Εθισμός στο διαδίκτυο

Εθισμός στο διαδίκτυο

Ο εθισμός στο διαδίκτυο καλύπτει ένα μεγάλο εύρος συμπεριφορών με χαρακτηριστική την επιθυμία κάποιος να είναι συνεχώς online. Αυτό μπορεί να αφορά για παράδειγμα την υπερβολική χρήση των social media, τις διαδικτυακές αγορές, τα τυχερά παιχνίδια και την πορνογραφία. Ο εθισμός στο διαδίκτυο άρχισε να ευαισθητοποιεί τους ανθρώπους τα τελευταία χρόνια λόγω ορισμένων ανησυχητικών στοιχείων.

Η προβληματική χρήση του διαδικτύου λαμβάνει διαστάσεις παγκόσμιας επιδημίας, επηρεάζοντας δραματικά την ψυχική υγεία παιδιών, εφήβων και νεαρών ενηλίκων. Σύμφωνα με σύγχρονες μελέτες, τα ποσοστά επιπολασμού κυμαίνονται από 6% έως 10% στον γενικό πληθυσμό, με τους εφήβους να αποτελούν την πιο ευάλωτη ηλικιακή ομάδα.¹ Cheng, C., & Li, A. Y. (2014). Internet Addiction Prevalence and Quality of (Real) Life: A Meta-Analysis of 31 Nations Across Seven World Regions. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 17(12), 755–760.

Γιατί το διαδίκτυο είναι εθιστικό;

Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια αύξηση στον αριθμό των ανθρώπων που εμφανίζουν εθισμό στο διαδίκτυο. Και ο αριθμός αυτός συνεχώς αυξάνεται. Όλοι οι άνθρωποι, ως κοινωνικά όντα αγαπάμε την επικοινωνία, και η τεχνολογία μας δίνει χιλιάδες τρόπους να επικοινωνούμε, από την άνεση του σπιτιού μας. Πλέον η πρόσβαση σε ένα τεράστιο αριθμό πληροφοριών, μας δίνει την αίσθηση ότι το διαδίκτυο είναι μεγαλύτερο από εμάς. Για αυτό το λόγο, είναι πολύ σύνηθες οι άνθρωποι να νιώθουν υποχρεωμένοι να είναι online. Αυτό συμβαίνει σε μια προσπάθεια να μείνουν συνδεδεμένοι, και αυτό το γεγονός συμβάλλει στην ανάπτυξη εθισμού στο διαδίκτυο.

Ο εγκέφαλος έχει ένα “σύστημα ανταμοιβής” που μας ωθεί να επαναλαμβάνουμε ό,τι μας δίνει ευχαρίστηση. Οι διάφορες πλατφόρμες (παιχνίδια, social media, video streaming) προσφέρουν μικρές, απρόβλεπτες ανταμοιβές, κοινωνικά σήματα (likes/μηνύματα) και ατελείωτο σχετικό περιεχόμενο για να κρατούν το ενδιαφέρον των χρηστών, ενεργοποιώντας τα κυκλώματα ντοπαμίνης που κάνουν τη συμπεριφορά αυτόματη με τον χρόνο.⁹ Koepp, M. J., et al. (1998). Evidence for striatal dopamine release during a video game. Nature, 393(6682), 266–268.

Με απλά λόγια, όσο πιο συχνά κανείς βιώνει μικρές “νίκες” ή την κοινωνική επιβεβαίωση, τόσο περισσότερο ο εγκέφαλος μαθαίνει να ζητά “λίγο παραπάνω” από την όποια συμπεριφορά. Αυτό δεν σημαίνει πάντα ότι δημιουργείται μια διαταραχή, αλλά όταν εγκαθίσταται συνεχής ενασχόληση με αυτά, η οποία δημιουργεί προβλήματα στον ύπνο, στη δουλειά, στις σχέσεις και την εργασία, απαιτείται παρέμβαση. Στις περιπτώσεις της Διαταραχής λόγω Παιχνιδιών έχουν περιγραφεί βιολογικές αλλαγές στα εγκεφαλικά δίκτυα ελέγχου των παρορμήσεων και της ανταμοιβής, που κάνει δύσκολο το να σταματήσει κανείς, παρόλο τις συνέπειες. Η διάγνωση της διαταραχής μπαίνει όταν η κατάσταση αυτή επιμένει για περισσότερο από 12 μήνες και προκαλεί σημαντική έκπτωση.

Προβληματική χρήση διαδικτύου και εθισμός

Ο όρος “εθισμός στο διαδίκτυο” χρησιμοποιείται περιγραφικά για την προβληματική χρήση ψηφιακών μέσων που οδηγεί σε έκπτωση της λειτουργικότητας στο σχολείο ή την εργασία, τις σχέσεις και την γενικότερη υγεία. Δεν αποτελεί μια επίσημη διάγνωση, με εξαίρεση τη Διαταραχή λόγω Παιχνιδιών (Gaming Disorder) που έχει αναγνωριστεί στο ICD‑11 με τα παρακάτω κριτήρια:⁴ World Health Organization. (2018). Gaming disorder.

• παρατηρείται μειωμένος έλεγχος στο gaming (έναρξη, συχνότητα, ένταση, διάρκεια κλπ)
• δίνεται προτεραιότητα στο παιχνίδι έναντι άλλων δραστηριοτήτων
• υπάρχει συνέχιση ή κλιμάκωση των παιχνιδιών παρά τις αρνητικές συνέπειες,
• σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας για τουλάχιστον 12 μήνες.

Η παραπάνω συμπεριφορά αυτή μπορεί να είναι συνεχής ή επεισοδιακή και επαναλαμβανόμενη.

Κριτήρια διάγνωσης

Στο DSM‑5, η διαταραχή ηλεκτρονικού παιχνιδιού/βιντεοπαιχνιδιών (Internet Gaming Disorder) δεν αποτελεί επίσημη διάγνωση. Βρίσκεται στο Τμήμα ΙΙΙ ως «υπό διερεύνηση», με 9 προτεινόμενα κριτήρια:⁵ American Psychiatric Association. (2022). Internet gaming.

1. Εμμονική ενασχόληση, σκέφτεται συνεχώς τα παιχνίδια (πότε θα παίξει ξανά, τι έγινε πριν, πώς θα βελτιωθεί).
2. Συμπτώματα στέρησης όταν δεν παίζει (ευερεθιστότητα, ανησυχία, κακή διάθεση).
3. Χρειάζεται όλο και περισσότερο χρόνο παιχνιδιού για να νιώσει το ίδιο.
4. Ανεπιτυχείς προσπάθειες ελέγχου, δεν καταφέρνει να μειώσει ή να σταματήσει τα παιχνίδια
5. Χάνει το ενδιαφέρον για άλλες δραστηριότητες που παλιότερα απολάμβανε.
6. Συνεχιζόμενη υπερβολική χρήση, παίζει παρότι βλέπει ότι του κάνει κακό (σχολείο/δουλειά/σχέσεις/υγεία).
7. Κρύβει ή λέει ψέματα για το πόσο παίζει.
8. Παίζει για να «ξεφύγει» ή να νιώσει καλύτερα όταν είναι αγχωμένος, θλιμμένος ή θυμωμένος.
9. Χάνει ή ρισκάρει κάτι σημαντικό (σχέσεις, δουλειά, σχολείο, ευκαιρίες) εξαιτίας του παιχνιδιού.¹¹ Przybylski, A. K., et al. (2017). Internet Gaming Disorder: Investigating the Clinical Relevance of a New Phenomenon. American Journal of Psychiatry, 174(3), 230–236.

Η νευροβιολογία του εθισμού

Παρά την αυξανόμενη κλινική αναγνώριση, ο εθισμός στο διαδίκτυο αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής αντιπαράθεσης. Η ιατρική κοινότητα διχάζεται ως προς το εάν συνιστά μια αυτόνομη, πρωτογενή ψυχιατρική οντότητα ή αν αποτελεί δευτερογενές σύμπτωμα ενός ευρύτερου ψυχολογικού συνδρόμου, όπως η σοβαρή κατάθλιψη ή η κοινωνική φοβία.¹⁴ Kuss, D. J., & Lopez-Fernandez, O. (2016). Internet addiction and problematic Internet use: A systematic review of clinical research. World Journal of Psychiatry, 6(1), 143.

Επιπλέον, σύγχρονες νευροαπεικονιστικές μελέτες αναδεικνύουν σημαντικούς βιολογικούς παράγοντες, εντοπίζοντας νευροβιολογικές ανωμαλίες στους πάσχοντες, όπως η μειωμένη νευροδιαβίβαση ντοπαμίνης στον εγκέφαλο. Αυτή η απορρύθμιση στο σύστημα ανταμοιβής εξηγεί γιατί η προβληματική χρήση μετατρέπεται σε καταναγκασμό.¹² Brand, M., et al. (2019). The Interaction of Person-Affect-Cognition-Execution (I-PACE) model for addictive behaviors: Update, generalization to addictive behaviors beyond internet-use disorders, and specification of the process character of addictive behaviors. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 104, 1–10. Κατά συνέπεια, η διαγνωστική προσέγγιση απαιτεί ενδελεχή κλινική αξιολόγηση για να διαχωριστεί η αιτία από το αποτέλεσμα, εξασφαλίζοντας την κατάλληλη και εξατομικευμένη ψυχοθεραπευτική παρέμβαση.

Τύποι εθισμού στο διαδίκτυο

Ο εθισμός στο διαδίκτυο δεν είναι μια μονοδιάστατη διαταραχή, αλλά εκδηλώνεται μέσα από διαφορετικές συμπεριφορές ανάλογα με τον χρήστη. Οι κύριες μορφές εθισμού στο διαδίκτυο περιλαμβάνουν:

1. Εθισμός στο σεξ μέσω διαδικτύου (cybersex)

Ο εθισμός στο cybersex είναι ένας από τους πιο συχνούς εθισμούς στο διαδίκτυο. Μπορεί να περιλαμβάνει την διαδικτυακή πορνογραφία, τις σεξουαλικές φαντασιώσεις/ chat rooms ενηλίκων, και το σεξ μέσω κάμερας. Η εμμονή με όλα αυτά μπορεί να είναι καταστροφική για ένα άτομο και να επηρεάζει την ικανότητα του να δημιουργεί πραγματικές σεξουαλικές, ρομαντικές ή στενές σχέσεις.

2. Διαδικτυακοί καταναγκασμοί

Οι διαδικτυακοί καταναγκασμοί αφορούν διαδραστικές δραστηριότητες που μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβλαβείς, όπως ο ηλεκτρονικός τζόγος, οι ηλεκτρονικές αγορές. Αυτές οι συνήθειες έχουν καταστροφικές επιδράσεις στην οικονομική σταθερότητα ενός ατόμου και παρεμβαίνουν στις εργασιακές υποχρεώσεις. Όταν κάποιος ξοδεύει ή χάνει σημαντικά χρηματικά ποσά αυτό μπορεί να προκαλεί μονάχα στρες στις σχέσεις του. Η συνεχής και εύκολη πρόσβαση στα online καζίνο και καταστήματα, κάνει ακόμη πιο εύκολο τον εθισμό στο διαδίκτυο.

3. Εθισμός στις διαδικτυακές (cyber) σχέσεις

Ο εθισμός στις διαδικτυακές σχέσεις αφορά την δημιουργία και την διατήρηση σχέσεων online, με αποτέλεσμα κάποιος να ξεχνά και να παραμελεί τις σχέσεις του με την οικογένεια και τους φίλους του στην πραγματική ζωή. Συνήθως, αυτές οι σχέσεις δημιουργούνται σε chat rooms ή μέσα από τα sites γνωριμιών αλλά μπορεί να συμβούν και μέσα από τα social media. Συχνά οι άνθρωποι που δημιουργούν διαδικτυακές σχέσεις, το κάνουν ενώ αποκρύπτουν την πραγματική τους ταυτότητα και εμφάνιση.

Όταν κάποιος έχει δημιουργήσει μια κοινωνική ζωή και μια περσόνα διαδικτυακά, αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να έχει περιορισμένες κοινωνικές δεξιότητες και μη ρεαλιστικές προσδοκίες στην πραγματική ζωή. Πολλές φορές αυτό οδηγεί στην αδυναμία δημιουργίας σχέσεων στον πραγματικό κόσμο, πράγμα που κάνει ένα άτομο να αναπτύσσει μεγαλύτερη εξάρτηση από τις διαδικτυακές σχέσεις.

4. Καταναγκαστική αναζήτηση πληροφοριών

Το διαδίκτυο προσφέρει στους χρήστες πληθώρα δεδομένων και πληροφοριών. Για μερικούς ανθρώπους, η ευκαιρία να βρουν πληροφορίες τόσο εύκολα εξελίσσεται σε μια ανεξέλεγκτη λαχτάρα να συγκεντρώνουν και να οργανώνουν στοιχεία. Σε μερικές περιπτώσεις η αναζήτηση πληροφοριών είναι η εκδήλωση μιας προϋπάρχουσας, ιδεοψυχαναγκαστικής τάσης. Η καταναγκαστική αναζήτηση πληροφοριών μπορεί να μειώνει την απόδοση στη δουλειά και πιθανόν να οδηγεί στον τερματισμό της εργασίας. Ανάλογα με την σοβαρότητα του εθισμού, οι θεραπευτικές επιλογές μπορεί να περιλαμβάνουν ψυχοθεραπεία και φαρμακευτική αγωγή στις περιπτώσεις που συνυπάρχει η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.

5. Εθισμός στον υπολογιστή/ παιχνίδια

Ο εθισμός στον υπολογιστή αφορά τον εθισμό σε online και μη δραστηριοτήτες που κάνει κάποιος στον υπολογιστή. Καθώς πλέον όλοι έχουν έναν υπολογιστή είναι διαθέσιμα άπειρα παιχνίδια. Ο εθισμός στα διαδικτυακά παιχνίδια είναι ένας άλλος εθισμός. Επίσης, οι εργαζόμενοι σε γραφεία μπορεί να ξοδεύουν το χρόνο τους και να παίζουν αυτά τα παιχνίδια, με αποτέλεσμα τη μείωση της παραγωγικότητάς τους. Στις μέρες μας είναι διαθέσιμα χιλιάδες παιχνίδια, και ο εθισμός αυτός είναι συχνός και επιβλαβής.

Η Διαταραχή λόγω Παιχνιδιών (Gaming Disorder) ορίζεται στο ICD‑11 και χαρακτηρίζεται από:

1. έκπτωση ελέγχου στη συμπεριφορά παιχνιδιού,
2. αυξανόμενη προτεραιότητα που δίνεται στο παιχνίδι έναντι άλλων ενδιαφερόντων/υποχρεώσεων, και
3. συνέχιση/κλιμάκωση παρά τις αρνητικές συνέπειες. Η συμπεριφορά είναι εμφανής για περισσότερο από 12 μήνες και προκαλεί σημαντική έκπτωση.

Θα πρέπει να γίνει διάκριση από την “αυξημένη ενασχόληση”: η αυξημένη ενασχόληση χωρίς έκπτωση της λειτουργικότητας δεν πληροί τα κριτήρια της διαταραχής. Είναι σημαντικό να υπάρχουν σημαντικές επιπτώσεις στη λειτουργικότητα για τη διάγνωση, δεν αρκεί μόνο η διάρκεια χρήσης της οθόνης.

Συμπτώματα του εθισμού στο διαδίκτυο

Όπως συμβαίνει και με άλλες εξαρτήσεις, όπως ο εθισμός στον τζόγο, μπορεί κάποιος να περνά πολλές ώρες στο ίντερνετ για να κάνει αγορές, να παίζει παιχνίδια, να ελέγχει τα social media για να αυξήσει τα επίπεδα της ντοπαμίνης, την ουσία στον εγκέφαλο που έχει σχέση με την ευχαρίστηση.

Τα συμπτώματα του εθισμού στο διαδίκτυο περιλαμβάνουν:

• Εγκατάλειψη άλλων συνηθειών και δραστηριοτήτων που πριν το άτομο απολάμβανε
• Ένα άτομο περνά τις περισσότερες ώρες που είναι ξύπνιο online
• Νιώθει θυμό όταν κάποιος του ζητά να κλείσει μια συσκευή
• Λέει ψέματα για την χρήση του διαδικτύου
• Απόκρυψη της χρήσης του διαδικτύου

Σωματικά συμπτώματα και επιπτώσεις στην υγεία

Πέρα από τις ψυχολογικές συνέπειες, ο εθισμός στο διαδίκτυο εκδηλώνεται και με σοβαρά σωματικά συμπτώματα που συχνά παραβλέπονται:

• Η πολύωρη καθιστική στάση μπροστά σε μια οθόνη οδηγεί συχνά σε μυοσκελετικά προβλήματα, όπως χρόνιους πόνους στη μέση, τον αυχένα και σοβαρές ημικρανίες.
• Επίσης, η υπερβολική χρήση του ποντικιού και του πληκτρολογίου μπορεί να προκαλέσει σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα.
• Οπτικά προβλήματα, όπως η ξηροφθαλμία και η θολή όραση, είναι ιδιαίτερα συχνά.
• Σε προχωρημένες περιπτώσεις εξάρτησης, παρατηρείται επικίνδυνη παραμέληση της προσωπικής υγιεινής και διατροφικές ατασθαλίες, όπως η συνεχής παράλειψη γευμάτων λόγω της αδυναμίας αποσύνδεσης.
• Τέλος, η πολύωρη έκθεση στις οθόνες διαταράσσει τον κιρκάδιο ρυθμό, προκαλώντας σοβαρές διαταραχές ύπνου και χρόνια κόπωση.⁸ Carter, B., et al. (2016). Association Between Portable Screen-Based Media Device Access or Use and Sleep Outcomes. JAMA Pediatrics, 170(12), 1202.

Αιτίες του εθισμού στο διαδίκτυο

Ο εθισμός στο διαδίκτυο μπορεί να συγκριθεί με άλλους εθισμούς, όπως ο εθισμός στο αλκοόλ ή στις ουσίες, με την έννοια ότι μπορεί να προσφέρει μια μορφή απόδρασης ή ευφορίας στους χρήστες. Αυτό είναι αλήθεια αν σκεφτεί κάποιος την απελευθέρωση της ντοπαμίνης, που συμβαίνει όταν κάποιος παίζει βιντεοπαιχνίδια, αλληλεπιδρά με ανθρώπους online, ή παίρνει likes για το περιεχόμενο που αναρτά στα social media. Αυτή η αλλαγή της διάθεσης αυξάνει την επιθυμία για επανάληψη της διαδικασίας ώστε ένα άτομο να νιώσει ξανά το ίδιο συναίσθημα.

Οι άνθρωποι και με άλλους εθισμούς ή θέματα ψυχικής υγείας, όπως η κατάθλιψη ή το άγχος, μπορεί να έχουν μια προδιάθεση να αναπτύξουν εθισμό στο διαδίκτυο. Οι συμπεριφορές που προκαλεί ο εθισμός στο διαδίκτυο μπορεί να επιδεινώνει τα ανεπιθύμητα συμπτώματα άλλων ψυχικών νόσων, επειδή χρειάζεται η κοινωνική αλληλεπίδραση για να νιώσει κάποιος αυξημένη αυτοπεποίθηση, να ανακουφιστούν τα συναισθήματα και να φτιάξει η διάθεση.

Τα θέματα όπως η μοναξιά και η δυσκολία στη δημιουργία και στη διατήρηση των σχέσεων μπορεί να οδηγούν σε δυσλειτουργική χρήση του διαδικτύου. Σε αυτές τις περιπτώσεις το ίντερνετ αποτελεί ένα καταφύγιο για ένα άτομο με συναισθηματικές ή άλλες δυσκολίες. Αυτό για παράδειγμα είναι ιδιαίτερα σύνηθες όταν κάποιος κάνει προσπάθεια να αναπτύξει σχέσεις μέσα σε ένα chat room.

Σταδιακά η χρήση του διαδικτύου γίνεται εξάρτηση

Η μετάβαση από τη φυσιολογική, ψυχαγωγική χρήση του διαδικτύου στην παθολογική εξάρτηση δεν συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά αποτελεί μια ύπουλη, σταδιακή διαδικασία. Αρχικά, το διαδίκτυο χρησιμοποιείται ως εργαλείο αναψυχής ή ανακούφισης από το καθημερινό στρες, τη μοναξιά ή την πλήξη. Σταδιακά όμως επέρχεται η φάση της ανοχής, όπου το άτομο χρειάζεται ολοένα και περισσότερο χρόνο ψηφιακής σύνδεσης για να βιώσει την ίδια συναισθηματική ικανοποίηση, παραμελώντας τις διαπροσωπικές σχέσεις και τις επαγγελματικές υποχρεώσεις.

Στο τελικό στάδιο του πλήρους εθισμού, η απώλεια ελέγχου είναι εμφανής. Η αδιάλειπτη συνδεσιμότητα γίνεται αυτοσκοπός και κάθε προσπάθεια αποσύνδεσης πυροδοτεί έντονα στερητικά συμπτώματα, όπως ευερεθιστότητα, άγχος και επιθετικότητα.¹⁵ Spada, M. M. (2014). An overview of problematic Internet use. Addictive Behaviors, 39(1), 3–6.

Ψηφιακή ταυτότητα, Avatars και χαμηλή αυτοεκτίμηση

Ένας βασικός ψυχολογικός μηχανισμός που πυροδοτεί και συντηρεί τον εθισμό στο διαδίκτυο είναι η δυνατότητα δημιουργίας μιας εξιδανικευμένης ψηφιακής ταυτότητας (avatar). Άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση, κοινωνικό άγχος ή δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις βρίσκουν στον ψηφιακό κόσμο ένα ασφαλές καταφύγιο. Εκεί μπορούν να προβάλλουν μια επιθυμητή εικόνα του εαυτού τους, πλήρως απαλλαγμένη από τους περιορισμούς, τις ατέλειες και τις συνέπειες της πραγματικής ζωής.

Η διαδικτυακή ανωνυμία και η απουσία άμεσης κριτικής μειώνουν δραστικά τον φόβο της απόρριψης, προσφέροντας μια ψευδαίσθηση ελέγχου.⁷ Paulus, F. W., et al. (2018). Internet gaming disorder in children and adolescents: a systematic review. Developmental Medicine & Child Neurology, 60(7), 645–659. Ωστόσο, αυτή η συνεχής επένδυση στην εναλλακτική διαδικτυακή περσόνα βαθαίνει την αποξένωση, επιδεινώνοντας την κοινωνική απομόνωση και καθιστώντας την επιστροφή στην πραγματικότητα επώδυνη.

Μακροχρόνιες επιδράσεις

Όπως συμβαίνει και με κάθε άλλο εθισμό, αν δεν μπορείτε να ελέγξετε την χρήση του διαδικτύου, και άλλες πτυχές της ζωής σας αρχίζουν να αντιμετωπίζουν θέματα, καλό είναι να ζητήσετε βοήθεια. Όταν ο εθισμός στο διαδίκτυο μένει χωρίς θεραπεία μπορεί να οδηγεί σε πολλές αρνητικές επιδράσεις όπως:

• Η απώλεια της δουλειάς
• Η ακαδημαϊκή αποτυχία
• Η απώλεια φίλων
• Τα προβλήματα υγείας (για παράδειγμα ξηροφθαλμία, πονοκεφάλους, προβλήματα στον αυχένα και στην πλάτη)
• Οι οικονομικές δυσκολίες
• Η εμφάνιση ενός άλλου προβλήματος ψυχικής υγείας
• Συμπτώματα στέρησης όταν δεν υπάρχει πρόσβαση στο διαδίκτυο (για παράδειγμα θυμό, νευρικότητα και φόβο)

Ψυχοπαθολογία και συννοσηρότητα

Η υπερβολική χρήση οθόνης συνδέεται επιδημιολογικά με προβλήματα ύπνου, άγχος και χαμηλή διάθεση. Οι πιθανοί μηχανισμοί αφορούν τις διαταραχές ύπνου, έλλειψη άλλων δραστηριοτήτων, η συνεχής σύγκριση στα κοινωνικά δίκτυα και το αυξημένο στρες από ειδοποιήσεις και διαφημίσεις, γι’ αυτό οι παρεμβάσεις ξεκινούν από τον ύπνο, την ρουτίνα στην καθημερινότητα, τα όρια και σταδιακή μείωση ερεθισμάτων.³ Santos, R. M. S., et al. (2023). The associations between screen time and mental health in adolescents: a systematic review. BMC Psychology, 11(1).

Στην κλινική εικόνα συχνά συνυπάρχει κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, ΔΕΠΥ ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.⁶ Kawabe, K., et al. (2016). Internet addiction: Prevalence and relation with mental states in adolescents. Psychiatry and Clinical Neurosciences, 70(9), 405–412. Η αντιμετώπιση είναι αποτελεσματικότερη όταν στοχεύει ταυτόχρονα τόσο στα μοτίβα χρήσης διαδικτύου όσο και τη συννοσηρότητα, με ψυχοθεραπεία και οικογενειακές συνεδρίες.

Αντιμετώπιση εθισμού στο διαδίκτυο

Αν και πολλοί άνθρωποι δεν έχουν κανένα πρόβλημα να αποσυνδεθούν από το διαδίκτυο, υπάρχουν άλλοι που δεν μπορούν να σταματήσουν. Αν ο εικονικός κόσμος και οι διαδικτυακοί φίλοι έχουν γίνει σημαντικό κομμάτι στη ζωή ενός ανθρώπου, πολύ πιο σημαντικό από τον πραγματικό κόσμο, τότε αυτό είναι ένα σημάδι ότι χρειάζεται μια περίοδο αποχής για να ανακτήσει τον έλεγχο στη ζωή του.

Η θεραπεία για τον κάθε άνθρωπο είναι μοναδική και σχεδιάζεται από τον ψυχίατρο σύμφωνα με τις ανάγκες του θεραπευόμενου.² Lu, P., et al. (2025). Interventions for Digital Addiction: Umbrella Review of Meta-Analyses. Journal of Medical Internet Research, 27, e59656.

Η θεραπεία για τον εθισμό στο διαδίκτυο μπορεί να περιλαμβάνει

• ψυχοθεραπεία,
• συμβουλευτική οικογένειας και
• προγράμματα απεξάρτησης.

Επειδή δεν υπάρχουν φάρμακα για τον εθισμό στο διαδίκτυο, η ψυχοθεραπεία επικεντρώνεται στην αλλαγή του τρόπου σκέψης και των συμπεριφορών που συμβάλλουν στον εθισμό.¹³ Zajac, K., et al. (2017). Treatments for Internet gaming disorder and Internet addiction: A systematic review. Psychology of Addictive Behaviors, 31(8), 979–994.

Ψυχοθεραπεία για τον εθισμό στο διαδίκτυο

Η ψυχοθεραπεία για τον εθισμό στο διαδίκτυο ενθαρρύνει τον θεραπευόμενο να μειώσει το χρόνο που ξοδεύει στο ίντερνετ. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι ατομική, ομαδική ή και οικογενειακή και το άτομο μαθαίνει νέους τρόπους για να επιτύχει το στόχο του.

Ένας άνθρωπος με εθισμό στο διαδίκτυο είναι ανάγκη να καταλάβει καταρχήν τι είναι αυτό που τον οδηγεί στη χρήση του διαδικτύου. Ο στόχος της ψυχοθεραπείας είναι:

• Να μπορέσει το άτομο να αναγνωρίσει το πως ο εθισμός στο διαδίκτυο επηρεάζει τη ζωή του
• Να αναγνωρίσει αν υπάρχει κάποια υποκείμενη ψυχική διαταραχή που οδηγεί στη χρήση του διαδικτύου
• Να μετατρέψει την αρνητική σχέση με το διαδίκτυο σε θετική, καθώς μπορεί να βρει νέους τρόπους διαχείρισης του άγχους και του στρες στην καθημερινότητα

Επιπλέον, οι θεραπευόμενοι κατανοούν ποια είναι τα συναισθήματα που τους οδηγούν στη χρήση του διαδικτύου. Φυσικά, οι θεραπευόμενοι μαθαίνουν νέους τρόπους για να αποφεύγουν την χρήση του διαδικτύου και να ανακαλύπτουν νέα χόμπι και δραστηριότητες που θα βελτιώνουν την διάθεση και την ευεξία τους.

Συμβουλευτική

Η οικογενειακή ψυχοθεραπεία και η συμβουλευτική είναι χρήσιμες αν ο εθισμός στο διαδίκτυο επηρεάζει τη δυναμική της οικογένειας ή προκαλεί προβλήματα στις σχέσεις. Δίνει τη δυνατότητα τα μέλη της οικογένειας να μιλούν για τα ανεπίλυτα θέματα που επηρεάζουν τις σχέσεις τους. Η θεραπεία ζεύγους βοηθά στη βελτίωση της επικοινωνίας και στη δημιουργία μιας ισχυρής σύνδεσης ανάμεσα στους συντρόφους, αν κάποιος χρησιμοποιεί το διαδίκτυο για να καλύψει αυτό το κενό.

Αυτοβοήθεια για τον εθισμό στο διαδίκτυο

Μικρά βήματα αυτοβοήθειας που μπορεί να κάνει κανείς για να ξεφύγει από τον εθισμό:

• Ρύθμιση χρόνου: θέσε ανώτατο όριο οθόνης 2 ώρες/ημέρα για ψυχαγωγικές χρήσεις (εκτός σχολείου/εργασίας) για 14 ημέρες
• Παρακολούθηση χρήσης με εργαλείο καταγραφής και εβδομαδιαία ανασκόπηση (πχ screen time και άλλα application)
• Σταθερή ώρα κατάκλισης/αφύπνισης, μηδενική χρήση στο υπνοδωμάτιο και “ψηφιακή αποσύνδεση” 60 λεπτά πριν τον ύπνο
• Στοχευμένες ζώνες χωρίς οθόνη: γεύματα, μελέτη, μετακινήσεις· τουλάχιστον 3 ζώνες/ημέρα των 30–60’
• Σίγαση ειδοποιήσεων, απεγκατάσταση social media application
• Να γίνεται καθημερινώς μία δραστηριότητα/χόμπι, όπως άσκηση 30-45 λεπτά, κοινωνική επαφή, πριν επιτραπεί η χρήση του διαδικτύου
• Σημάδια κινδύνου: η επίμονη έκπτωση (στο σχολείο/εργασία/σχέσεις), διαταραχές ύπνου, αυτοτραυματισμός/ιδεασμός, η παραμέληση αυτοφροντίδας, πρέπει να οδηγεί άμεσα σε κλινική εκτίμηση.

Συμβουλές προς τους γονείς για την πρόληψη του εθισμού

Οι γονείς διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην πρόληψη του εθισμού στο διαδίκτυο, ειδικά κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Είναι σημαντικό να θεσπίζονται ξεκάθαρα όρια εξαρχής, συμφωνώντας για τον επιτρεπόμενο χρόνο χρήσης της οθόνης.¹⁰ Hill, D., et al. (2016). Media and Young Minds. Pediatrics, 138(5).

Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής προτείνεται να βρίσκεται σε κοινόχρηστο χώρο του σπιτιού, ώστε να υπάρχει διακριτική επίβλεψη της διαδικτυακής δραστηριότητας.

Αποφύγετε να χρησιμοποιείτε το διαδίκτυο και τις έξυπνες συσκευές ως μέσο επιβράβευσης ή τιμωρίας, καθώς αυτό αυξάνει τη συναισθηματική τους αξία.

Επιπλέον, ενθαρρύνετε τα παιδιά να συμμετέχουν σε εξωσχολικές δραστηριότητες, αθλήματα και πραγματικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Η ανοιχτή επικοινωνία, η καθιέρωση «οικογενειακών διαλειμμάτων» από την τεχνολογία και το σωστό ψηφιακό πρότυπο των ίδιων των γονιών, προστατεύουν ουσιαστικά την ψυχική υγεία των παιδιών .

Χρήσιμες Γραμμές Βοήθειας

Αν εσείς ή κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο βιώνει έντονα τα συμπτώματα του εθισμού στο διαδίκτυο και αναζητάτε άμεση καθοδήγηση, εκτός από την ιδιωτική ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική εκτίμηση, μπορείτε να απευθυνθείτε στους παρακάτω επίσημους φορείς:

• Γραμμή Βοήθειας 1145 (ΚΕΘΕΑ): Εθνική τηλεφωνική γραμμή που παρέχει ψυχολογική υποστήριξη και ενημέρωση για την παθολογική ενασχόληση με το διαδίκτυο και τα video games, καθώς και παραπομπή σε προγράμματα απεξάρτησης.​
• Γραμμή Help-line 210-6007686: Λειτουργεί από το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου και εξειδικεύεται στη συμβουλευτική παιδιών, εφήβων και γονέων για εθιστικές συμπεριφορές στο διαδίκτυο.​
• Γραμμή SOS 1031 (ΟΚΑΝΑ): Προσφέρει ανώνυμη ψυχολογική στήριξη, διαχείριση κρίσεων και πληροφορίες για δομές αντιμετώπισης συμπεριφορικών εξαρτήσεων.​
• Γραμμή «ΥποΣΤΗΡΙΖΩ» 800.11.800.15: Λειτουργεί χωρίς χρέωση και απευθύνεται ειδικά σε εφήβους και τις οικογένειές τους για θέματα προβληματικής χρήσης του ίντερνετ.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Cheng, C., & Li, A. Y. (2014). Internet Addiction Prevalence and Quality of (Real) Life: A Meta-Analysis of 31 Nations Across Seven World Regions. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 17(12), 755–760. [Addiction Prevalence]
2. ↸2.Lu, P., et al. (2025). Interventions for Digital Addiction: Umbrella Review of Meta-Analyses. Journal of Medical Internet Research, 27, e59656. [Interventions for Digital Addiction]
3. ↸3.Santos, R. M. S., et al. (2023). The associations between screen time and mental health in adolescents: a systematic review. BMC Psychology, 11(1). [screen time and mental health in adolescents]
4. ↸4.World Health Organization. (2018). Gaming disorder. [WHO Official ICD-11 Consensus]
5. ↸5.American Psychiatric Association. (2022). Internet gaming. [APA DSM-5 Diagnostic Guidelines]
6. ↸6.Kawabe, K., et al. (2016). Internet addiction: Prevalence and relation with mental states in adolescents. Psychiatry and Clinical Neurosciences, 70(9), 405–412. [Clinical Neurosciences Internet Addiction Comorbidity]
7. ↸7.Paulus, F. W., et al. (2018). Internet gaming disorder in children and adolescents: a systematic review. Developmental Medicine & Child Neurology, 60(7), 645–659. [Clinical Neurology Gaming Escapism]
8. ↸8.Carter, B., et al. (2016). Association Between Portable Screen-Based Media Device Access or Use and Sleep Outcomes. JAMA Pediatrics, 170(12), 1202. [JAMA Pediatrics Sleep Outcomes]
9. ↸9.Koepp, M. J., et al. (1998). Evidence for striatal dopamine release during a video game. Nature, 393(6682), 266–268. [Nature Dopamine Release Neurobiology]
10. ↸10.Hill, D., et al. (2016). Media and Young Minds. Pediatrics, 138(5). [AAP Pediatric Screen Time Guidelines]
11. ↸11.Przybylski, A. K., et al. (2017). Internet Gaming Disorder: Investigating the Clinical Relevance of a New Phenomenon. American Journal of Psychiatry, 174(3), 230–236. [AJP Internet Gaming Disorder Clinical Relevance]
12. ↸12.Brand, M., et al. (2019). The Interaction of Person-Affect-Cognition-Execution (I-PACE) model for addictive behaviors: Update, generalization to addictive behaviors beyond internet-use disorders, and specification of the process character of addictive behaviors. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 104, 1–10. [I-PACE Model: Reward System Dysregulation]
13. ↸13.Zajac, K., et al. (2017). Treatments for Internet gaming disorder and Internet addiction: A systematic review. Psychology of Addictive Behaviors, 31(8), 979–994. [APA Gaming Disorder]
14. ↸14.Kuss, D. J., & Lopez-Fernandez, O. (2016). Internet addiction and problematic Internet use: A systematic review of clinical research. World Journal of Psychiatry, 6(1), 143. [Primary Addiction vs Psychiatric Comorbidity]
15. ↸15.Spada, M. M. (2014). An overview of problematic Internet use. Addictive Behaviors, 39(1), 3–6. [Addiction Progression and Withdrawal Symptoms]