Μυελίνη

Η μυελίνη είναι ένα περίβλημα που σχηματίζει μια μονωτική και προστατευτική επικάλυψη γύρω από τις νευρικές ίνες. Η μυελίνη είναι ζωτικής σημασίας για τη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού συστήματος.Όλες οι δραστηριότητες που κάνουμε (όπως το περπάτημα και η ομιλία) ελέγχονται από τον εγκέφαλο, ο οποίος λαμβάνει πληροφορίες μέσω των πέντε αισθήσεων, τις επεξεργάζεται και στη συνέχεια καθοδηγεί τους μύες να δράσουν. Όλες οι πληροφορίες που περνούν από τον εγκέφαλο προς το σώμα (και αντίστροφα) μεταδίδονται και συντονίζονται γρήγορα και ταυτόχρονα. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω των ιστών του νευρικού συστήματος.

Καθώς τα νεύρα μεταβιβάζουν τα ηλεκτρικά σήματα από το ένα κύτταρο στο άλλο, η μυελίνη βοηθά την ενίσχυση της ταχύτητας μεταγωγής του σήματος. Η μυελίνη μονώνει τον άξονα δημιουργώντας ειδικές δομές που ονομάζονται κόμβοι του Ranvier. Η μυελίνωση των νεύρων αυξάνει σημαντικά την ταχύτητα μετάδοσης του σήματος μεταξύ των νευρικών κυττάρων.

Για παράδειγμα, ενώ οι ταχύτητες μετάδοσης στις νευρικές ίνες χωρίς μυελίνη κυμαίνονται από 0.5-10 μέτρα ανά δευτερόλεπτο, στις νευρικές ίνες που έχουν μυελίνη οι ταχύτητες φτάνουν τα 150 μέτρα ανά δευτερόλεπτο. Η ταχύτητα μετάδοσης είναι πολύ σημαντική για λειτουργίες που χρειάζονται να γίνονται ταχύτητα, όπως για παράδειγμα η ισορροπία. Οι φθορές στη μυελίνη μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την επικοινωνία μεταξύ των νευρώνων, του εγκεφάλου και του σώματος. Τελικώς, χωρίς την προστασία του στρώματος μυελίνης, τα νευρικά κύτταρα πεθαίνουν οδηγώντας σε μη αντιστρεπτή καταστροφή.

Νευρικά κύτταρα

Τα νευρικά κύτταρα αποτελούνται από το κυτταρικό σώμα και τον άξονα που είναι υπεύθυνος για τη μεταβίβαση των ηλεκτρικών σημάτων από το κυτταρικό σώμα στους νευρώνες, στους αδένες και στους μύες. Το έλυτρο μυελίνης είναι χαρακτηριστικό των σπονδυλωτών, αν και παρόμοια περιβλήματα έχουν παρατηρηθεί και σε κάποια ασπόνδυλα. Η μυελίνη αποτελείται από 40% νερό και η υπόλοιπη μάζα αποτελείται από 80% λιπίδια και 20% πρωτεΐνη. Η κύρια λιπιδική σύνθεση της μυελίνης της δίνει λευκή απόχρωση, για αυτό αναφέρεται και ως "λευκή ουσία" του εγκεφάλου.

Το κύριο λιπίδιο της μυελίνης είναι ένα γλυκολιπίδιο που ονομάζεται γαλακτοκερεβροσίδη. Άλλες κύριες πρωτεΐνες της μυελίνης αποτελούν η βασική πρωτεΐνη της μυελίνης (MBP), η πρωτεολιπιδική πρωτεΐνη της μυελίνης (PLP) και η μυελινική γλυκοπρωτεΐνη των ολιγοδενδριτών (MOG). Μέσα στη μυελίνη, υπάρχουν διασταυρούμενες αλυσίδες υδρογονανθράκων που συνθέτουν την σφιγγομυελίνη η οποία ενισχύει το περίβλημα της μυελίνης.

Τα κανάλια νατρίου που δημιουργούν δυναμικά δράσης είναι άφθονα στους κόμβους του Ranvier. Στους κόμβους, συγκεκριμένα μόρια είναι επίσης άφθονα που ενεργοποιούν και διατηρούν το σύμπλεγμα των καναλιών νατρίου. Αυτά τα μόρια οργανώνονται και περιβάλλονται από το έλυτρο μυελίνης. Η παρουσία του περιβλήματος και των καναλιών του νατρίου στους κόμβους του Ranvier σημαίνει ότι το σήμα "πηδά" από τον ένα κόμβο στον επόμενο, επιτρέποντας του να ταξιδέψει γρήγορα στον άξονα. Αυτή η διαδικασία είναι γνωστή ως αγωγιμότητα.

Μηχανισμοί Απομυελίνωσης και Παθογένεια

Η φθορά της μυελίνης συχνά σχετίζεται με φλεγμονώδεις διεργασίες και οξειδωτικό στρες, όπου μικρογλοιακά κύτταρα υπερλειτουργούν στοχεύοντας τα ολιγοδενδροκύτταρα, όπως συμβαίνει σε αυτοάνοσες παθήσεις.

Πότε καταστρέφεται η μυελίνη;

Η ελαττωματική μυελίνωση των νεύρων είναι η κύρια αιτία πολλών νευρολογικών διαταραχών. Η απομυελίνωση αναφέρεται στην καταστροφή και την απώλεια του ελύτρου της μυελίνης που περιβάλλει τα νεύρα. Η απομυελίνωση ίσως να συμβαίνει λόγω φλεγμονωδών, μεταβολικών ή γενετικών παραγόντων, αλλά ανεξάρτητα από την αιτία, αυτή η απώλεια της μυελίνης οδηγεί σε σημαντική δυσλειτουργία των νεύρων και μειώνει ή μπλοκάρει την μεταγωγή των σημάτων ανάμεσα στον εγκέφαλο και στο υπόλοιπο σώμα.

Μία από τις πιο γνωστές νόσους που προκαλεί η απομυελίνωση είναι η Σκλήρυνση κατά πλάκας, ένα συχνό αυτοάνοσο νόσημα όπου οι απομυελινωτικές αλλοιώσεις στο κεντρικό νευρικό σύστημα εμφανίζονται στον εγκέφαλο και νωτιαίο μυελό και προκαλούν συμπτώματα όπως ο πόνος, οι δυσλειτουργίες στην κίνηση, τα γνωστικά προβλήματα και οι οπτικές διαταραχές. Η πλειοψηφία των ασθενών (περίπου το 80%) εμφανίζει υποτροπιάζουσα σκλήρυνση κατά πλάκας, όπου τα νευρολογικά συμπτώματα συμβαίνουν σε επεισόδια, με βελτίωση μεταξύ των επεισοδίων.

Περίπου δέκα χρόνια μετά την έναρξη της νόσου, οι μισοί ασθενείς εμφανίζουν επιδείνωση της νευρολογικής λειτουργίας, και αυτό αναφέρεται ως δευτερογενώς προϊούσα μορφή. Το υπόλοιπο 20% των ασθενών βιώνει συνεχή νευρολογική επιδείνωση χωρίς περιόδους όπου τα συμπτώματα βελτιώνονται. Αυτή αναφέρεται ως πρωτογενώς προϊούσα μορφή. Η κλινική διαχείριση της Σκλήρυνσης κατά Πλάκας καθορίζεται αποκλειστικά από εξειδικευμένους νευρολόγους. Συμπληρωματικά, οι προσεγγίσεις όπως η φυσικοθεραπεία, μπορεί να υποστηρίξουν την κινητικότητα και την ισορροπία.⁴

Ο ρόλος του ύπνου στη φυσιολογική συντήρηση της μυελίνης

Ο ύπνος ανανεώνει και αυξάνει τον αριθμό ορισμένων εγκεφαλικών κυττάρων, ιδίως εκείνων που παράγουν τη μυελίνη. Συγκεκριμένα μελέτες έχουν δείξει ότι τα πρόδρομα ολιγοδενδροκύτταρα που παράγουν τη μονωτική μυελίνη, διπλασιάζονται κατά τον ύπνο και μάλιστα η αύξησή τους φαίνεται να είναι πιο έντονη στη φάση REM που σχετίζεται με τα όνειρα.¹ Ο ύπνος συμμετέχει σε διεργασίες που σχετίζονται με τη φυσιολογική συντήρηση της μυελίνης.

Διατροφικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες

Η διαθεσιμότητα των DHA λιπών (ωμέγα-3 λιπαρά οξέα) συνδέεται με τη μυελίνωση.²
Η επαρκής πρόσληψη βιταμίνης C αποτελεί μέρος της διατροφικής υποστήριξης για την υγεία του νευρικού συστήματος. Υποστηρίζει την έκφραση παραγόντων όπως ο BDNF, ο οποίος παίζει ρόλο στη γενικότερη προστασία και ανάπτυξη των νευρικών κυττάρων. Υπάρχουν κάποιες μελέτες που δείχνουν ότι η κατανάλωση μπλε βατόμουρων βοηθά στην παραγωγή BDNF.
Η περιορισμένη κατανάλωση αλκοόλ συνιστάται, καθώς ο χρόνιος αλκοολισμός επιταχύνει τη γήρανση της μυελίνης και την επιδείνωση της εγκεφαλικής λειτουργίας.
Αν τα αποθέματα σιδήρου σας είναι χαμηλά, επηρεάζονται τα ολιγοδεντροκύτταρα, και δεν παράγουν τη μυελίνη που θα έπρεπε.
Η έλλειψη ψευδαργύρου (και άλλων μικροθρεπτικών συστατικών) επηρεάζει την εγκεφαλική λειτουργία. Παράλληλα, η έλλειψη Βιταμίνης Β12 αποτελεί κρίσιμο παράγοντα, καθώς είναι απαραίτητη για τη σύνθεση μυελίνης και η σοβαρή ανεπάρκειά της μπορεί να οδηγήσει σε απομυελινωτικές βλάβες του νωτιαίου μυελού .
Το μικροβίωμα του εντέρου (εντερική χλωρίδα - το σύνολο των βακτηρίων που βρίσκονται στο λεπτό και παχύ μας έντερο) φαίνεται να παίζει ρόλο στη ρύθμιση γονιδίων για τη μυελίνη.
Γενικά ισχύει ο κανόνας πως η δραστηριότητα των νευρώνων επηρεάζει το βαθμό στον οποίο τα ολιγοδενδροκύτταρα παράγουν μυελίνη. Αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί θεραπευτικά, για παράδειγμα υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι η μουσική μπορεί να διεγείρει την παραγωγή μυελίνης σε συγκεκριμένες περιοχές.
Η τακτική αεροβική άσκηση (όπως το τρέξιμο) έχει συνδεθεί με τη διατήρηση της δομικής ακεραιότητας της μυελίνης, συμβάλλοντας σε μια υγιή εγκεφαλική λειτουργία. Η άσκηση υποστηρίζει τον εγκέφαλο μέσω της ενίσχυσης της μικροκυκλοφορίας και των επιπέδων του BDNF.³

Ψυχολογική Υποστήριξη

Ως ψυχίατρος- ψυχοθεραπευτής, συχνά τονίζω στους θεραπευόμενους πως ο τρόπος ζωής δρώντας συνεργικά, αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της νευροπροστασίας. Παρόλα αυτά, η ψυχοθεραπεία κρίνεται εξίσου ζωτική, καθώς βοηθά τους ασθενείς να διαχειριστούν το τεράστιο συναισθηματικό φορτίο μιας χρόνιας νευρολογικής νόσου.

Βιβλιογραφία

1.Bellesi, M., et al. (2013). Effects of sleep and wake on oligodendrocytes and their precursors. The Journal of Neuroscience, 33(36), 14288–14300. [link]
2.Chen, S., et al. (2014). n-3 PUFA supplementation benefits microglial responses to myelin pathology. Scientific Reports, 4(Not available), 7458. [link]
3.Knaepen, K., et al. (2010). Neuroplasticity - exercise-induced response of peripheral brain-derived neurotrophic factor: a systematic review of experimental studies in human subjects. Sports Medicine, 40(9), 765–801. [link]
4.National Institute for Health and Care Excellence [NICE]. (2022). Multiple sclerosis in adults: management (NICE Guideline NG220). [link]

Τι είναι η μυελίνη;