Ντροπή, το αόρατο βάρος

Ντροπή

Η εμπειρία της ντροπής συνδέεται με το επώδυνο βίωμα ότι «κάτι δεν πάει καλά με εμάς» ή ότι δεν αξίζουμε. Η ντροπή μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας και, όταν είναι έντονη ή επίμονη, να συνδέεται με δυσκολίες στις σχέσεις, στην εργασία και στη σεξουαλική ζωή.

Η λέξη "ντροπή" σημαίνει διαφορετικά πράγματα για διαφορετικούς ανθρώπους, αν και διαφέρει από τις ενοχές και την αμηχανία. Οι ενοχές περιλαμβάνουν αρνητικά συναισθήματα για μια πράξη που έχει διαπράξει κάποιος, ενώ η αμηχανία αφορά κυρίως κοινωνικές αντιδράσεις.

Η ντροπή, από την άλλη πλευρά, περιλαμβάνει αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό μας, και μπορεί οι άλλοι να μας κάνουν να νιώθουμε ντροπή (συμμαθητές, κοινωνία, συνεργάτες), ενώ συχνά πρόκειται για μια εμπειρία που βιώνεται μυστικά.

Η ντροπή που επιμένει μπορεί να συνδέεται με αυξημένη ψυχική επιβάρυνση, όπως συναισθήματα άγχους, θλίψης ή χαμηλής αυτοεκτίμησης, χωρίς αυτό από μόνο του να αποτελεί διάγνωση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα μετά από τραυματικές εμπειρίες όπως η απαγωγή ή η σεξουαλική κακοποίηση, η ντροπή μπορεί να αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ψυχικής επιβάρυνσης και να χρειάζεται προσεκτική κλινική αξιολόγηση.¹ National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE Guideline NG116).

Όταν κάποιος ζει με τη ντροπή, ανεξάρτητα από την πηγή της, μπορεί να είναι μια μοναχική και απογοητευτική εμπειρία. Η ψυχοθεραπεία μπορεί, μετά από εξατομικευμένη αξιολόγηση, να βοηθήσει στην κατανόηση και επεξεργασία των υποκείμενων δυσκολιών. Όταν η ντροπή συνδέεται με εμπειρίες ή επιλογές του παρελθόντος, η ψυχοθεραπεία μπορεί να υποστηρίξει το άτομο ώστε να επεξεργαστεί αυτά τα βιώματα με πιο λειτουργικό τρόπο.

Ντροπή και ενοχές

Η ντροπή είναι ένα πανίσχυρο συναίσθημα. Είναι ο φόβος ότι δεν είμαστε αρκετά καλοί. Οι ενοχές και η ντροπή πάνε μαζί. Όπως οι ενοχές, η ντροπή είναι ένα ανθρώπινο συναίσθημα που μπορεί να σχετίζεται με τις ηθικές αρχές και τις αξίες μας. Νιώθουμε ενοχές και ντροπή όταν έχουμε κάνει κάτι που έρχεται σε σύγκρουση με τις αρχές και τις πεποιθήσεις μας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτά τα συναισθήματα μπορεί να λειτουργήσουν ως αφορμή για αναστοχασμό και αλλαγή συμπεριφοράς. Από την άλλη πλευρά υπάρχει η τοξική ντροπή.

Οι περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι από όλες τις κουλτούρες, τα περιβάλλοντα και τα γεωγραφικά πλάτη βιώνουν ντροπή. Οι εκφράσεις του προσώπου που σχετίζονται με τη ντροπή είναι ευρέως αναγνωρίσιμες.

Οι πολιτισμικοί παράγοντες παίζουν κύριο ρόλο στο πώς ένας άνθρωπος βιώνει τη ντροπή και ποιες εμπειρίες μπορεί να οδηγήσουν στο συναίσθημα της ντροπής.

Σε πολλές κουλτούρες, ο δημόσιος εξευτελισμός είναι ένας τρόπος για να ελεγχθεί ή να τιμωρηθεί μια συμπεριφορά. Ο φόβος μήπως κάποιος προκαλέσει ντροπή στον εαυτό του ή στην οικογένειά του μπορεί να επηρεάζει την απόφαση των ανθρώπων να υπακούουν στους νόμους, να φέρονται με δίκαιο τρόπο ή να δουλεύουν σκληρά.

Η έντονη ή επίμονη ντροπή έχει συσχετιστεί στη βιβλιογραφία με σημαντική ψυχική επιβάρυνση. Σε ορισμένες μελέτες, η έντονη ντροπή έχει συσχετιστεί με αυξημένο ψυχικό φορτίο και αυτοκτονικό ιδεασμό ή αυτοκαταστροφικό κίνδυνο, χωρίς η σχέση αυτή να είναι ίδια για όλους.

Αν υπάρχουν σκέψεις αυτοκτονίας ή άμεσος κίνδυνος, απαιτείται επείγουσα επικοινωνία με υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ή άμεση αξιολόγηση από ψυχίατρο. Η ντροπή μπορεί να δυσκολεύει ορισμένους ανθρώπους να ζητήσουν βοήθεια για θέματα ψυχικής υγείας ή να μιλήσουν ανοιχτά για λάθη και ευθύνες.

Από πού προέρχεται η ντροπή;

Η εμπειρία της ντροπής μπορεί να είναι βαθιά επώδυνη. Οι άνθρωποι που νιώθουν ντροπή μένουν συχνά κολλημένοι στην πεποίθηση ότι είναι κακοί, παρά τις πράξεις και τα συναισθήματά τους. Σε μερικούς ανθρώπους αυτό αποτελεί έμπνευση για αλλαγή. Σε άλλους, η ντροπή μπορεί να οδηγήσει σε ακινητοποίηση, αποφυγή ή δυσκολία λήψης αποφάσεων.

Η ντροπή έχει πολλές πηγές. Κάποιες φορές μπορεί να μας κατακλύζει χωρίς να υπάρχει ξεκάθαρη αιτία. Αυτό είναι συχνό στους ανθρώπους με κάποιο θέμα ψυχικής υγείας. Μερικές μελέτες δείχνουν ότι υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στην κατάθλιψη ή το κοινωνικό άγχος και τη ντροπή. Επειδή τα θέματα ψυχικής υγείας παραμένουν θέμα ταμπού ακόμη και στις μέρες μας, ένα άτομο που νιώθει ντροπή εξαιτίας της ψυχικής του νόσου μπορεί να νιώθει περισσότερη ντροπή για τον εαυτό του και την κατάστασή του, και αυτό ενδέχεται να επιβαρύνει την καθημερινότητά του και να καθυστερήσει την αναζήτηση βοήθειας.² Henderson et al. (2014). Mental health-related stigma in health care and mental health-care settings. The Lancet Psychiatry, 1(6), 467-482.

Κοινές αιτίες ντροπής περιλαμβάνουν:

• Κοινωνικά στερεότυπα: πολλές κουλτούρες στιγματίζουν τους ανθρώπους με συγκεκριμένο σεξουαλικό προσανατολισμό, όπως οι ομοφυλόφιλοι. Οι άνθρωποι που παραβιάζουν αυτά τα κοινωνικά στερεότυπα μπορεί να νιώθουν ντροπή.
• Θέματα αυτοεκτίμησης: οι άνθρωποι με χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να αισθάνονται ντροπή ακόμη και όταν δεν υπάρχει συγκεκριμένη αιτία.
• Τραυματικές εμπειρίες: οι άνθρωποι που έχουν βιώσει μια τραυματική εμπειρία, ιδίως στην παιδική ηλικία, συχνά νιώθουν υπεύθυνοι για αυτό και ντροπή.
• Κακοποιητικό ή έντονα επικριτικό οικογενειακό περιβάλλον: κακοποιητικοί συναισθηματικά ή ψυχολογικά γονείς, οι οποίοι φορτώνουν τα παιδιά άμεσα ή έμμεσα με αρνητικές πεποιθήσεις, ενοχές και χαμηλή αυτοπεποίθηση.
• Σεξουαλική κακοποίηση: ιδίως η σεξουαλική κακοποίηση είναι μια κοινή αιτία ντροπής. Η χειριστική αμφισβήτηση της πραγματικότητας του ατόμου (gaslighting), δηλαδή η προσπάθεια να πεισθεί κάποιος ότι η λογική ή η αντίληψή του είναι «λάθος», μπορεί επίσης να συνδέεται με συναισθήματα ντροπής.

Η εμπειρία της ντροπής

Πολλές φορές η ντροπή και οι ενοχές χρησιμοποιούνται ως ισοδύναμες έννοιες, όμως αυτά τα δύο συναισθήματα είναι διαφορετικά. Οι ενοχές και η ντροπή διαφέρουν σε πολλές διαστάσεις, όπως η αυτογνωσία, ο αυτοέλεγχος, η κατωτερότητα, η προσδοκία της τιμωρίας και η αίσθηση της αποξένωσης ενός ατόμου από τους άλλους.³ Wallace et al. (1963). The Mechanism of Shame. JAMA Psychiatry, 8(1), 80-85.

Η ντροπή μπορεί να διαρκέσει για λίγο ή μπορεί να είναι μια βαθιά εμπειρία. Για κάποιους ανθρώπους, τα συναισθήματα ντροπής ξεκινούν στην παιδική ηλικία και συνεχίζουν στην ενήλικη ζωή. Αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να έχουν επίγνωση αυτών των συναισθημάτων. Άλλοι μπορεί να μην αναγνωρίζουν τη ντροπή και να την κρύβουν με συμπεριφορές όπως οι εθισμοί, ο θυμός ή ο ναρκισσισμός. Μερικοί άνθρωποι ανταποκρίνονται στη ντροπή με αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.

Όταν κάποιος ζει με τη ντροπή, είναι μια επώδυνη και δύσκολη εμπειρία, και μπορεί να τον εμποδίζει να ικανοποιήσει βασικές του ανάγκες, όπως η διατήρηση της αυτοεκτίμησης, της ελπίδας για το μέλλον, της φιλίας, της οικειότητας, της παραγωγικότητας και της αγάπης.

Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η ντροπή μπορεί να συνδέεται με καταθλιπτικά συμπτώματα και αυξημένη ψυχική δυσφορία, ιδίως όταν είναι επίμονη ή συνυπάρχει με τραυματικές εμπειρίες.

Οι άνθρωποι που νιώθουν ενοχές μπορεί να έχουν τη δύναμη να αναλάβουν δράση για να ξεπεράσουν τις ενοχές τους. Η ντροπή μπορεί να επηρεάζει βαθιά την εικόνα που έχει κάποιος για τον εαυτό του και, όταν συνυπάρχει με σοβαρή ψυχική επιβάρυνση, να απαιτεί άμεση επαγγελματική αξιολόγηση.

Τι είναι η τοξική ντροπή;

Ο όρος «τοξική ντροπή» χρησιμοποιείται συχνά περιγραφικά και δεν αποτελεί από μόνος του επίσημη ψυχιατρική διάγνωση.

Στην κλινική πρακτική, παρατηρώ  συχνά πως οι θεραπευόμενοι δυσκολεύονται ακόμη και να κατονομάσουν αυτό το βάρος, περιγράφοντάς το ως μια αόρατη σκιά που τους ακολουθεί σε κάθε τους βήμα.

Η "τοξική" ντροπή από την άλλη πλευρά είναι το συναίσθημα ότι είναι κάτι λάθος πάνω μας. Μας κάνει να νιώθουμε ελλιπείς και ότι δεν αξίζουμε την αγάπη. Η τοξική ντροπή καλύπτει μια αίσθηση εσωτερικής ανεπάρκειας. Υπονομεύει την αίσθηση του εαυτού και μας κατευθύνει προς καταστροφικές συμπεριφορές.

Η λεγόμενη “τοξική” ντροπή μπορεί να συνδέεται με θυμό, οργή ή επιθετικές αντιδράσεις σε ορισμένους ανθρώπους. Ο φόβος της απόρριψης μάς κάνει να κυνηγάμε την τελειότητα, να απομονωνόμαστε, να ζητάμε την επιβεβαίωση των άλλων και να γινόμαστε υπερβολικά υπεύθυνοι.

Μπορεί επίσης να συνυπάρχει με εθισμούς, διατροφικές δυσκολίες, προβλήματα στις σχέσεις ή άλλες δυσλειτουργικές συμπεριφορές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τις εξηγεί πλήρως σε κάθε περίπτωση.

Ως παιδιά αναπτύσσουμε μια άποψη για τον εαυτό μας, νιώθουμε επαρκείς ή ανεπαρκείς. Αν ένα παιδί συνεχώς δέχεται κριτική, τιμωρίες, παραμέληση, εγκατάλειψη, κακοποίηση ή κακομεταχείριση, αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του ως ανεπαρκή, κατώτερο ή ότι δεν αξίζει. Τα συναισθήματα κατωτερότητας συχνά συνυπάρχουν με χαμηλή αυτοεκτίμηση, υπερευαισθησία και φόβο απόρριψης.

Αυτή είναι μια κοινή συναισθηματική απόκριση στα ενήλικα παιδιά αλκοολικών γονέων, όπως επίσης και σε αυτά που μεγαλώνουν με γονείς που έχουν κατάθλιψη, που είναι κακοποιητικοί, φανατισμένοι με τη θρησκεία ή έχουν χάσει έναν γονέα. Όλες αυτές οι εμπειρίες μπορεί να κάνουν ένα άτομο να νιώθει ευάλωτο, αβοήθητο και κατακλυσμένο από ντροπή.

Η τοξική ντροπή μπορεί να προκαλείται από ένα άλλο άτομο ή από συνθήκες και να προκύπτει από την αποτυχία κάποιου να ανταποκριθεί σε μη ρεαλιστικά πρότυπα ή ιδανικά. Ένα χρήσιμο πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε τα συναισθήματα ντροπής στη ζωή μας. Οι παρακάτω εκφράσεις δείχνουν ότι μπορεί να υπάρχει έντονη αυτομομφή ή εσωτερικευμένη ντροπή, και μπορεί να τις λέτε εσείς στον εαυτό σας ή να τις ακούτε από άλλους:

• Αυτό ήταν ανοησία. Δεν μπορώ να το πιστέψω ότι το είπες αυτό!
• Δεν θα επιτύχεις ποτέ!
• Ποιος θέλει να είναι μαζί σου; Είσαι άσχημος και αηδιαστικός!
• Δεν θα είσαι ποτέ τόσο καλός όσο οι φίλοι σου! Είσαι αποτυχημένος!

Τρόποι υποστήριξης και πότε να αναζητήσετε βοήθεια

Ντρέπεστε για τον εαυτό σας; Υπάρχουν άνθρωποι στη ζωή σας που σας κάνουν να ντρέπεστε; Αν κάποιος χρησιμοποιεί συστηματικά τέτοιες εκφράσεις προς εσάς, είναι σημαντικό να αναζητήσετε υποστήριξη, να θέσετε όρια και να αξιολογήσετε με ασφάλεια τη σχέση. Αν εσείς κάνετε αυτές τις δηλώσεις, μάθετε να δείχνετε συμπόνια προς τον εαυτό σας.

Μην κρίνετε τον εαυτό σας αυστηρά και μην επιτρέπετε στους άλλους να σας κρίνουν. Μην κατηγορείτε τον εαυτό σας για καταστάσεις για τις οποίες δεν είστε υπεύθυνοι. Γνωρίστε τον εαυτό σας και αποδεχτείτε αυτό που είστε. Μπορείτε να συγχωρήσετε τον εαυτό σας και τους άλλους που σας πλήγωσαν. Αγαπήστε, σεβαστείτε και προστατεύστε τον εαυτό σας.

Μάθετε να δείχνετε συμπόνια στον εαυτό σας. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, στόχος μας δεν είναι η «διαγραφή» των αναμνήσεων, αλλά η ασφαλής πλαισίωσή τους, ώστε το άτομο να σταματήσει να ταυτίζει την αξία του με τα τραύματα του παρελθόντος.

Αν η ντροπή συνδέεται με τραυματικές εμπειρίες ή επίμονη ψυχική δυσφορία, ένας ψυχίατρος μπορεί να συζητήσει μαζί σας αν η ψυχοθεραπεία ή, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, το EMDR είναι κατάλληλες επιλογές.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE Guideline NG116). [NICE Trauma, PTSD and Shame]
2. ↸2.Henderson et al. (2014). Mental health-related stigma in health care and mental health-care settings. The Lancet Psychiatry, 1(6), 467-482. [Mental Health Stigma Prevents Help]
3. ↸3.Wallace et al. (1963). The Mechanism of Shame. JAMA Psychiatry, 8(1), 80-85. [Shame vs Guilt Mechanism]