Shopping Therapy και Ψυχοθεραπεία

Αν μετά από μια άσχημη ημέρα πήγατε για ψώνια ώστε να νιώσετε καλύτερα, αυτό είναι το shopping therapy.

Ο όρος «shopping therapy» χρησιμοποιείται ανεπίσημα για να περιγράψει την τάση κάποιων ανθρώπων να στρέφονται στις αγορές με στόχο να νιώσουν πρόσκαιρα καλύτερα.

Είναι η διαδικασία κατά την οποία ψωνίζετε με στόχο να αισθανθείτε καλύτερα. Δεν χρειάζεστε να αγοράσετε κάτι, αλλά είστε ακόμη στα μαγαζιά, αγοράζετε αυτά τα παπούτσια που είχατε δει πριν από μήνες; Ή ένα νέο κινητό, επειδή αυτό θα σας δώσει χαρά, όταν η μέρα σας είναι χάλια. Ουσιαστικά, δεν ψωνίζετε επειδή χρειάζεστε κάτι, απλά ψωνίζετε για τη χαρά των αγορών (παρότι θα βρείτε ένα πρακτικό λόγο για να δικαιολογήσετε την αγορά).

Καταρχήν αυτό μπορεί να είναι εν μέρει εντάξει όταν έχετε τα χρήματα να το κάνετε. Αν, ωστόσο, χρεώνετε τα πάντα στις πιστωτικές σας κάρτες και ζείτε ίσα ίσα από το μισθό σας, τότε το shopping therapy μπορεί να μοιάζει καλό προς στιγμήν, όμως σίγουρα δεν είναι η καλύτερη ιδέα μακροπρόθεσμα.

Γιατί μπορεί να συμβαίνει

Από την άλλη πλευρά, οι αγορές μπορεί να προσφέρουν πρόσκαιρη συναισθηματική ανακούφιση, χωρίς όμως να αλλάζουν απαραίτητα τις αιτίες της αναστάτωσης που τις πυροδοτούν.

Για ορισμένους ανθρώπους, αυτή η συμπεριφορά μπορεί να αποκτήσει παρορμητικά ή επαναλαμβανόμενα χαρακτηριστικά και να συνδέεται με πρόσκαιρη ευχαρίστηση αλλά και με αρνητικές συνέπειες αργότερα. Στην περίπτωση του shopping therapy, αυτό συμβαίνει όταν έρχονται οι λογαριασμοί.

Η ανικανοποίητη ή συνεχής καταναλωτική μανία έχει ομοιότητες με τον εθισμό σε άλλες ουσίες ή στον τζόγο. Σκεφτείτε τη διαδικασία:

Νιώθετε χάλια, για αυτό και βγαίνετε να αγοράσετε πράγματα.
Ωστόσο, δεν έχετε χρήματα να ξοδέψετε, έτσι νιώθετε τις τύψεις του αγοραστή όταν επιστρέφετε στο σπίτι σας.
Η αγορά δεν έχει αλλάξει τίποτα για την αιτία που σας αναστάτωσε, πέρα από το να σας αποσπάσει την προσοχή.
Οι ενοχές, το επιβαρυμένο πορτοφόλι και η ρίζα της αρχικής αναστάτωσης οδηγούν τελικά σε ακόμη περισσότερο στρες.

Στην κλινική βιβλιογραφία, η προβληματική ή παρορμητική αγοραστική συμπεριφορά περιγράφεται ως μοτίβο που μπορεί να συνδέεται με δυσκολία ελέγχου της παρόρμησης, ψυχική δυσφορία και πρακτικές συνέπειες στην καθημερινότητα.³

Οι αγοραστικές επιλογές διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι παρορμητικές αγορές μπορεί να αφορούν ρούχα, τεχνολογία, φαγητό ή άλλα προϊόντα, όμως το βασικό ζήτημα δεν είναι το είδος του προϊόντος αλλά η λειτουργία που εξυπηρετεί η αγορά τη δεδομένη στιγμή, για παράδειγμα η αποφόρτιση, η παρηγοριά ή η απόσπαση της προσοχής.

Είναι το shopping therapy αναγνωρισμένη πάθηση;

Στην καθημερινή γλώσσα, ο όρος περιγράφει μια συνηθισμένη αντίδραση στο στρες. Ωστόσο, όταν η αγοραστική συμπεριφορά γίνεται ανεξέλεγκτη, προκαλεί σοβαρά χρέη και έκπτωση της λειτουργικότητας, η κλινική βιβλιογραφία τη διερευνά ως «καταναγκαστική διαταραχή αγορών» (compulsive buying-shopping disorder). Σύμφωνα με σύγχρονες ανασκοπήσεις, πρόκειται για μια συμπεριφορά που ενδέχεται να απαιτεί εξειδικευμένη υποστήριξη όταν ξεφεύγει από τον έλεγχο.²

Πρακτικές ιδέες για να περιορίσετε τις παρορμητικές αγορές

Αν έχετε αναγνωρίσει και αποδεχτεί το γεγονός ότι ξεσπάτε στα ψώνια όταν δεν είστε καλά και ξέρετε ότι αυτό είναι κακό για εσάς, τότε μπορείτε να ξεκινήσετε να κάνετε βήματα για να αποφύγετε αυτή τη συμπεριφορά.

Παρακάτω ακολουθούν κάποιες γενικές ιδέες αυτοπαρατήρησης και αυτορρύθμισης, οι οποίες δεν υποκαθιστούν εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση.

1. Αναγνωρίστε τις αιτίες

Σε τι διάθεση είστε όταν θέλετε να πάρετε την πιστωτική σας κάρτα και να τρέξετε στα μαγαζιά; Είστε θυμωμένοι; Στεναχωρημένοι; Αναστατωμένοι; Από τη στιγμή που θα μπορέσετε να αναγνωρίσετε σε τι διάθεση είστε ακριβώς τη στιγμή που θέλετε να πάρετε την πιστωτική σας και να βγείτε για ψώνια, τότε μπορείτε να ξεκινήσετε να αλλάζετε τη συμπεριφορά σας όταν είστε σε αυτή τη διάθεση.

Από κλινική σκοπιά, η παρορμητική αγορά σπάνια αφορά το ίδιο το αντικείμενο. Συνήθως αποτελεί έναν δυσλειτουργικό μηχανισμό ρύθμισης του συναισθήματος . Η αναγνώριση του υποκείμενου συναισθήματος—είτε πρόκειται για μοναξιά, ματαίωση ή βαρεμάρα —είναι το πρώτο βήμα για την αποδόμηση αυτής της συνήθειας.

Για παράδειγμα, αν έχετε παρατηρήσει ότι κάνετε την πλειοψηφία των διαδικτυακών σας αγορών όταν βαριέστε στη δουλειά σας, ξεκινήστε μια καινούργια συνήθεια. Ίσως να σας αρέσει να γράφετε ή να διαβάζετε βιβλία.

Και οι δύο αυτές δραστηριότητες μπορεί να λειτουργήσουν ως εναλλακτικοί τρόποι αποφόρτισης για ορισμένους ανθρώπους, χωρίς να απαιτούν επιπλέον έξοδα.

Αν πηγαίνετε για ψώνια μετά από μια δύσκολη μέρα στη δουλειά ή στο σπίτι με τα παιδιά, ίσως αντί για αυτό να πηγαίνατε έναν περίπατο στη φύση, μόνη ή με μία φίλη.

Για κάποιους ανθρώπους, μια βόλτα στη φύση μπορεί να συμβάλει σε αίσθηση αποφόρτισης και ψυχικής ανάπαυλας. Και αν πάτε κάπου και πρέπει να πληρώσετε τη βενζίνη, το πάρκινγκ ή έναν καφέ, σκεφτείτε ότι είναι πολύ πιο φθηνό από το να ψωνίσετε ρούχα.

2. Δώστε στον εαυτό σας 48 ώρες

Ένας πρακτικός τρόπος για να αξιολογήσετε αν πρόκειται για πραγματική ανάγκη ή παρόρμηση είναι να μην προχωρήσετε σε άμεση αγορά. Για παράδειγμα, μπορεί να είστε σε ένα κατάστημα και να έχετε βρει τα ρούχα που θέλετε να αγοράσετε. Σημειώστε τα πράγματα που θέλετε και το κατάστημα που τα είδατε, καθώς και την τιμή τους. Τις επόμενες 48 ώρες, αποφασίστε αν χρειάζεστε τα συγκεκριμένα πράγματα και αν αξίζουν τα χρήματά τους. Ίσως να δείτε στο τέλος ότι όσα έχετε σημειώσει δεν θα καταλήξουν στο σπίτι μαζί σας.

3. Διαγράψτε τις εφαρμογές που σας παροτρύνουν να αγοράσετε περισσότερα πράγματα

Έχετε στο κινητό σας εφαρμογές που σας ενημερώνουν (ή χειρότερα σας στέλνουν μηνύματα) για διαθέσιμα πράγματα που ίσως να θέλετε να αγοράσετε; Κάντε μια χάρη στον εαυτό σας και διαγράψτε αυτές τις εφαρμογές. Μπορεί να αυξάνουν τον πειρασμό για περισσότερες αγορές.

Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και με τα email. Όλες οι εταιρείες από τις οποίες αγοράζετε πράγματα σας συχνά στέλνουν εβδομαδιαία διαφημιστικά μηνύματα για προϊόντα που είδατε ενώ χαζεύατε στο ίντερνετ. Δεν χρειάζεται να συμβαίνει αυτό. Καταργήστε την εγγραφή σας και διαγράψτε τα μηνύματα που σας έχουν στείλει. Όσο λιγότεροι είναι οι πειρασμοί, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να καταλήξετε με άδειο πορτοφόλι, πράγμα που θα μετανιώνετε.

4. Ορίστε έναν οικονομικό προϋπολογισμό

Για αρκετούς ανθρώπους, η χρήση κάρτας μπορεί να κάνει την υπέρβαση του προϋπολογισμού λιγότερο άμεσα αντιληπτή. Όταν όμως έρχεται ο λογαριασμός, γίνεται πιο ξεκάθαρο πόσα χρήματα έχουν ήδη δαπανηθεί.

Για αυτό ορίστε έναν προϋπολογισμό για τον εαυτό σας. Καταγράψτε όσα χρειάζεστε. Αυτό θα σας δώσει μια καλύτερη εικόνα για τους λογαριασμούς σας και για το πόσα χρήματα μπορείτε πραγματικά να ξοδέψετε. Οι πιθανότητες είναι ότι το ποσό που υπολογίζετε είναι πολύ μικρότερο από αυτό που σκεφτόσασταν.

Ένας σαφής προϋπολογισμός μπορεί να λειτουργήσει ως πρακτικό εργαλείο αυτοελέγχου και οργάνωσης των εξόδων.

5. Χαζέψτε τις βιτρίνες

Για πολλούς ανθρώπους, το να χαζεύουν βιτρίνες μπορεί να είναι εκνευριστικό επειδή απλά δεν μπορούν να νιώσουν ικανοποίηση όταν βλέπουν τόσα πράγματα που θέλουν και δεν μπορούν να τα αγοράσουν. Ωστόσο, αν έχετε μια λίστα με όσα θέλετε, ίσως να μπορέσετε να τα αγοράσετε αργότερα, στις εκπτώσεις για παράδειγμα.

6. Φροντίστε τον εαυτό σας

Αυτό δεν σημαίνει να αγοράζετε μεγάλα πράγματα αλλά μικρά. Αγοράστε κάτι που σας ικανοποιεί χωρίς να σας βγάζει εκτός προϋπολογισμού. Εφαρμόστε τον προϋπολογισμό που ορίσατε και ξοδέψτε μόνο τα 20€ που βάζετε στην άκρη κάθε μήνα για μικροπράγματα.

Να θυμάστε ότι δεν είναι λάθος να επιβραβεύετε με μέτρο τον εαυτό σας. Το πρόβλημα είναι όταν ξοδεύετε πολλά χρήματα, δημιουργείτε χρέη και δεν έχετε χρήματα να πληρώσετε τους λογαριασμούς σας.

Το παρόν άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά αξιολόγηση, διάγνωση ή εξατομικευμένη φροντίδα από ψυχίατρο ή ψυχοθεραπευτή. Αν οι αγορές προκαλούν χρέη, έντονη δυσφορία ή σημαντική δυσκολία στην καθημερινή λειτουργικότητα, είναι σημαντικό να αναζητηθεί βοήθεια.

Ψυχοθεραπεία ή Shopping therapy;

Οι αγορές μπορεί να λειτουργούν για κάποιους ανθρώπους ως στιγμιαία διέξοδος από τη δυσφορία, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι λύνουν το υποκείμενο πρόβλημα. Ωστόσο, είναι μια προσωρινή φυγή από συναισθήματα και τις καταστάσεις που τα δημιουργούν. Μπορεί να νιώθετε στιγμιαία καλύτερα, αλλά επιβαρύνετε τον τραπεζικό σας λογαριασμό και τελικά τα προβλήματα παραμένουν τα ίδια.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους να κατανοήσουν καλύτερα τα συναισθήματα, τα ερεθίσματα και τα μοτίβα συμπεριφοράς που συνδέονται με τις παρορμητικές αγορές. Η κατάλληλη προσέγγιση εξαρτάται από την ατομική εικόνα, τη βαρύτητα των δυσκολιών και την αξιολόγηση από ψυχίατρο. Αν οι αγορές οδηγούν σε χρέη, έντονη δυσφορία ή σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας, είναι σημαντικό να ζητηθεί εξατομικευμένη αξιολόγηση.¹

Μέσα από το ασφαλές πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης, διερευνώνται τα βαθύτερα αίτια της συμπεριφοράς. Στόχος δεν είναι η απλή απαγόρευση των αγορών, αλλά η ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και η ανάπτυξη πιο υγιών μηχανισμών αντιμετώπισης του στρες.

Βιβλιογραφία

1.Black, D. W., et al. (2007). A review of compulsive buying disorder. World Psychiatry, 6(1), 14-18. [link]
2.Astrid Müller , et al. (2023). Update on treatment studies for compulsive buying-shopping disorder: A systematic review. J Behav Addict, 12(3):631–651 [link]
3.World Health Organization (WHO). (2022). ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (Code 6C7Y: Other specified impulse control disorders). [link]

Αντιμετώπιση shopping therapy