα, που είναι πληροφορίες που διαδίδονται με συγκεκριμένη ατζέντα. Μπορεί να είναι ή να μην είναι ψευδείς, αλλά αποσκοπούν στην πρόκληση συναισθηματικής αντίδρασης.

Πώς να εφαρμόσετε την κριτική σκέψη; 

Ακολουθούν τέσσερα παραδείγματα κριτικής σκέψης που μπορεί να εφαρμόσει ο καθένας κατά την αξιολόγηση πληροφοριών:

1. Λάβετε υπόψη το Προσωπικό Συμφέρον

Λάβετε υπόψη εάν το άτομο που έγραψε ή μοιράζεται τις πληροφορίες έχει κάποιο έννομο συμφέρον να το πράξει. Για παράδειγμα, ένας συγγραφέας μπορεί να έχει πτυχίο και επαγγελματική εμπειρία που του δίνουν τη δυνατότητα να γράψει ένα άρθρο σχετικά με συγκεκριμένες τεχνικές επικοινωνίας.

Λάβετε υπόψη ότι η αξιοπιστία του συγγραφέα μπορεί να επηρεαστεί από εξωτερικά συμφέροντα. Αυτά περιλαμβάνουν την πληρωμή για να γράψει ένα βιβλίο με μια συγκεκριμένη άποψη, την παροχή αμειβόμενων σεμιναρίων, τη συνεργασία με ορισμένους οργανισμούς ή οτιδήποτε άλλο δημιουργεί οικονομικό ή προσωπικό συμφέρον για την προώθηση μιας συγκεκριμένης προοπτικής.

2.Εξετάστε τις Προκαταλήψεις

Λάβετε υπόψη τον χώρο στον οποίο το άτομο μοιράζεται τις πληροφορίες. Τα δελτία ειδήσεων και οι εφημερίδες κάποτε έτειναν περισσότερο προς την ουδετερότητα, αν και δεν υπήρξε ποτέ εποχή που η προκατάληψη ήταν εντελώς απούσα. Ο 19ος αιώνας είχε ακόμη και τη δική του εκδοχή του clickbait με τη μορφή της κίτρινης δημοσιογραφίας.

Σήμερα, γίνεται όλο και πιο δύσκολο για όσους έχουν δεξιότητες κριτικής σκέψης να βρουν αμερόληπτες πηγές.

3. Διαβάστε πέρα ​​από τους τίτλους

Οι ιστότοποι δημιουργούν τίτλους για να αυξήσουν την επισκεψιμότητα και τα έσοδα από τις διαφημίσεις, όχι για να υποστηρίξουν την κριτική σκέψη ή να δώσουν ακριβείς πληροφορίες. Πάρα πολλοί άνθρωποι βασίζονται σε αυτό που λέει ο τίτλος χωρίς να διαβάζουν πιο βαθιά, παρόλο που η παραπλανητική παρουσίαση μελετών από τα μέσα ενημέρωσης είναι αχαλίνωτη.

Συχνά, οι πληροφορίες που περιέχονται στο άρθρο δεν παρουσιάζονται με ακρίβεια στον τίτλο. Μερικές φορές υπάρχει ακόμη και μια άμεση αντίφαση ή η δημοσίευση επικεντρώνεται σε μία μόνο μελέτη που μπορεί να μην σημαίνει τίποτα, επειδή άλλες μελέτες έχουν αντιφατικά αποτελέσματα.

4. Πληροφορίες Ελέγχου Γεγονότων

Χρησιμοποιήστε άλλους ιστότοπους ελέγχου γεγονότων που εξετάζουν την ύπαρξη ιών και memes και τις ειδήσεις για την αλήθεια τους. Η ειρωνεία είναι ότι πολλοί τέτοιοι ιστότοποι έχουν πέσει θύματα παραπληροφόρησης .

Επιδράσεις της Κριτικής Σκέψης στην Καθημερινή Ζωή

1. Κριτική Σκέψη και Λήψη Αποφάσεων

Η ικανότητα της κριτικής σκέψης μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους να κατανοήσουν βαθύτερα τον εαυτό τους, να αποφύγουν ανησυχητικές ή περιοριστικές έννοιες και να επικεντρώσουν την προσοχή τους στα δυνατά τους σημεία. Οι άνθρωποι που είναι καλοί στην κριτική σκέψη μπορούν να βοηθήσουν τους άλλους να κάνουν πιο τεκμηριωμένες κρίσεις. Δεδομένου ότι η κριτική σκέψη είναι μια γνωστική διαδικασία που συμβαίνει άθελά τους αρκετά συχνά, βοηθά τους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν τις καθημερινές προκλήσεις καθώς αυτές εμφανίζονται.

Κάθε μέρα, ένας πλούτος γνώσης είναι προσβάσιμος από διάφορες πηγές. Ως εκ τούτου, κάποιος πρέπει να χρησιμοποιεί την κριτική σκέψη και να λαμβάνει ανεξάρτητες αποφάσεις σχετικά με το τι πρέπει να αποδεχτεί και τι να απορρίψει. Η κριτική σκέψη είναι μια μέθοδος μάθησης, καθώς διασφαλίζει ότι οι πεποιθήσεις κάποιου βασίζονται σε γεγονότα και βοηθά στην αναζήτηση άσχετων πληροφοριών. Η κατανόηση των εναλλακτικών λύσεων σε ένα πρόβλημα και η ικανότητα σωστής αξιολόγησής τους αποτελεί πρόοδο στη μάθηση μέσω της κριτικής σκέψης.

Ως αποτέλεσμα, αντί κάποιος να βασίζεται σε μια συγκεκριμένη, συνεχή στρατηγική για την επίλυση προβλημάτων, μπορεί να μάθει να εντοπίζει πολλαπλές, συνήθως πιο ουσιαστικές εναλλακτικές λύσεις, αυξάνοντας την αποτελεσματικότητά του. Τα άτομα μπορούν να ελαχιστοποιήσουν τον χρόνο χρησιμοποιώντας μια προσέγγιση κριτικής σκέψης εάν αναγνωρίσουν ότι δεν είναι όλες οι γνώσεις κρίσιμες για την απόφασή τους. Τα περισσότερα άτομα δεν μπορούν να διακρίνουν μεταξύ του ασήμαντου και του σημαντικού. Η κριτική σκέψη εκπαιδεύει τους ανθρώπους στη βελτιστοποίηση του χρόνου και των πόρων τους αξιολογώντας τι είναι απαραίτητο για μια διαδικασία. Τους επιτρέπει επίσης να καθορίσουν εάν μια επιλογή είναι τελικά ορθή.

2. Ενισχύει την Ικανότητα Εκτίμησης των Απόψεων των Άλλων

Η ικανότητα ενσυναίσθησης στις γνώμες των άλλων ενισχύει την επίγνωση των διαφορετικών κοσμοθεωριών. Η κριτική σκέψη επιτρέπει στους ανθρώπους να βλέπουν πέρα ​​από τα πολιτισμικά πρότυπα και να αναγνωρίζουν άλλους παράγοντες που επηρεάζουν τις αντιλήψεις τους. Η συμπάθεια και η κατανόηση είναι ζωτικής σημασίας για την πρακτική συνεργασία και την ομαδική εργασία. Η επικοινωνία βελτιώνεται μέσω της κριτικής σκέψης.

Τα άτομα μπορούν να γίνουν επιδραστικοί ομιλητές μελετώντας και αναπτύσσοντας επιχειρήματα για μια συγκεκριμένη υπόθεση. Για να εξηγήσει κανείς με επιτυχία μια έννοια, πρέπει να παρέχει κατάλληλα επιχειρήματα για να τεκμηριώσει τη θέση του. Η χρήση της κριτικής σκέψης μεταβάλλει και βελτιστοποιεί τις δεξιότητες λήψης αποφάσεων. Τα άτομα απορρίπτουν τη διαίσθηση ή τη λήψη αποφάσεων που βασίζεται σε προαισθήματα υπέρ μιας ορθολογικής και μελετημένης διαδικασίας, με αποτέλεσμα πιο ορθές αποφάσεις.

3. Η Κριτική Σκέψη Είναι Ζωτικής Σημασίας για την Προώθηση της Καριέρας

Τέλος, η κριτική σκέψη είναι απαραίτητη για πολλούς επαγγελματικούς τομείς και μπορεί να είναι το κλειδί για την επαγγελματική επιτυχία. Η κριτική σκέψη είναι μια δεξιότητα που απαιτείται από ένα ευρύ φάσμα επαγγελμάτων, συμπεριλαμβανομένων επιστημόνων, δικηγόρων, ιατρών, δημοσιογράφων, μηχανικών, λογιστών και αναλυτών. Η κριτική σκέψη είναι μια από τις πιο περιζήτητες ικανότητες, καθώς επιτρέπει σε κάποιον να εξετάζει πληροφορίες, να σκέφτεται δημιουργικά, να βρίσκει νέες λύσεις σε προβλήματα και να σχεδιάζει μεθοδικά.

Για να λειτουργήσει η κριτική σκέψη, είναι απαραίτητο τα εμπλεκόμενα άτομα να βιώνουν ένα αίσθημα ψυχολογικής ασφάλειας στην ομάδα τους. Πρέπει να αισθάνονται ελεύθεροι να μοιράζονται ιδέες, χωρίς το φόβο γελοιοποίησης. Πρέπει να αισθάνονται ασφαλείς να αμφισβητούν τις ιδέες των άλλων χωρίς το φόβο των αρνητικών συνεπειών. Χωρίς αυτό το θεμελιώδες αίσθημα ασφάλειας, ακόμη και οι πιο καλοπροαίρετοι ηγέτες θα δυσκολευτούν να αξιοποιήσουν πλήρως τη συλλογική πνευματική δύναμη των ομάδων τους.

4. Κριτική Σκέψη και Ψυχική Υγεία

Η κριτική σκέψη μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας απέναντι σε στρεσογόνους παράγοντες. Η κριτική σκέψη βοηθά τους ανθρώπους να κάνουν έξυπνες, καλά τεκμηριωμένες κρίσεις όταν αντιμετωπίζουν δυνητικά αγχωτικές καταστάσεις που αλλάζουν τη ζωή.³ World Health Organization (WHO) (2019). Mental health. Επιπλέον, μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη γνωστική τους ικανότητα για να εντοπίζουν αποτελεσματικά αντί να βυθίζονται στη μελαγχολία, και μπορούν να σκεφτούν κριτικά για να βρουν λύσεις στις δυσκολίες.

Συγκεκριμένα, η σύνδεση της κριτικής σκέψης με την ψυχική υγεία δεν στερείται βάσης, καθώς οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις έχουν από καιρό τονίσει τη σχέση μεταξύ ψυχικών διαταραχών και μοτίβων σκέψης.² Zhiyuan Liu et al. (2021). How Do Critical Thinking Ability and Critical Thinking Disposition Relate to Individual Psychopathology? Evidence From a Large-Scale Study. Frontiers in Psychology, 12, 704229. Οι υποστηρικτές της ψυχοθεραπείας υποστηρίζουν ότι η άποψη της κοινωνίας για μια περίσταση επηρεάζει τις συναισθηματικές, συμπεριφορικές και φυσιολογικές αντιδράσεις των ανθρώπων. Με αυτόν τον τρόπο, τα ψυχικά άρρωστα άτομα είναι πιο επιρρεπή στο να ερμηνεύουν λανθασμένα τα γεγονότα.

Στην κλινική πράξη, παρατηρώ  συχνά πως η δυσκολία διαχωρισμού των συναισθημάτων από τα αντικειμενικά γεγονότα (συναισθηματική λογική) αποτελεί κεντρικό χαρακτηριστικό σε περιπτώσεις έντονου άγχους. Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης μέσα στο ασφαλές πλαίσιο της ψυχοθεραπείας αποτελεί βασικό εργαλείο για την αποδόμηση αυτών των μοτίβων.

Κατά συνέπεια, ένας από τους πρωταρχικούς στόχους της ψυχοθεραπείας είναι η αντιμετώπιση της υποκειμενικής σκέψης και η τροποποίηση των δυσπροσαρμοστικών αντιλήψεων.¹ Lisa N. Vittorio et al. (2022). Using Socratic Questioning to promote cognitive change and achieve depressive symptom reduction: Evidence of cognitive change as a mediator. Behaviour Research and Therapy, 150, 104024. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει μια ακριβή αξιολόγηση των παράλογων προκαταλήψεων κάποιου, την αξιολόγηση των αποδείξεων υπέρ και κατά της στιγμιαίας σκέψης κάποιου. Η επίτευξη αυτών των διορθωτικών στόχων περιλαμβάνει την κριτική σκέψη, όπως την επιθυμία και την ικανότητα να αξιολογεί κανείς δεδομένα και να εξετάζει κριτικά τις δικές του πεποιθήσεις.

Από την άλλη πλευρά, οι σχέσεις κάποιου μπορεί να τεθούν σε κίνδυνο από την υπερβολική κριτική σκέψη. Για παράδειγμα, η υπερβολική κριτική, ο ανταγωνισμός ή η σχολαστικότητα μπορεί να είναι προβληματικά στοιχεία. Επιπλέον, η απουσία συναισθηματικής επίγνωσης, όπως η σεμνότητα, η κατανόηση και η ευαισθησία, είναι πιθανό να επηρεάσει αρνητικά τις διαπροσωπικές σχέσεις. Για παράδειγμα, ένα άτομο μπορεί να νιώθει από πριν συναισθήματα φόβου για την αποτυχία . Όπως και με το σκάκι, ο σχεδιασμός σεναρίων μπορεί να δημιουργήσει άγχος. Όταν η κριτική σκέψη είναι υπερβολική, οδηγεί σε απαισιοδοξία, σκεπτικισμό και τελικά στην ανάπτυξη ιδεών συνωμοσίας που βλάπτουν την ψυχική υγεία.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Lisa N. Vittorio et al. (2022). Using Socratic Questioning to promote cognitive change and achieve depressive symptom reduction: Evidence of cognitive change as a mediator. Behaviour Research and Therapy, 150, 104024. [link]
2. ↸2.Zhiyuan Liu et al. (2021). How Do Critical Thinking Ability and Critical Thinking Disposition Relate to Individual Psychopathology? Evidence From a Large-Scale Study. Frontiers in Psychology, 12, 704229. [link]
3. ↸3.World Health Organization (WHO) (2019). Mental health. [link]