Ο Φόβος της απόρριψης

Όλοι έχουμε την ανάγκη να μας προσέχουν στη ζωή μας, είναι μια βασική και ουσιαστική ανθρώπινη ανάγκη. Η προσοχή με τη μορφή της αναγνώρισης, της κατανόησης και της αποδοχής είναι ουσιαστική για να μπορέσουμε να είμαστε καλά ψυχολογικά και σωματικά. Συχνά όμως η επιθυμία για αποδοχή συνοδεύεται από το φόβο ότι δεν θα λάβουμε την κατανόηση και την αποδοχή, και έτσι υιοθετούμε μια στρατηγική μέσω της οποίας κρύβουμε τον πραγματικό μας εαυτό, κάτι που μας απομακρύνει από αυτό που πραγματικά είμαστε.

Όμως όταν δεν λαμβάνουμε την κατανόηση, την αποδοχή και το σεβασμό για αυτό που είμαστε πραγματικά, τότε μπορεί να νιώθουμε ντροπή και αναξιότητα, που στη συνέχεια μας κάνουν ευαίσθητους στην απόρριψη. Η επιθυμία για αποδοχή και ο φόβος της απόρριψης καθορίζουν πολλές πράξεις στη ζωή μας και τον τρόπο με τον οποίο ζούμε και αλληλεπιδρούμε με τους άλλους.

Ο φόβος της απόρριψης μπορεί να επηρεάσει τις επιλογές ενός ατόμου σε πολλές πτυχές που περιλαμβάνουν:

Τις ερωτικές, διαπροσωπικές και συζυγικές σχέσεις.
Το μορφωτικό επίπεδο.
Τις επαγγελματικές επιλογές.
Τα επιτεύγματα και τις φιλοδοξίες.
Τις ψυχαγωγικές δραστηριότητες.
Τη συμπεριφορά στο χώρο εργασίας.
Τις οικογενειακές σχέσεις.
Το ρόλο στην κοινωνία.

Σε κάποιο βαθμό η άρνηση, που μπορεί να εκλαμβάνεται ως απόρριψη, και η πραγματική απόρριψη από τους άλλους, είναι αναπόφευκτα κομμάτια της ζωής. Ωστόσο, η απόρριψη γίνεται προβληματική όταν είναι παρατεταμένη ή συχνή, όταν η πηγή της απόρριψης είναι ένα σημαντικό άτομο στη ζωή μας, ή όταν κάποιος έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία στην απόρριψη, είτε λόγω ιδιοσυγκρασίας/χαρακτήρα είτε λόγω τραυματικών βιωμάτων της παιδικής ηλικίας και κακής ή ανεπαρκούς φροντίδας από τους γονείς.¹

Το άτομο που βιώνει την απόρριψη μπορεί να νιώθει ότι η απόρριψη είναι αποτέλεσμα κάποιου ελαττώματος στην προσωπικότητά του, ή ότι οφείλεται σε κάποιο σωματικό ψεγάδι ή επειδή δεν μπορεί να είναι όλα όσα οι άλλοι προσδοκούσαν για αυτό.

Η παρατεταμένη ή συχνή εμπειρία απόρριψης μπορεί να συνδέεται με χαμηλότερη αυτοεκτίμηση, μεγαλύτερη μοναξιά, αυξημένη ευαισθησία σε μελλοντικές απορρίψεις και εντονότερη αυτοκριτική.³

Ο φόβος της απόρριψης δεν αποτελεί από μόνος του επίσημη διάγνωση. Όταν όμως είναι επίμονος, έντονος ή επηρεάζει σημαντικά τις σχέσεις, την εργασία ή την καθημερινή λειτουργικότητα, είναι σημαντικό να γίνεται αξιολόγηση.

Η ρίζα του φόβου της απόρριψης

Η πιο σημαντική πηγή προέλευσης του φόβου της απόρριψης είναι η απόρριψη στην παιδική ηλικία από τους γονείς και άλλα σημαντικά πρόσωπα, όπως παππούδες, άλλους συγγενείς και δασκάλους. Αυτή η απόρριψη μπορεί να έχει τη μορφή της άμεσης εχθρότητας, της παραμέλησης εξαιτίας της έλλειψης ενδιαφέροντος ή της έλλειψης ικανοτήτων των γονέων, ή πιο συχνά της ουσιαστικής αδυναμίας των γονέων να κατανοήσουν τις ανάγκες του παιδιού τους.

Ο φόβος της απόρριψης μπορεί επίσης να οφείλεται σε τραυματικές εμπειρίες απώλειας στην πρώιμη παιδική ηλικία, όπως ο θάνατος ενός γονιού, στην εγκατάλειψη από τους γονείς, στην ανεπαρκή φροντίδα, στον επαναλαμβανόμενο εκφοβισμό ή εξευτελισμό, ή σε σωματικά προβλήματα που κάνουν κάποιον να διαφέρει ή να πιστεύει ότι είναι απωθητικός.

Οι εμπειρίες στην ενήλικη ζωή που μπορεί να προκαλέσουν την εκδήλωση συναισθημάτων απόρριψης περιλαμβάνουν την απώλεια της δουλειάς ή την αποτυχία στην καριέρα, όταν κάποιος νιώθει ότι δεν είναι αρκετά έξυπνος, δεν είναι ικανός, δεν είναι οικονομικά ανεξάρτητος ή δεν είναι αρκετά ελκυστικός.

Υπάρχουν επίσης ψυχοπιεστικές καταστάσεις με σοβαρά αλλά άγνωστα αποτελέσματα, που μας καθιστούν ευάλωτους. Για παράδειγμα, τα πρώτα ραντεβού, η γνωριμία με νέους ανθρώπους, οι συνεντεύξεις για δουλειά, οι σημαντικές επιχειρηματικές συμφωνίες, ο γάμος και η απόκτηση ενός παιδιού.

Δυσπροσαρμοστικές στρατηγικές διαχείρισης του φόβου

Στην προσπάθειά του να αποφύγει την απόρριψη, ένας άνθρωπος μπορεί να υιοθετήσει έναν αριθμό στρατηγικών:

Θέλετε να ευχαριστείτε τους άλλους. Ίσως να δυσκολεύεστε να πείτε «όχι», ακόμη και αν αυτό κάνει τη ζωή σας πιο δύσκολη. Ξοδεύετε πολύ χρόνο για να κάνετε πράγματα που πραγματικά δεν θέλετε να κάνετε. Ίσως να έχετε υπερβολικό φόρτο εργασίας που μπορεί να σας οδηγήσει στην επαγγελματική εξουθένωση (burnout).

Αβεβαιότητα. Δυσκολεύεστε ή αρνείστε να μιλήσετε για τον εαυτό σας ή να ζητήσετε αυτά που θέλετε ή έχετε ανάγκη. Η αποφυγή των συγκρούσεων είναι πολύ συχνή σε ανθρώπους που φοβούνται την απόρριψη. Αυτοί που φοβούνται την απόρριψη προσποιούνται ότι οι ανάγκες τους δεν είναι σημαντικές ή δεν έχουν αξία, και έτσι προτιμούν να μη μιλάνε ή να καταπιέζουν τις ανάγκες τους.

Παθητική-επιθετική συμπεριφορά. Αυτοί οι άνθρωποι δεν νιώθουν άνετα με τον πραγματικό τους εαυτό, αλλά έχουν την ανάγκη να εκφράσουν με κάποιο τρόπο τις ανάγκες τους. Τέτοιες συμπεριφορές περιλαμβάνουν τα χρόνια παράπονα, τη μη τήρηση των υποσχέσεων, την αναβλητικότητα και τη μη ολοκλήρωση των εργασιών που αναλαμβάνουν.

Μη αυθεντικότητα. Πολλοί από αυτούς που φοβούνται την απόρριψη φοβούνται επίσης να δείξουν τον πραγματικό τους εαυτό στον κόσμο και υιοθετούν τη συμπεριφορά μιας υποθετικής προσωπικότητας. Υιοθετούν έναν τρόπο συμπεριφοράς που δεν είναι αυθεντικός. Συχνά κρύβονται πίσω από μια μάσκα, πιστεύοντας ότι θα τους απορρίψουν αν δείξουν τον πραγματικό εαυτό τους.

Απόσταση/οικονομική ανεξαρτησία. Ένας από τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι προστατεύονται από το φόβο της απόρριψης είναι να κρατούν απόσταση από τους άλλους. Το απόμακρο άτομο είναι επιφυλακτικό και σκληρό, πράγμα που αποτρέπει την ανάπτυξη σύνδεσης μαζί του. Έτσι αποφεύγει την απόρριψη αποφεύγοντας την οικειότητα. Ζει μέσα σε ένα ψέμα «Δεν χρειάζομαι ή δεν θέλω κανένα». Νιώθει ότι δεν αξίζει την αγάπη και ανταποκρίνεται σε αυτή την πεποίθηση με τη μοναξιά. Δημιουργεί την αντίληψη ότι είναι ανεξάρτητος ή ότι εξαρτάται μονάχα από τον εαυτό του. Πιστεύει ότι δεν πρέπει να ανοιχτεί γιατί δεν υπάρχει κανείς για αυτόν. Για να επιβεβαιώσει αυτή την πεποίθηση απορρίπτει, περιορίζει ή υποτιμά, το ενδιαφέρον, τη στοργή και την αγάπη που του δείχνουν ή του προσφέρουν.

Μερικές από αυτές τις στρατηγικές μπορεί βραχυπρόθεσμα να μειώνουν το άγχος, αλλά συχνά μακροπρόθεσμα δυσκολεύουν την οικειότητα, την αυθεντική επικοινωνία και το αίσθημα σύνδεσης με τους άλλους. Έτσι, το άτομο μπορεί να παραμένει εγκλωβισμένο σε έναν κύκλο αποφυγής, μοναξιάς και αυξημένης ευαισθησίας στην απόρριψη.

Πρακτικές ιδέες αυτοβοήθειας και πότε να ζητήσετε υποστήριξη

Δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλους. Για ορισμένους ανθρώπους, βοηθητικό πρώτο βήμα είναι να αρχίσουν να αναγνωρίζουν και να εκφράζουν με μεγαλύτερη σαφήνεια τις ανάγκες και τα συναισθήματά τους. Η πιο ήπια και σταδιακή προσέγγιση καταστάσεων που προκαλούν φόβο απόρριψης μπορεί επίσης να βοηθήσει κάποιους ανθρώπους να κατανοήσουν καλύτερα τις αντιδράσεις τους και να μειώσουν την αποφυγή.

Όταν κάποιοι άνθρωποι αρχίζουν να εκφράζονται πιο ανοιχτά και να μοιράζονται με ασφάλεια τα συναισθήματά τους, μπορεί σταδιακά να αισθανθούν λιγότερο μόνοι. Η συνειδητοποίηση ότι δεν είναι μόνοι μπορεί, για ορισμένους ανθρώπους, να λειτουργήσει ανακουφιστικά και να μειώσει το αίσθημα απομόνωσης.

Συχνά, όταν ένα άτομο προσεγγίζει σταδιακά αυτό που φοβάται, ανακαλύπτει ότι μπορεί να το διαχειριστεί καλύτερα απ’ όσο αρχικά πίστευε. Αντίθετα, η επίμονη αποφυγή συνήθως διατηρεί το άγχος και δεν επιτρέπει την επεξεργασία της εμπειρίας. Πολλοί άνθρωποι δεν παίρνουν ρίσκα επειδή φοβούνται μήπως γελοιοποιηθούν και νιώσουν ντροπή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η υποστήριξη από έμπιστα πρόσωπα ή από ψυχοθεραπευτή μπορεί να βοηθήσει στην ασφαλέστερη διερεύνηση αυτών των φόβων.

Πότε μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία

Αν ο φόβος της απόρριψης είναι επίμονος, προκαλεί σημαντική δυσφορία ή επηρεάζει τις σχέσεις, την εργασία ή την καθημερινότητά σας, είναι χρήσιμο να συζητηθεί με ψυχίατρο.² Στην ψυχοθεραπεία μπορεί να διερευνηθούν τα μοτίβα σκέψης, οι εμπειρίες ντροπής, οι δυσκολίες στα όρια, η αποφυγή και τυχόν παλαιότερες τραυματικές εμπειρίες που συνδέονται με αυτόν τον φόβο.

Με την υποστήριξη ενός ψυχοθεραπευτή μπορείτε να δουλέψετε πάνω σε πιο λειτουργικούς τρόπους αντιμετώπισης, χωρίς να προεξοφλείται ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα ή ο ίδιος ρυθμός βελτίωσης για όλους.

Σε περιπτώσεις όπου υπάρχει ιστορικό ψυχικού τραύματος, μια τραυματοκεντρική προσέγγιση όπως το EMDR μπορεί να εξεταστεί μετά από κλινική αξιολόγηση από ψυχίατρο-ψυχοθεραπευτή, καθώς δεν είναι κατάλληλη ή αναγκαία για όλους.⁴

Αν ο φόβος της απόρριψης συνδέεται με έντονο άγχος, καταθλιπτική διάθεση, σοβαρή απομόνωση, αυτοτραυματικές σκέψεις ή σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας, χρειάζεται άμεση επικοινωνία με ψυχίατρο ή τις κατάλληλες υπηρεσίες υποστήριξης.

Βιβλιογραφία

1.Williams, K. D., et al. (2007). Ostracism. Annual Review of Psychology, 58(1), 425–452. [link]
2.NICE. Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment. [link]
3.Gao, S., et al. (2017). Associations between rejection sensitivity and mental health outcomes: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 57, 59–74. [link]
4.van den Berg, D. P., et al. (2015). Prolonged exposure vs eye movement desensitization and reprocessing vs waiting list for posttraumatic stress disorder in patients with a psychotic disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 72(3), 259–267. [link]