Μακιαβελισμός

Μακιαβελισμός

Ο "Μακιαβελισμός" στην ψυχολογία είναι ένας όρος που αναφέρεται σε ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας στο οποίο ένα άτομο χρησιμοποιεί την χειραγώγηση, την εξαπάτηση και την εκμετάλλευση των άλλων ώστε να επιτύχει τους στόχους του. Ο Μακιαβελισμός είναι ένα από τα στοιχεία της "Σκοτεινής Τριάδας".² Paulhus, D. L. et al.(2002). The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. Journal of Research in Personality, 2002, 36(6), 556-563. Τα άλλα δύο στοιχεία της τριάδας είναι ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια. Ο Μακιαβελισμός είναι πιο συχνός στους άνδρες από ότι στις γυναίκες, ωστόσο μακιαβελική συμπεριφορά μπορεί να παρατηρούνται σε όλους τους ανθρώπους.

Σύμφωνα με την American Psychological Association, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας που σχετίζονται με δυσλειτουργικές διαπροσωπικές συμπεριφορές απαιτούν εξειδικευμένη κλινική αξιολόγηση και προσέγγιση.⁴ American Psychological Association. Personality Disorders.

Η ιστορία του Μακιαβελισμού

Ο όρος προκύπτει από τον Ιταλό Νικολό Μακιαβέλι. Ο Μακιαβέλι ήταν διπλωμάτης, πολιτικός στοχαστής και συγγραφέας την περίοδο της Αναγέννησης, με το πιο γνωστό του έργο να είναι ο "Ο Ηγεμών". Μέσα από αυτό το βιβλίο του μοιράστηκε τις απόψεις του ότι οι ισχυροί κυβερνώντες πρέπει να είναι σκληροί με τους υπηκόους και τους εχθρούς τους. Μέσα από το έργο του υποδηλώνει ότι η δόξα και η επιβίωση ήταν δικαιολογημένες, ακόμη και αυτές που θεωρούνταν ανήθικες και βάναυσες. Τον 16ο αιώνα ο "Μακιαβελισμός" έγινε δημοφιλής όρος που περιέγραφε την τέχνη του να είσαι δόλιος για να πας μπροστά.

Αιτίες και Παράγοντες Κινδύνου του Μακιαβελισμού

Οι ακριβείς αιτίες του Μακιαβελισμού δεν είναι πλήρως κατανοητές, αλλά η έρευνα δείχνει ότι συμβάλλουν τόσο γενετικοί όσο και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Μελέτες διδύμων υποδηλώνουν κληρονομησιμότητα 30-60% για τα χαρακτηριστικά της Σκοτεινής Τριάδας. Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν τραυματικές παιδικές εμπειρίες, παραμελητική ή ασυνεπή ανατροφή, έκθεση σε χειραγωγική συμπεριφορά από πρότυπα, και κοινωνικά περιβάλλοντα που ανταμείβουν τη δόλια συμπεριφορά. Νευροβιολογικές διαφορές στον προμετωπιαίο φλοιό και την αμυγδαλή έχουν επίσης συσχετιστεί με χαρακτηριστικά Μακιαβελισμού.

Ποια είναι τα σημάδια του Μακιαβελισμού;

Κάποιος με χαρακτηριστικά Μακιαβελισμού μπορεί να εμφανίζει την παρακάτω συμπεριφορά:

• να επικεντρώνεται μόνο στις δικές του φιλοδοξίες και ενδιαφέροντα
• να έχει ως προτεραιότητα τα χρήματα και την εξουσία στις σχέσεις
• να φαίνεται γοητευτικός και γεμάτος αυτοπεποίθηση
• να εκμεταλλεύεται και να χειραγωγεί τους άλλους για να πάει μπροστά
• να λέει ψέματα και να εξαπατά τους άλλους όταν απαιτείται
• να χρησιμοποιεί συχνά τις κολακείες
• να μην έχει αρχές και αξίες
• να είναι απόμακρος
• να είναι κυνικός σχετικά με την καλοσύνη και την ηθική
• να είναι ικανός να βλάψει τους άλλους για να επιτύχει τους στόχους του
• να μην έχει συμπόνια
• να αποφεύγει τη δέσμευση και τη συναισθηματική σύνδεση
• να είναι υπομονετικός
• να αποκαλύπτει σπάνια τις πραγματικές προθέσεις του
• να έχει πολλές περιστασιακές σεξουαλικές σχέσεις
• να ερμηνεύει σωστά τις κοινωνικές καταστάσεις
• να μην νιώθει στοργή και ζεστασιά σε κοινωνικές εκδηλώσεις
• να μην γνωρίζει τις συνέπειες των πράξεων του
• να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τα δικά του συναισθήματα

Παραδείγματα Μακιαβελικής Συμπεριφοράς στην Καθημερινή Ζωή

Ο Μακιαβελισμός εκδηλώνεται με συγκεκριμένους τρόπους στις διαφορετικές σφαίρες της ζωής:

• Στο εργασιακό περιβάλλον: Αποδοχή της αναγνώρισης για το έργο των άλλων, διάδοση στρατηγικών φημών για να υπονομεύσουν συναδέλφους, χειραγώγηση πληροφοριών για προσωπικό όφελος, και εκμετάλλευση των αδυναμιών των άλλων για προαγωγή.
• Στις προσωπικές σχέσεις: Ψεύδη και ημι-αλήθειες για να αποφύγουν συνέπειες, συναισθηματική χειραγώγηση (gaslighting) για έλεγχο, κολακεία όταν χρειάζονται κάτι αλλά ψυχρότητα όταν όχι, και χρήση ενοχής για να επηρεάσουν αποφάσεις.
• Στα οικονομικά: Εκμετάλλευση νομικών κενών χωρίς ενδοιασμό, απάτη ή παραπλάνηση για οικονομικό όφελος, και έλλειψη τύψεων όταν η συμπεριφορά τους βλάπτει οικονομικά άλλους.

Κλίμακα Μακιαβελισμού και ψυχολογία

Η κλίμακα του Μακιαβελισμού είναι μια βαθμολογία από το 0 μέχρι το 100 που προκύπτει από ψυχομετρικά εργαλεία όπως η Κλίμακα Μακιαβελισμού (Mach-IV) ή το Short Dark Triad (SD3), που αποτελούνται από μια σειρά δηλώσεων για την αυτο-αξιολόγηση που εκτιμά την μακιαβελική συμπεριφορά.³ Jones, D. N. et al.(2014). Introducing the Short Dark Triad (SD3): A brief measure of dark personality traits. Assessment, 2014, 21(1), 28-41. Οι άνθρωποι με βαθμολογία πάνω από 60 θεωρούνται υψηλά Μακιαβελιστές και όσοι έχουν βαθμολογία κάτω από 60 χαμηλά Μακιαβελιστές.

Οι άνθρωποι με υψηλό σκορ επικεντρώνονται στη δική τους ευεξία, πιστεύουν ότι για να πάνε μπροστά πρέπει να συμπεριφέρονται με δόλιους τρόπους. Δεν εμπιστεύονται την ανθρώπινη καλοσύνη και υποστηρίζουν ότι το να εξαρτάσαι από τους άλλους είναι αφελές. Δίνουν προτεραιότητα στην εξουσία έναντι της αγάπης και της σύνδεσης, και δεν πιστεύουν ότι η ανθρωπότητα είναι από τη φύση της καλή. Στον αντίποδα όσοι έχουν χαμηλό σκορ, έχουν συμπόνια, είναι ειλικρινείς και άτομα εμπιστοσύνης. Πιστεύουν στην καλοσύνη και ότι αν κάνεις το καλό θα συμβούν καλά πράγματα στη ζωή σου. Οι πολύ χαμηλές βαθμολογίες δείχνουν ότι ένα άτομο μπορεί να είναι υποτακτικό και δεκτικό.

Μακιαβελισμός και Σκοτεινή τριάδα

Ο Μακιαβελισμός θεωρείται κομμάτι της "Σκοτεινής Τριάδας", και αποτελεί ένα από τα τρία χαρακτηριστικά της προσωπικότητας μαζί με το ναρκισσισμό και την κοινωνιοπάθεια/ψυχοπάθεια. Καθένα από αυτά τα χαρακτηριστικά από μόνο του κάνει κάποιον να είναι δύσκολο να είναι κοντά στους άλλους, και τα τρία μαζί σε ένα άτομο μπορεί να τον κάνουν επικίνδυνο για την ψυχική υγεία των άλλων. Παρά την φαινομενική σύνδεση ανάμεσα στα τρία αυτά σκοτεινά χαρακτηριστικά και την επικράτηση του ενός ανάμεσα στα άλλα δύο, χρειάζονται ακόμη πολλές μελέτες για να αποδειχθεί αυτή η συσχέτιση. Οι διαταραχές προσωπικότητας στις οποίες οι άνθρωποι μπορεί να έχουν το χαρακτηριστικό του Μακιαβελισμού περιλαμβάνουν την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας και τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Μια πρόσφατη μελέτη έδειξε την υψηλή συχνότητα κατάθλιψης σε ανθρώπους με το χαρακτηριστικό του Μακιαβελισμού.¹ Gómez-Leal, R. et al.(2019). Relationship between the Dark Triad and depressive symptoms. Personality and Individual Differences, 2019, 150, 109484.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στα τρία χαρακτηριστικά της προσωπικότητας της σκοτεινής τριάδας;

Και τα τρία χαρακτηριστικά δείχνουν έναν άνθρωπο που βάζει τον εαυτό του πάνω από όλα για να επιτύχει όσα επιθυμεί. Αλλά το κάθε χαρακτηριστικό εστιάζει σε κάτι διαφορετικό. Ο Μακιαβελισμός αφορά κυρίως την χειραγώγηση των άλλων για προσωπικό όφελος. Ο ναρκισσισμός δείχνει ότι κάποιος πιστεύει ότι αξίζει το θαυμασμό, και την διαφορετική μεταχείριση από τους άλλους. Η κοινωνιοπάθεια έχει να κάνει κυρίως με το να είναι κάποιος ψυχρός και απαθής στις ανάγκες των άλλων.

Κλινικές επιπτώσεις και συννοσηρότητα

Ο Μακιαβελισμός ως χαρακτηριστικό της προσωπικότητας έχει συσχετιστεί με διάφορα ζητήματα ψυχικής υγείας. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν σημαντικές συσχετίσεις με άγχος, αυξημένο αντιληπτό στρες και συμπτώματα κατάθλιψης. Η δυσκολία στη δημιουργία αυθεντικών διαπροσωπικών σχέσεων και η τάση για χειραγώγηση μπορεί να οδηγούν σε κοινωνική απομόνωση και αισθήματα μοναξιάς, που με τη σειρά τους επιδεινώνουν την ψυχική υγεία. Επιπλέον, άτομα με υψηλά επίπεδα Μακιαβελισμού μπορεί να παρουσιάζουν δυσκολίες στην αναγνώριση και έκφραση των συναισθημάτων τους (αλεξιθυμία), καθώς και δυσλειτουργικά μοτίβα συναισθηματικής ρύθμισης.

Από την κλινική μου εμπειρία, τα άτομα με υψηλό Μακιαβελισμό που αναζητούν θεραπεία συχνά το κάνουν για δευτερογενή συμπτώματα—κατάθλιψη, άγχος, σχεσιακές δυσκολίες—παρά για το χαρακτηριστικό καθεαυτό, που συχνά εξακολουθούν να το θεωρούν προσαρμοστικό.

Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί ο Μακιαβελισμός;

Το πρόβλημα με τα προβληματικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας όπως αυτά της σκοτεινής τριάδας, είναι ότι οι άνθρωποι που έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά είναι απίθανο να ζητήσουν βοήθεια ή θεραπεία ή να θέλουν να αλλάξουν. Συνήθως κάνουν θεραπεία μόνο αν δέχονται πίεση από τα μέλη της οικογένειάς τους. Ή επειδή έχουν διαπράξει κάποιο έγκλημα και υποχρεωτικά κάνουν θεραπεία.

Για να είναι αποτελεσματική η ψυχοθεραπεία, το άτομο πρέπει να είναι απόλυτα ειλικρινές. Και είναι απαραίτητο να δημιουργήσει μια σχέση εμπιστοσύνης με τον ψυχοθεραπευτή του. Ο Μακιαβελισμός είναι ένα χαρακτηριστικό όπου ένα άτομο είναι συχνά ανέντιμο και δεν εμπιστεύεται τους άλλους. Και όμως με έναν έμπειρο ψυχοθεραπευτή, μπορεί να υπάρξει πρόοδος. Ένας καλός ψυχοθεραπευτής μπορεί να αναγνωρίσει τα χαρακτηριστικά της σκοτεινής τριάδας, και να τα λάβει υπόψη του στο μοναδικό ιστορικό του θεραπευόμενου.

Ένας εκπαιδευμένος ψυχοθεραπευτής μπορεί να αναγνωρίσει και να υποστηρίξει την αντιμετώπιση άλλων θεμάτων που αντιμετωπίζει το άτομο, όπως το άγχος και η κατάθλιψη, στο πλαίσιο μιας συνολικής θεραπευτικής προσέγγισης. Η ψυχοθεραπεία είναι μια από τις θεραπευτικές προσεγγίσεις που μπορεί να εξεταστεί για ανθρώπους με προβληματικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, ωστόσο η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται από την ετοιμότητα του ατόμου για αλλαγή και τη θεραπευτική συμμαχία. Λειτουργεί πάνω στη λογική ότι ο τρόπος σκέψης μας υπαγορεύει την συμπεριφορά μας. Αναγνωρίζοντας τα δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης και συναισθημάτων, είναι δυνατόν να επιτευχθούν σταδιακές αλλαγές στη συμπεριφορά, αν και η διαδικασία αυτή απαιτεί χρόνο, προσπάθεια και συνέπεια.

Οι θεραπευτικές προσεγγίσεις που έχουν εξεταστεί για άτομα με χαρακτηριστικά της Σκοτεινής Τριάδας περιλαμβάνουν τη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), τη Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT), τη Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy) . Ωστόσο, η ερευνητική βάση για την αποτελεσματικότητα αυτών των προσεγγίσεων ειδικά για τον Μακιαβελισμό παραμένει περιορισμένη, και η θεραπεία συχνά εστιάζει στη διαχείριση συγκεκριμένων συμπεριφορών και συμπτωμάτων παρά στην "θεραπεία" του χαρακτηριστικού καθεαυτού.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Gómez-Leal, R. et al.(2019). Relationship between the Dark Triad and depressive symptoms. Personality and Individual Differences, 2019, 150, 109484. [link]
2. ↸2.Paulhus, D. L. et al.(2002). The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. Journal of Research in Personality, 2002, 36(6), 556-563. [link]
3. ↸3.Jones, D. N. et al.(2014). Introducing the Short Dark Triad (SD3): A brief measure of dark personality traits. Assessment, 2014, 21(1), 28-41. [link]
4. ↸4.American Psychological Association. Personality Disorders. [link]