Πεσιμισμός

Πεσιμισμός

Ο πεσιμισμός είναι η κατάσταση του νου ενός ατόμου που αντιλαμβάνεται τη ζωή με αρνητικό τρόπο. Τίποτα δεν πηγαίνει καλά και ακόμα κι αν όλα πηγαίνουν καλά αυτή τη στιγμή, αυτό δεν θα διαρκέσει.

Οι πεσιμιστές βλέπουν πάντα την αρνητική πλευρά των πραγμάτων γύρω τους, ενώ αγνοούν τη θετική. Αυτό ονομάζεται επιλεκτική αφαίρεση. Υπάρχει η εσφαλμένη αντίληψη ότι ο πεσιμισμός είναι έμφυτος. Δεν είναι! Είναι το αποτέλεσμα της πρώιμης εκμάθησης ενός τρόπου λειτουργίας και σκέψης.

Στην κλινική μου εμπειρία, παρατηρώ συχνά ότι η αναγνώριση αυτού του μαθημένου προτύπου αποτελεί το πρώτο και πιο κρίσιμο βήμα προς τη θεραπευτική αλλαγή.

Όμως, ο εγκέφαλός μας έχει τη δυνατότητα να αλλάξει. Πράγματι, η νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου σε συνδυασμό με την ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία νέων τρόπων σκέψης και συμπεριφοράς.

Συχνά, οι πεσιμιστές θεωρούν τους εαυτούς τους ρεαλιστές! Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ των πεσιμιστών ανθρώπων, όπως περιγράφηκε παραπάνω, και των ρεαλιστών, οι οποίοι χρησιμοποιούν κυρίως τον πεσιμισμό σε ορισμένες καταστάσεις για να προστατευτούν.

Πράγματι, οι ρεαλιστές θα προβλέψουν το κακό, λαμβάνοντας υπόψη τα αντικειμενικά γεγονότα, δηλαδή χωρίς να χρησιμοποιούν υποκειμενικότητα και κριτική. Αυτή η λειτουργία τους επιτρέπει να αντιμετωπίσουν ένα αρνητικό γεγονός ή να επωφεληθούν πλήρως από ένα θετικό γεγονός.

Συνοψίζοντας, ενώ οι πεσιμιστές βλέπουν μόνο την αρνητική πλευρά των πραγμάτων ακόμη και σε θετικές στιγμές της ζωής, οι ρεαλιστές θα μπορούν να δουν τις αρνητικές και θετικές πλευρές των γεγονότων στη ζωή τους.

Ο πεσιμισμός ως φιλοσοφία

Αν και οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν τον πεσιμισμό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας ή κατάσταση του νου, είναι επίσης μια φιλοσοφική σκέψη. Σε αυτό το πλαίσιο, ο πεσιμισμός αφορά μια κοσμοθεωρία που υποστηρίζει ότι ο πόνος και οι αντιξοότητες είναι θεμελιώδεις για τη ζωή και την ύπαρξη.

Τι είναι το Σχήμα Αρνητικότητας/Πεσιμισμού;

Το σχήμα αρνητικότητας/πεσιμισμού είναι ένα από τα 18 πρώιμα δυσπροσαρμοστικά σχήματα (EMS) που περιγράφηκαν από τον ψυχολόγο Jeffrey Young στο πλαίσιο της Θεραπείας Σχημάτων (Schema Therapy). Τα άτομα με αυτό το σχήμα τείνουν να υπερβάλλουν ή να επικεντρώνονται στις αρνητικές πτυχές της ζωής, ενώ ελαχιστοποιούν ή αγνοούν τα θετικά. Τείνουν να περιμένουν ότι όλα θα πάνε στραβά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αναποφασιστικότητα, καταστροφική σκέψη, υπερεπαγρύπνηση και συναισθήματα άγχους.

Τι προκαλεί το Σχήμα Αρνητικότητας/Πεσιμισμού;

Γενικά, τα πρώιμα δυσπροσαρμοστικά σχήματα αναπτύσσονται στην παιδική ηλικία όταν ο κύριος φροντιστής δεν είναι συντονισμένος με τις ανάγκες του παιδιού του. Συνήθως, το σχήμα αρνητικότητας/πεσιμισμού αναπτύσσεται για έναν από τους δύο λόγους.

Τις περισσότερες φορές συμβαίνει επειδή οι φροντιστές έχουν το ίδιο σχήμα. Καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του παιδιού, οι φροντιστές μπορεί να έχουν επισημάνει συνεχώς τις αρνητικές ή πιο ανησυχητικές πτυχές της ζωής, μεταδίδοντας αυτή την πεποίθηση στα παιδιά τους. Αυτό μπορεί επίσης να έχει οδηγήσει τους φροντιστές να αποθαρρύνουν τις προσπάθειες του παιδιού σε πιο φιλόδοξες προσπάθειες σε μια προσπάθεια να το προφυλάξουν συναισθηματικά από την απογοήτευση.

Το σχήμα αρνητικότητας/πεσιμισμού μπορεί επίσης να εμφανιστεί εάν το παιδί βιώνει πολλές αντιξοότητες και δυσκολίες. Παραδείγματα αντιξοοτήτων και δυσκολιών είναι ότι μπορεί να έχει χάσει το οικογενειακό του σπίτι, οι φροντιστές του μπορεί να μην μπόρεσαν να βρουν σταθερή εργασία ή μπορεί να έχει αναπτύξει μια χρόνια ασθένεια. Το να μεγαλώνει με πολλές αντιξοότητες θα οδηγούσε το παιδί στο να πιστεύει ότι γενικά τα πράγματα τείνουν να πηγαίνουν άσχημα για αυτό.

Επιπλέον, τα παιδιά που έχουν βιώσει κακοποίηση, εκφοβισμό ή τραυματικές εμπειρίες τείνουν να αναζητούν εξωτερική επιβεβαίωση μέσω της έγκρισης ή/και της αναγνώρισης από συνομηλίκους.

Σημάδια του σχήματος αρνητικότητας/πεσιμισμού

Είναι φυσιολογικό να βλέπουμε την αρνητική πλευρά των πραγμάτων περιστασιακά. Ωστόσο, το να εστιάζουμε στο αρνητικό και να ελαχιστοποιούμε ή να αγνοούμε το θετικό όλη την ώρα δεν είναι υγιές και μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στην καθημερινότητά μας.

Σχήμα Αρνητικότητας/Πεσιμισμού στους Ενήλικες

Οι ενήλικες με το σχήμα αρνητικότητας/πεσιμισμού τείνουν να έχουν ισχυρές προσδοκίες ότι τα πράγματα θα πάνε στραβά. Τείνουν να καταστροφολογούν και να περιμένουν να συμβεί το χειρότερο σενάριο. Στην πραγματικότητα, μπορεί ακόμη και να προτιμούν να σκέφτονται τα χειρότερα σενάρια προκειμένου να τα διαχειριστούν νοερά ή να προετοιμαστούν για το πότε θα συμβούν τέτοια πράγματα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε υπερεπαγρύπνηση σε σημάδια ότι κάτι θα πάει στραβά. Μπορεί να αισθάνονται ότι αν δεν είναι σε εγρήγορση, επιτρέπουν στα πράγματα να πάνε στραβά.

Η λήψη αποφάσεων μπορεί επίσης να είναι δύσκολη, καθώς η λανθασμένη επιλογή μπορεί να οδηγήσει σε υποθετική καταστροφή. Για παράδειγμα, στο μυαλό κάποιου με το σχήμα αρνητικότητας/πεσιμισμού, μια κακή απόφαση στον χώρο εργασίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε απόλυση, ακόμη και αν αυτό είναι απίθανο. Ως εκ τούτου, μπορεί να τείνουν να αποφεύγουν τη λήψη αποφάσεων και να είναι αναποφάσιστοι όταν πρέπει. Μπορεί να αφιερώνουν πολύ χρόνο ανησυχώντας για τις συνέπειες ενός λάθους.

Δεδομένου ότι όσοι έχουν το σχήμα αρνητικότητας/πεσιμισμού τείνουν να βλέπουν την αρνητική πλευρά της ζωής, μπορεί να βρίσκουν τις χαρούμενες καταστάσεις άβολες. Μπορεί να αισθάνονται άγχος κάθε φορά που τα πράγματα πάνε καλά, επειδή περιμένουν το επόμενο κακό. Μπορεί να αισθάνονται ότι θωρακίζουν συναισθηματικά τον εαυτό τους απέναντι στην υποτιθέμενη αναπόφευκτη απογοήτευση σκεπτόμενοι με αυτόν τον τρόπο, ωστόσο μειώνουν επίσης την εμπειρία της χαράς τους. Εξαιτίας αυτού, αυτά τα άτομα μπορεί να αισθάνονται απελπισμένα και λυπημένα.

Τα άτομα με το σχήμα αρνητικότητας/πεσιμισμού μπορεί να δυσκολεύονται να αναπτύξουν και να διατηρήσουν στενές φιλίες. Αυτό συμβαίνει επειδή οι άλλοι μπορεί να απομακρύνονται από αυτά λόγω της συνεχούς αρνητικότητάς τους. Λόγω της έλλειψης στενού δικτύου και της συνεχούς ανησυχίας και υπερεπαγρύπνησης, κάποιος με το σχήμα αυτό μπορεί να αισθάνεται πολύ άγχος στην καθημερινότητά του. Για να νιώσει καλύτερα και να χαλαρώσει, μπορεί να αναπτύξει ανθυγιεινές στρατηγικές αντιμετώπισης.

Ποιες είναι οι διάφορες μεταξύ πεσιμιστών και αισιόδοξων;

Για να χρησιμοποιήσουμε μια γνωστή έκφραση, ο αισιόδοξος βλέπει το ποτήρι μισογεμάτο, ενώ ο πεσιμιστής βλέπει το ποτήρι μισοάδειο.

Ο αισιόδοξος θα δει το μέλλον από μια θετική οπτική γωνία, ενώ ο πεσιμιστής θα το δει από μια εξαιρετικά αρνητική, ακόμη και καταστροφική οπτική γωνία. Επίσης, βρίσκουμε ένα μεγάλο μέρος της απαισιοδοξίας στις φοβίες. Και στις δύο περιπτώσεις, είτε για τον αισιόδοξο είτε για τον πεσιμιστή, η προσμονή του μέλλοντος μπορεί να είναι μη ρεαλιστική.

Οι αισιόδοξοι τα πάνε καλά και φροντίζουν τον εαυτό τους. Οι πεσιμιστές συχνά διατηρούν την πεποίθηση ότι είναι μονίμως άτυχοι ή στερούνται ελέγχου πάνω στη ζωή τους. Με άλλα λόγια, οι αισιόδοξοι θα έχουν καλύτερη υγεία, θα έχουν λιγότερα συμπτώματα κατάθλιψης και θα προσαρμόζονται πιο εύκολα στις καταστάσεις, προκειμένου να βρουν λύσεις στα διάφορα προβλήματα που προκύπτουν στη ζωή.

Συχνά μιλάμε για την ενέργεια του αισιόδοξου και την αποθάρρυνση του πεσιμιστή.

Το ένα και το άλλο δεν είναι απαραίτητα αντίθετα. Όπως όλα στη ζωή, δεν βρίσκονται στο άκρο της αισιοδοξίας ή του πεσιμισμού. Οι θετικοί άνθρωποι δεν είναι πάντα αισιόδοξοι και χαρούμενοι για τη ζωή όπως οι γύρω τους, και οι πεσιμιστές δεν σκέφτονται αρνητικά όλη μέρα.

Διαταραχές που σχετίζονται με τον πεσιμισμό

Ο πεσιμισμός σχετίζεται με ένα εύρος διαταραχών. Συγκεκριμένα, μπορούμε να βρούμε πιο σημαντικές διαταραχές της διάθεσης, όπως καταθλιπτικά συμπτώματα που συνδέονται με αυτήν την πολύ αρνητική άποψη για τον κόσμο.

Επίσης, σχετίζεται με τις αγχώδεις διαταραχές. Οι πεσιμιστές υποφέρουν περισσότερο από φοβίες ή γενικευμένο άγχος. Οι πεσιμιστές τείνουν να προβλέπουν πάντα το χειρότερο.

Μελέτες δείχνουν επίσης ότι ο πεσιμισμός αυξάνει τα προβλήματα υγείας. Συγκεκριμένα, οι άνθρωποι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο καρδιαγγειακής θνησιμότητας.¹ Rozanski, A., et al. (2019). Association of Optimism With Cardiovascular Events and All-Cause Mortality: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Network Open, 2(9), e1912200. Ορισμένες μελέτες συνδέουν επίσης τον πεσιμισμό με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης νευρογνωστικών διαταραχών, ωστόσο η σχέση με συγκεκριμένες νευρολογικές παθήσεις όπως η νόσος του Πάρκινσον παραμένει υπό διερεύνηση και δεν έχει τεκμηριωθεί αιτιολογικά.

Οι αρνητικές επιδράσεις του πεσιμισμού

Ο πεσιμισμός μπορεί να επηρεάσει αρνητικά διάφορους τομείς της ζωής, συμπεριλαμβανομένων των σχέσεων, της εργασίας, των κοινωνικών καταστάσεων και της αυτοπραγμάτωσης.

1. Ο πεσιμισμός μπορεί να βλάψει τις σχέσεις σας

Μπορεί να είναι δύσκολο για τους πεσιμιστές να διατηρήσουν μια σχέση με ένα άτομο. Οι χρόνιοι πεσιμιστές μπορεί να δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τους συντρόφους τους. Ως αποτέλεσμα, υποθέτουν το χειρότερο για τους άλλους, μερικές φορές διατυπώνοντας άδικες κατηγορίες και κατασκευάζοντας ιδέες που υποστηρίζουν την απαισιόδοξη άποψή τους.

Μπορεί επίσης να είναι δύσκολο για τους πεσιμιστές να κάνουν σχέδια για το μέλλον, επειδή μπορεί να περιμένουν ότι η σχέση θα τελειώσει.

Οι πεσιμιστές μπορεί επίσης να δυσκολεύονται να δείξουν τα αληθινά τους συναισθήματα, αποφεύγοντας να αφήσουν τους άλλους να μάθουν πώς αισθάνονται για να προστατευτούν από υποτιθέμενο μελλοντικό πόνο. Μπορεί να πιστεύουν ότι η αντιμετώπιση των δυσκολιών στις σχέσεις είναι άσκοπη, επειδή υποθέτουν ότι δεν θα λειτουργήσει. Για έναν αισιόδοξο, αυτή η έλλειψη κινήτρου μπορεί να θεωρηθεί ως έλλειψη αγάπης ή φροντίδας.

2. Ο πεσιμισμός μπορεί να βλάψει τη σωματική υγεία

Πολυάριθμες μελέτες έχουν τεκμηριώσει τη σύνδεση νου-σώματος  που συνδέει τις σκέψεις με τη σωματική υγεία. Όταν έχετε μια απαισιόδοξη στάση, μπορεί να βλάψει τη σωματική και ψυχική σας υγεία. Οι συμπεριφορικές επιπτώσεις του πεσιμισμού μπορεί να βλάψουν την υγεία. Για παράδειγμα, μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι οι πεσιμιστές είναι λιγότερο πιθανό να κάνουν δίαιτα, να ασκούνται ή να επισκέπτονται γιατρό όταν εμφανίζουν συμπτώματα μιας ασθένειας. Είναι επίσης πιο πιθανό να καπνίζουν.

3. Ο πεσιμισμός μπορεί να βλάψει την καριέρα

Ο πεσιμισμός μπορεί να αποτελέσει μειονέκτημα στον χώρο εργασίας. Οι πεσιμιστές είναι πιο πιθανό να τα παρατήσουν όταν αντιμετώπισαν μια δύσκολη κατάσταση στην εργασία, είναι λιγότερο πιθανό να μάθουν πολύτιμα μαθήματα από τα λάθη τους και πιο πιθανό να δημιουργήσουν ανεπιθύμητο δράμα στο εργατικό δυναμικό.

4. Ο πεσιμισμός μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση

Οι πεσιμιστές μπορεί όχι μόνο να ενεργούν απαισιόδοξα απέναντι στους άλλους αλλά και στον εαυτό τους. Μερικοί άνθρωποι μπορεί να μην ήταν πεσιμιστές αρχικά, αλλά να ανέπτυξαν αυτές τις τάσεις και τις διαδικασίες σκέψης μετά από τραυματικές εμπειρίες. Μετά από συνεχή απογοήτευση από τους άλλους, η απόφαση ότι είναι ευκολότερο να περιμένουν το χειρότερο από την αρχή μπορεί να είναι δελεαστική.

Προκειμένου να θωρακίσουν συναισθηματικά τον εαυτό τους από περαιτέρω πόνο στο μέλλον, οι πεσιμιστές μπορεί να συμπεριφέρονται με τρόπους που θα γυρίσουν μπούμερανγκ και θα τους πληγώσουν ακόμη περισσότερο.

Αντιμετώπιση του πεσιμισμού

Ένας από τους καλύτερους τρόπους για να καταπολεμήσετε τον πεσιμισμό είναι η αξιολόγηση των προσδοκιών. Συχνά, το να έχετε μη ρεαλιστικά υψηλές ή χαμηλές προσδοκίες μπορεί να αποτελέσει τη βάση για μια απαισιόδοξη άποψη. Η αυξημένη επίγνωση των σκέψεών σας και ο εσωτερικός διάλογος μπορούν να βοηθήσουν στην απομόνωση και τη διατάραξη αυτής της σκέψης.³ Depression in adults: treatment and management (NICE). Όσο λιγότερο ένα άτομο ενισχύει την αρνητική σκέψη, τόσο λιγότερο απαισιόδοξη είναι η άποψή του.

Για άλλους, είναι σημαντικό να κάνουν αλλαγές στη ζωή και το περιβάλλον τους μειώνοντας τις αρνητικές εμπειρίες, όπως η αποστασιοποίηση από ανθυγιεινές σχέσεις ή η αποχώρηση από μια δουλειά που μισούν. Η ύπαρξη υγιών δεξιοτήτων αντιμετώπισης μπορεί επίσης να βοηθήσει. Η άσκηση, τα χόμπι, οι δραστηριότητες και η κοινωνικοποίηση με φίλους μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση των στρεσογόνων παραγόντων που διαφορετικά θα μπορούσαν να τροφοδοτήσουν τον πεσιμισμό. Αναζητήστε τα θετικά σε δύσκολες καταστάσεις, επικεντρωθείτε σε αυτά για τα οποία είστε ευγνώμονες.

Ακολουθούν μερικές συμβουλές για τη μείωση της απαισιοδοξίας:

• Εστιάστε στις λύσεις και όχι στα προβλήματα: Όταν αντιμετωπίζετε ένα πρόβλημα, έχετε διαφορετικούς τρόπους να αντιδράσετε σε αυτό. Μπορείτε να σκέφτεστε ότι το σύμπαν δουλεύει εναντίον σας. Ή μπορεί να πείτε στον εαυτό σας, εντάξει, έχω αυτό το πρόβλημα, τι μπορώ να κάνω για να βρω μια λύση σε αυτό το πρόβλημα και αν δεν υπάρχει λύση, τι μπορώ να κάνω για να ελαχιστοποιήσω τον αντίκτυπό του στη ζωή μου;
• Εκφράστε τις αρνητικές σας σκέψεις μόνο μία φορά, αντί να τις επαναλαμβάνετε ξανά και ξανά. Αυτό θα βοηθήσει στη μείωση της τάσης του εγκεφάλου σας να εστιάζει σε αυτές τις σκέψεις επ' αόριστον και θα έχει επίσης μικρότερο αντίκτυπο σε όσους βρίσκονται γύρω σας.
• Ελέγξτε αν οι προβλέψεις σας επαληθεύονται. Αν τις περισσότερες φορές δεν επαληθεύονται , δεν θα ήταν σημάδι να σκεφτείτε διαφορετικά;
• Προσπαθήστε να είστε όσο το δυνατόν πιο συγκεντρωμένοι στην παρούσα στιγμή. Ο εγκέφαλός σας θα ανακαλεί τακτικά τις προηγούμενες εμπειρίες σας (αρνητικές, φυσικά!) και θα σας κάνει να φαντάζεστε ένα καταστροφικό μέλλον. Προσπαθήστε να δημιουργήσετε μικρές ασκήσεις που σας επιτρέπουν να εστιάσετε ξανά στο εδώ και τώρα.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Rozanski, A., et al. (2019). Association of Optimism With Cardiovascular Events and All-Cause Mortality: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Network Open, 2(9), e1912200. [link]
2. ↸2.Cuijpers, P., et al. (2023). Cognitive behavior therapy vs. control conditions, other psychotherapies, pharmacotherapies and combined treatment for depression: a comprehensive meta-analysis including 409 trials with 52,702 patients. World Psychiatry, 22(1), 105-115. [link]
3. ↸3.Depression in adults: treatment and management (NICE). [link]