Το μυστικό για να είσαι ευτυχισμένος

Το μυστικό της ευτυχίας

Στις μέρες μας ακούμε συχνά γύρω μας τις λέξεις άγχος, στρες, κατάθλιψη.² Simon, G. E., et al. (2024). Management of Depression in Adults: A Review. JAMA, 332(2), 141-152. Ζούμε σε μια κοινωνία που εξελίσσεται με ιλιγγιώδεις ταχύτητες και αυτό έχει σημαντική επίδραση στην ψυχική μας υγεία. Για αυτό όλο και περισσότεροι άνθρωποι προσπαθούν να βρουν τρόπους να ζήσουν μια ευτυχισμένη ζωή.³ National Institute for Health and Care Excellence. Depression in adults: treatment and management (NG222).

Τα τελευταία χρόνια έχει μπει στη ζωή μας η θετική ψυχολογία. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι σημαίνει να είμαστε πάντα θετικοί και χαρούμενοι. Στην πραγματικότητα, η θετική ψυχολογία δεν ζητά από τον άνθρωπο να αγνοεί τη δυσκολία, τον πόνο ή την ευαλωτότητά του. Αντίθετα, μελετά με επιστημονικό τρόπο τους παράγοντες που συνδέονται με την ευεξία, την ανθεκτικότητα, το νόημα και τη λειτουργικότητα.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η ψυχολογία ήταν επικεντρωμένη στις αρνητικές πτυχές της ανθρώπινης ζωής, στις αδυναμίες και στην παθολογία των ανθρώπων. Το κύριο ερώτημα ήταν «Τι λάθος συμβαίνει;» Ωστόσο, πριν από δύο δεκαετίες η ψυχολογία στράφηκε σε μια νέα προσέγγιση που χαρακτηρίζεται από το ερώτημα «Τι είναι σωστό;»

Η επιστήμη της ευτυχίας

Η θετική ψυχολογία είναι ένα επιστημονικό πεδίο που εξετάζει τις θετικές πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας χωρίς να παραβλέπει τις δυσκολίες. Στόχος της είναι να μελετά, με επιστημονικές μεθόδους, παράγοντες που συνδέονται με την ψυχική ευεξία. Εξετάζει θέματα όπως η ευτυχία, η δημιουργικότητα, το νόημα της ζωής, η σοφία, οι προσωπικές δυνατότητες, οι αξίες και η ψυχική ανθεκτικότητα. Δεν επιχειρεί να αντικαταστήσει την παραδοσιακή ψυχολογία, αλλά να τη συμπληρώσει.

Η θετική ψυχολογία προτείνει τρία είδη ευτυχισμένης ζωής:

• Την ευχάριστη ζωή: δίνει έμφαση στην εμπειρία θετικών συναισθημάτων και στις μικρές στιγμές ευχαρίστησης της καθημερινότητας.
• Την καλή ζωή: εστιάζει στις προσωπικές ικανότητες, στη δέσμευση σε δραστηριότητες με προσωπικό νόημα και στην αίσθηση συμμετοχής. Η ενασχόληση με δραστηριότητες που μας απορροφούν μπορεί να συνδέεται με την εμπειρία της «ροής».
• Την ουσιαστική ζωή: αφορά την αίσθηση ότι οι επιλογές και οι προσπάθειές μας συνδέονται με έναν ευρύτερο σκοπό, με αξίες που θεωρούμε σημαντικές και με ένα αίσθημα συμμετοχής σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς.

Η θετική ψυχολογία χρησιμοποιεί διαφορετικές μεθόδους για να βοηθήσει τους ανθρώπους να αναγνωρίσουν τα δυνατά τους σημεία, τις εμπειρίες που έχουν νόημα και τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να καλλιεργήσουν μεγαλύτερη εσωτερική συνοχή. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπόσχεται συνεχή χαρά ή ότι ακυρώνει τη δυσφορία, σημαίνει ότι προσπαθεί να κατανοήσει τι υποστηρίζει μια πιο ισορροπημένη και λειτουργική ζωή.

Μοντέλο PERMA: ένα πλαίσιο κατανόησης της ευεξίας

Ένα από τα πιο γνωστά μοντέλα της θετικής ψυχολογίας είναι το PERMA, το οποίο περιγράφει πέντε τομείς που συχνά συνδέονται με την ψυχική ευεξία:

1. Θετικά συναισθήματα (Positive emotion)

Οι περισσότεροι άνθρωποι επιθυμούν να βιώνουν χαρά, ευγνωμοσύνη, ελπίδα και αισιοδοξία. Τα θετικά συναισθήματα δεν αντιμετωπίζονται ως υποχρέωση διαρκούς χαράς, αλλά ως μία πτυχή της ανθρώπινης εμπειρίας που μπορεί να λειτουργεί υποστηρικτικά σε περιόδους δυσκολίας.

2. Δέσμευση (Engagement)

Η συστηματική ενασχόληση με δραστηριότητες που καλλιεργούν δεξιότητες και απορροφούν το ενδιαφέρον μας συχνά συνδέεται με μεγαλύτερη αίσθηση συμμετοχής και ικανοποίησης. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα από ένα μουσικό όργανο, ένα άθλημα, μια μορφή τέχνης ή οποιαδήποτε δραστηριότητα έχει προσωπικό νόημα.

3. Σχέσεις (Relationships)

Οι υποστηρικτικές σχέσεις συνδέονται συχνά με αίσθηση ασφάλειας, συναισθηματικής εγγύτητας και νοήματος. Η επαφή και η επικοινωνία με άλλους ανθρώπους αποτελούν σημαντικό στοιχείο της ψυχικής ζωής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε σχέση είναι ωφέλιμη ή ότι όλοι οι άνθρωποι χρειάζονται τον ίδιο βαθμό κοινωνικής εγγύτητας.

4. Νόημα (Meaning)

Όταν αναγνωρίζουμε γιατί κάτι είναι σημαντικό για εμάς, μπορεί να ενισχύεται η αίσθηση σκοπού. Οι προσωπικές και επαγγελματικές προσπάθειες που συνδέονται με αξίες και στόχους συχνά συνοδεύονται από βαθύτερη αίσθηση ικανοποίησης.

5. Επιτεύγματα (Accomplishment)

Η θέσπιση ρεαλιστικών στόχων και η προσπάθεια για την επίτευξή τους μπορεί να συνοδεύονται από αίσθηση κινήτρου, προσωπικής αποτελεσματικότητας και ικανοποίησης. Η αξία δεν βρίσκεται μόνο στο αποτέλεσμα, αλλά και στη διαδικασία, στην επιμονή και στη μάθηση που προκύπτει.

Πώς μπορεί να συμβάλει η ψυχοθεραπεία στην ψυχική ευεξία;

Η ψυχοθεραπεία δεν ταιριάζει με τον ίδιο τρόπο σε όλους, ούτε αποτελεί «γρήγορη λύση».¹ Cuijpers, P., et al. (2021). Psychotherapies for depression: A network meta-analysis covering efficacy, acceptability and long-term outcomes of all main treatment types. World Psychiatry, 20(2), 283-293. Για αρκετούς ανθρώπους, όμως, μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο διερεύνησης σκέψεων, συναισθημάτων, σχέσεων και επαναλαμβανόμενων δυσκολιών της καθημερινότητας.

1. Νέα οπτική

Ένας κατάλληλα καταρτισμένος ψυχοθεραπευτής μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να βοηθήσει ένα άτομο να δει μια δυσκολία από διαφορετική οπτική. Όταν σκεφτόμαστε κάτι για πολύ καιρό, είναι πιθανό να εστιάζουμε στα ίδια σημεία και να μην αναγνωρίζουμε άλλες πλευρές της εμπειρίας μας. Η θεραπευτική σχέση δεν «λύνει» αυτόματα το πρόβλημα, αλλά μπορεί να διευκολύνει την καλύτερη κατανόησή του.

2. Κατανόηση των συναισθημάτων

Ένα μεγάλο κομμάτι της απογοήτευσης και της ανησυχίας στη ζωή μας προέρχεται από το γεγονός ότι δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματά μας. Είμαστε θλιμμένοι, θυμωμένοι και ανήσυχοι και δεν μπορούμε να σταματήσουμε αυτά τα συναισθήματα.

Τα συναισθήματα δεν ελέγχονται πλήρως κατά βούληση, όμως αρκετοί άνθρωποι μπορούν να αναπτύξουν πιο λειτουργικούς τρόπους αναγνώρισης, αποδοχής και ρύθμισής τους. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους να κατανοήσουν καλύτερα τα συναισθήματά τους και να βρουν πιο προσαρμοσμένους τρόπους διαχείρισης στην καθημερινότητα.

3. Συζήτηση

Πολλοί άνθρωποι προσέρχονται στην ψυχοθεραπεία επειδή θέλουν να κατανοήσουν καλύτερα ένα πρόβλημα ή ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Καθώς περιγράφουν την εμπειρία τους, αρκετοί οργανώνουν καλύτερα τις σκέψεις τους και εντοπίζουν πιθανές απαντήσεις ή επόμενα βήματα. Η λεκτική επεξεργασία μιας δυσκολίας μπορεί, σε αρκετές περιπτώσεις, να βοηθήσει στην καλύτερη οργάνωση των σκέψεων. Για κάποιους ανθρώπους, η καταγραφή σκέψεων και συναισθημάτων σε ημερολόγιο μπορεί επίσης να λειτουργήσει υποστηρικτικά.

Για ορισμένους ανθρώπους, η συζήτηση με έναν ψυχοθεραπευτή μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές και ουδέτερο πλαίσιο έκφρασης, ιδιαίτερα όταν νιώθουν ότι δυσκολεύονται να μιλήσουν ανοιχτά στο οικείο τους περιβάλλον.

4. Αναγνώριση μοτίβων σκέψης και συμπεριφοράς

Η αποφυγή είναι ένας συχνός τρόπος αντιμετώπισης των δυσάρεστων εμπειριών. Παρότι μπορεί πρόσκαιρα να μειώνει τη δυσφορία, συχνά δεν βοηθά στην ουσιαστική επεξεργασία του προβλήματος. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να συμβάλει στην αναγνώριση δυσλειτουργικών μοτίβων σκέψης και συμπεριφοράς και, όπου είναι εφικτό, στην επεξεργασία εναλλακτικών τρόπων αντιμετώπισης. Η διαδικασία αυτή απαιτεί χρόνο, συνέπεια και προσωπική δουλειά.

5. Χρόνος για τον εαυτό σας

Η φροντίδα του εαυτού συχνά μένει στο περιθώριο όταν οι απαιτήσεις της καθημερινότητας αυξάνονται. Για αρκετούς ανθρώπους, η σταθερή ώρα της συνεδρίας λειτουργεί ως ένα προστατευμένο πλαίσιο προσωπικού χρόνου, αναστοχασμού και επεξεργασίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ψυχοθεραπεία είναι η μόνη μορφή αυτοφροντίδας, αλλά μπορεί να αποτελέσει μια δομημένη επιλογή με ψυχολογικό βάθος και συνέχεια.

Για ορισμένους ανθρώπους, η ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει μια μακροπρόθεσμη επένδυση στην αυτογνωσία και στη λειτουργικότητά τους.

Δεν χρειάζεται πάντα να υπάρχει επίσημη διάγνωση για να αναζητήσει κάποιος ψυχοθεραπευτική βοήθεια. Ταυτόχρονα, όταν υπάρχουν έντονα ή επίμονα συμπτώματα, σημαντική επιβάρυνση της λειτουργικότητας ή ανησυχία για την ασφάλεια του ατόμου, είναι απαραίτητη η αξιολόγηση έναν ψυχίατρο- ψυχοθεραπευτή. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος κατανόησης σκέψεων, συναισθημάτων και δυσκολιών της καθημερινότητας, με τρόπο προσαρμοσμένο στις ανάγκες κάθε ανθρώπου.

Θετική ψυχολογία και ψυχοθεραπεία: συχνές παρανοήσεις

Η θετική ψυχολογία και η ψυχοθεραπεία προσφέρουν διαφορετικά εργαλεία κατανόησης της ευεξίας, της ανθεκτικότητας και της προσωπικής ανάπτυξης. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένες συχνές παρανοήσεις που χρειάζεται να διευκρινίζονται.

• Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μια εύκολη και γρήγορη λύση. Αν και πολλοί άνθρωποι θα επιθυμούσαν μια άμεση ανακούφιση από κάθε δυσκολία, η πραγματικότητα είναι συνήθως πιο σύνθετη. Ο ψυχοθεραπευτής δεν «κάνει τη δουλειά αντί για εσάς», αλλά μπορεί να σας συνοδεύσει σε μια διαδικασία κατανόησης και αλλαγής που απαιτεί χρόνο, προσπάθεια και δέσμευση.
• Η ψυχοθεραπεία επίσης δεν ταυτίζεται με το στερεότυπο του ανθρώπου που κάθεται σε έναν καναπέ και μιλά μόνο για την παιδική του ηλικία. Ανάλογα με την προσέγγιση, μπορεί να περιλαμβάνει διαφορετικές τεχνικές, διαφορετικό ρυθμό και διαφορετική εστίαση. Το παρελθόν μπορεί να έχει σημασία, αλλά δεν αποτελεί πάντα το αποκλειστικό κέντρο της θεραπευτικής εργασίας.
• Τέλος, ο ψυχοθεραπευτής δεν είναι εκεί για να πάρει αποφάσεις στη θέση σας. Μπορεί να θέσει ερωτήματα, να διευκολύνει την επεξεργασία και να σας βοηθήσει να δείτε επιλογές που ίσως δεν είχατε εντοπίσει. Η ευθύνη των αποφάσεων παραμένει στη ζωή και στις αξίες του ίδιου του ανθρώπου.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Cuijpers, P., et al. (2021). Psychotherapies for depression: A network meta-analysis covering efficacy, acceptability and long-term outcomes of all main treatment types. World Psychiatry, 20(2), 283-293. [link]
2. ↸2.Simon, G. E., et al. (2024). Management of Depression in Adults: A Review. JAMA, 332(2), 141-152. [link]
3. ↸3.National Institute for Health and Care Excellence. Depression in adults: treatment and management (NG222). [link]