Στίγμα και Ψυχική Υγεία
Πολλοί άνθρωποι μπορεί κάποια στιγμή να βρεθούν αντιμέτωποι με δυσκολίες ψυχικής υγείας, όμως αρκετοί διστάζουν να ζητήσουν βοήθεια εξαιτίας της ντροπής, του φόβου ή των κοινωνικών στερεοτύπων. Το στίγμα παραμένει σημαντικό εμπόδιο στην έγκαιρη αναζήτηση υποστήριξης και στη δημόσια συζήτηση για την ψυχική υγεία.1
Όταν κάποιος έχει μια σωματική ασθένεια όπως ο καρκίνος, ο διαβήτης και πολλά άλλα τότε όλοι προσπαθούμε να τον υποστηρίξουμε. Ένα υποστηρικτικό δίκτυο μπορεί να λειτουργήσει βοηθητικά σε περιόδους αυξημένου στρες και ψυχικής επιβάρυνσης. Η σύγκριση με τις σωματικές ασθένειες θυμίζει ότι και οι ψυχικές δυσκολίες χρειάζονται κατανόηση, σεβασμό και πρόσβαση σε κατάλληλη φροντίδα.
Πολλοί παράγοντες όπως τα γονίδια, ο τρόπος ζωής, οι τραυματικές εμπειρίες ή οι περιβαλλοντικές συνθήκες παίζουν ρόλο στα προβλήματα ψυχικής υγείας. Αλλά ανεξάρτητα από τους λόγους, τα προβλήματα ψυχικής υγείας είναι πραγματικά προβλήματα υγείας.
Στίγμα και προκαταλήψεις
Το στίγμα γύρω από τις ψυχικές διαταραχές δεν είναι κάτι καινούργιο. Οι λανθασμένες αντιλήψεις και οι προκαταλήψεις είναι αυτές που δημιουργούν το στίγμα.
Το στίγμα είναι ένας μηχανισμός διαχείρισης, αν και είναι λανθασμένος. Η ιδέα πίσω από αυτόν τον τρόπο σκέψης είναι ότι, αν δημιουργηθεί ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσα στους ανθρώπους με ψυχικές δυσκολίες και σε όσους θεωρούν ότι δεν επηρεάζονται, δημιουργείται μια ψευδαίσθηση ασφάλειας. Αλλά η πραγματικότητα είναι ότι δεν υπάρχει απόσταση, αλλά μια λεπτή γραμμή. Ο καθένας μπορεί να αρρωστήσει ψυχικά ανά πάσα στιγμή.
Κάποιες φορές οι ψυχικές ασθένειες μπερδεύονται με χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ή θεωρούνται αδυναμίες. Οι ψυχικές δυσκολίες δεν αποτελούν ηθική αδυναμία ούτε αποτυχία χαρακτήρα, πρόκειται για ζητήματα υγείας που χρειάζονται κατανόηση και, όταν χρειάζεται, κατάλληλη υποστήριξη.
Οι ψυχικές διαταραχές είναι πολύ πιο συχνές από όσα φαντάζεστε. Όμως οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας φοβούνται ότι οι άλλοι δεν θα τους θεωρούν φυσιολογικούς. Αυτό όμως δημιουργεί το στίγμα, το οποίο διαιωνίζεται όταν κάποιος μιλά εσκεμμένα ή όχι με άσχημα σχόλια για τους ανθρώπους με ψυχικά νοσήματα. Η αποσιώπηση, ο φόβος της έκθεσης και η χρήση υποτιμητικής γλώσσας συχνά δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο την αναζήτηση υποστήριξης.
Τι να αποφεύγετε να λέτε
Αν κάποιος αγαπημένος σας άνθρωπος αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας καλό είναι να μην αναφέρετε τα εξής:
1. "Μην φέρεσαι σαν τρελός"
Αυτή η φράση μπορεί να πληγώσει βαθιά ένα άτομο που ήδη βιώνει ντροπή, φόβο ή μειωμένη αυτοεκτίμηση. Μην χρησιμοποιείτε εκφράσεις όπως «τρελός» ή «παράλογος», γιατί ενισχύουν το στίγμα και δυσκολεύουν την επικοινωνία.3
2. "Μην ανησυχείς για αυτό"
Δεν είναι βοηθητικό να λέτε σε κάποιον να προσπαθεί να κρύψει όσα νιώθει. Στην κλινική μου πρακτική, βλέπω συχνά πόσο ακυρωτική μπορεί να γίνει η υπεραπλούστευση ενός συμπτώματος από το περιβάλλον. Δεν είναι βοηθητικό να λέτε σε κάποιον που βιώνει έντονο άγχος να «μην ανησυχεί». Συχνά είναι προτιμότερο να δείχνετε ότι ακούτε, χωρίς να μειώνετε ή να απλοποιείτε την εμπειρία του.
Είναι δύσκολο να κατανοήσετε πώς νιώθει κάποιος. Όμως οι λέξεις που χρησιμοποιείτε μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά το πώς θα νιώσει ο άλλος μέσα στη συζήτηση. Δεν είναι βοηθητικό να λέτε σε κάποιον που είναι αγχωμένος να «ηρεμήσει», γιατί αυτό συχνά δεν προσφέρει πραγματική υποστήριξη.
Δεν είναι ωφέλιμο να κρίνετε τους άλλους. Καλό είναι να μην είστε σκληροί και να αφήνετε τους άλλους να σας μιλήσουν για όλα όσα νιώθουν. Η συμπονετική στάση και η ενεργητική ακρόαση μπορούν να βοηθήσουν ώστε το άτομο να νιώσει μεγαλύτερη ασφάλεια και, όταν είναι έτοιμο, να μιλήσει πιο ανοιχτά.
3. "Η θεραπεία είναι για τους αδύναμους"
Πολλοί άνθρωποι καθυστερούν να ξεκινήσουν θεραπεία επειδή στενοί φίλοι ή μέλη της οικογένειάς τους λένε ότι πρέπει να μπορούν να διαχειριστούν μόνοι τους τα προβλήματά τους και ότι η ψυχοθεραπεία είναι για τους αδύναμους.
Ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, γνωρίζω ότι η απόφαση να περάσει κάποιος την πόρτα του ειδικού απαιτεί τεράστιο θάρρος και υψηλό βαθμό αυτεπίγνωσης.Όταν λέτε σε έναν άνθρωπο ότι είναι αδύναμος είναι το χειρότερο πράγμα που μπορείτε να κάνετε. Τέτοιες δηλώσεις ενισχύουν το στίγμα γύρω από τις ψυχικές διαταραχές με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να ντρέπονται να ζητήσουν βοήθεια. Η αλήθεια είναι ότι χρειάζεται πολλή δύναμη για να αποδεχτεί κάποιος ότι έχει ανάγκη την βοήθεια.
4. "Τα πράγματα θα είναι καλύτερα αύριο"
Ένα τέτοιο σχόλιο μπορεί να ακουστεί υποτιμητικό ή να δώσει την αίσθηση ότι ο πόνος του άλλου απλοποιείται. Καλό είναι να είστε ανοιχτοί και διαθέσιμοι να ακούσετε όσα έχει να σας πει.
Σίγουρα είναι πολύ δύσκολο να μιλάτε σε κάποιον που αντιμετωπίζει μια ψυχική διαταραχή όχι μόνο επειδή την βιώνει, αλλά επειδή είναι δύσκολο να βρει τις κατάλληλες λέξεις για να σας περιγράψει όσα αισθάνεται και εσείς νιώθετε πως όσα λέτε και κάνετε δεν βοηθούν. Η παρουσία σας, η συμπόνια και η ενεργή ακρόαση είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που μπορείτε να προσφέρετε.
Γιατί το στίγμα έχει σημασία;
Δεν είναι εύκολο κάποιος να σπάσει τα κοινωνικά στερεότυπα. Το στίγμα έχει επιδράσεις όχι μόνο στους ανθρώπους που έχουν κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας αλλά σε όλους μας. Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο το άτομο που υποφέρει, αλλά και το πώς η κοινωνία αντιδρά, ακούει και στηρίζει.
Όταν οι άνθρωποι ντρέπονται ή φοβούνται να μιλήσουν για όσα βιώνουν, μπορεί να καθυστερούν να αναζητήσουν την υποστήριξη που χρειάζονται. Η καθυστέρηση στην αναζήτηση βοήθειας μπορεί να συνδέεται με μεγαλύτερη ψυχική επιβάρυνση και δυσκολότερη καθημερινή λειτουργικότητα.
Το στίγμα μπορεί να λειτουργήσει ως εμπόδιο στην αναζήτηση βοήθειας, στη συνέχιση της φροντίδας και στη διατήρηση υποστηρικτικών σχέσεων. Όταν η οικογένεια ή το κοινωνικό περιβάλλον απομακρύνεται, τα συναισθήματα απομόνωσης μπορεί να ενταθούν και να επιβαρύνουν περαιτέρω την ψυχική κατάσταση του ατόμου.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι δυσκολίες ψυχικής υγείας μπορεί να επηρεάσουν προσωρινά την εργασία και την καθημερινή λειτουργικότητα, ενώ το κοινωνικό στίγμα μπορεί να προσθέσει επιπλέον εμπόδια στην επανένταξη ή στη διατήρηση της εργασίας.4
Ένας από τους πιο χρήσιμους τρόπους να μειωθεί το στίγμα είναι η υπεύθυνη, ανοιχτή συζήτηση για την ψυχική υγεία.2 Η προσεκτική κοινοποίηση προσωπικών εμπειριών, όταν γίνεται με ασφάλεια και χωρίς εξιδανίκευση, μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση και στη μείωση των προκαταλήψεων.
Πότε να αναζητήσετε βοήθεια
Αν η θλίψη, το άγχος, η απόσυρση, οι δυσκολίες στον ύπνο ή στην καθημερινή λειτουργικότητα επιμένουν, είναι σημαντικό να γίνεται αξιολόγηση από ψυχίατρο. Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, αυτοκτονικού ιδεασμού ή σοβαρής απορρύθμισης, απαιτείται άμεση επικοινωνία με τις επείγουσες υπηρεσίες.
Καταπολέμηση του στίγματος
Τα τελευταία χρόνια, η δημόσια συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία έχει γίνει πιο ανοιχτή. Όταν πρόσωπα με δημόσιο λόγο μιλούν υπεύθυνα για προσωπικές δυσκολίες ψυχικής υγείας, αυτό μπορεί να συμβάλει στη μείωση της ντροπής, να ενθαρρύνει την αναζήτηση βοήθειας και να υποστηρίξει έναν πιο ανθρώπινο δημόσιο διάλογο.
Η χρήση προσεκτικής γλώσσας, η αποφυγή υποτιμητικών χαρακτηρισμών και ο σεβασμός προς την εμπειρία του άλλου αποτελούν βασικά βήματα για τη μείωση του στίγματος. Αντίστοιχα, οι χώροι εργασίας, η εκπαίδευση, τα μέσα ενημέρωσης και οι υπηρεσίες υγείας μπορούν να συμβάλουν θετικά όταν υιοθετούν πιο ενημερωμένη και μη στιγματιστική στάση.
Βιβλιογραφία
- 1.Thornicroft, G., et al. (2022). The Lancet Commission on ending stigma and discrimination in mental health. The Lancet. [link]
- 2.Thornicroft, G., et al. (2024). How to stop stigma: implementing The Lancet Commission on ending stigma and discrimination in mental health. The Lancet Psychiatry. [link]
- 3.Haslam, N., et al. (2024). Dehumanization and mental health. World Psychiatry, 23(2), 173-174. [link]
- 4.World Health Organization. World Mental Health Day 2024. [link]