Τεστοστερόνη

Τι είναι η εξέταση Τεστοστερόνη

Η εξέταση τεστοστερόνης μετρά τα επίπεδα της κύριας ανδρικής ορμόνης (ανδρογόνου) στο αίμα, η οποία παράγεται κυρίως στους όρχεις στους άνδρες και σε μικρότερες ποσότητες στις ωοθήκες και τα επινεφρίδια στις γυναίκες. Η ορμόνη αυτή είναι υπεύθυνη για την ανάπτυξη των ανδρικών χαρακτηριστικών, τη διατήρηση της μυϊκής μάζας, της οστικής πυκνότητας και της σεξουαλικής επιθυμίας (libido) και στα δύο φύλα.

Συνήθως μετράται η ολική τεστοστερόνη, δηλαδή το άθροισμα της ελεύθερης τεστοστερόνης και της τεστοστερόνης που κυκλοφορεί δεσμευμένη κυρίως με SHBG και αλβουμίνη. Σε οριακά ή αμφίβολα αποτελέσματα μπορεί να χρειαστεί και εκτίμηση της ελεύθερης τεστοστερόνης. Τα αποτελέσματα δίνουν κρίσιμες πληροφορίες για τη λειτουργία του ενδοκρινικού και του αναπαραγωγικού συστήματος.

Πότε γίνεται η εξέταση

Στους άνδρες, ο γιατρός ζητά την εξέταση για τη διερεύνηση συμπτωμάτων όπως μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, στυτική δυσλειτουργία, ανεξήγητη κόπωση, απώλεια τριχοφυΐας ή υπογονιμότητα. Στις γυναίκες, αποτελεί βασικό εργαλείο για τον έλεγχο του Συνδρόμου Πολυκυστικών Ωοθηκών (ΣΠΩ), την υπερβολική τριχοφυΐα στο σώμα και το πρόσωπο, καθώς και τις διαταραχές της εμμήνου ρύσεως. Στα παιδιά, χρησιμοποιείται για τη διάγνωση της καθυστερημένης ή της πρώιμης ήβης.

Δεν συνιστάται ως εξέταση ρουτίνας σε απολύτως ασυμπτωματικούς άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς η τυχαία ανεύρεση οριακών επιπέδων χωρίς κλινικά συμπτώματα συχνά οδηγεί σε λανθασμένη ερμηνεία και αχρείαστη ανησυχία.¹ Bhasin, S., et al. (2018). Testosterone therapy in men with hypogonadism: An Endocrine Society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 103(5), 1715–1744.

Πώς γίνεται η εξέταση και προετοιμασία

Η μέτρηση γίνεται με μια απλή αιμοληψία, συνήθως από φλέβα του βραχίονα. Είναι εξαιρετικά σημαντικό η αιμοληψία να πραγματοποιείται αποκλειστικά το πρωί (μεταξύ 8:00 π.μ. και 10:00 π.μ.), καθώς τα επίπεδα της τεστοστερόνης εμφανίζουν ισχυρό ημερήσιο ρυθμό και βρίσκονται στο υψηλότερο σημείο τους τις πρωινές ώρες.³ Mulhall, J. P., et al. (2018). Evaluation and management of testosterone deficiency: AUA guideline. The Journal of Urology, 200(2), 423–432. Η ανάγκη για νηστεία εξαρτάται από το πρωτόκολλο του εργαστηρίου, όμως η πρωινή αιμοληψία είναι πολύ σημαντικότερη από τη νηστεία για τη σωστή ερμηνεία του αποτελέσματος.

Η έλλειψη ύπνου, η οξεία νόσηση και η πολύ έντονη άσκηση μπορεί να επηρεάσουν παροδικά την τιμή. Μην διακόπτετε φάρμακα ή ορμονικά σκευάσματα χωρίς ιατρική οδηγία. Μια οξεία λοίμωξη, ένας πυρετός ή ένα έντονο στρεσογόνο γεγονός πριν την αιμοληψία μπορεί επίσης να αλλοιώσει δραστικά το αποτέλεσμα, δίνοντας μια ψευδή εικόνα μειωμένης λειτουργίας.

Φυσιολογικές τιμές

Οι φυσιολογικές τιμές διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με το εργαστήριο, τη μέθοδο ανάλυσης, το φύλο και την ηλικία του ατόμου. Τα επίπεδα της ορμόνης τείνουν να μειώνονται σταδιακά και φυσιολογικά στους άνδρες καθώς μεγαλώνουν.

Η ερμηνεία τους γίνεται πάντα σε συνδυασμό με το κλινικό ιστορικό, καθώς μια "φυσιολογική" τιμή ολικής τεστοστερόνης μπορεί κάποιες φορές να κρύβει έλλειψη της ενεργού, ελεύθερης ορμόνης.² Salonia, A., et al. (2021). European Association of Urology guidelines on sexual and reproductive health—2021 update: Male sexual dysfunction. European Urology, 80(3), 333–357.

Διαχωρισμός Ολικής και Ελεύθερης Τεστοστερόνης (Ρόλος SHBG)

Η αξιολόγηση αποκλειστικά της ολικής τεστοστερόνης μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές διαγνωστικές παγίδες, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της κυκλοφορεί στενά δεσμευμένο στην πρωτεΐνη SHBG και δεν είναι βιολογικά ενεργό. Σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, η SHBG συχνά αυξάνεται, με αποτέλεσμα η ολική τεστοστερόνη να φαίνεται απολύτως φυσιολογική στο χαρτί, ενώ η ελεύθερη (δραστική) ορμόνη να βρίσκεται σε έλλειψη προκαλώντας συμπτώματα.

Αντίστροφα, σε παχύσαρκους άνδρες ή σε ασθενείς με αντίσταση στην ινσουλίνη, η SHBG μειώνεται, δίνοντας ψευδώς χαμηλές τιμές ολικής τεστοστερόνης χωρίς να υπάρχει απαραίτητα πραγματικό πρόβλημα υπογοναδισμού. Για αυτούς τους λόγους, σε οριακές καταστάσεις, ο υπολογισμός της ελεύθερης τεστοστερόνης καθίσταται κλινικά επιβεβλημένος.

Αυξημένες τιμές Τεστοστερόνη

Στις γυναίκες, οι αυξημένες τιμές υποδηλώνουν συνηθέστερα Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών (ΣΠΩ), ενώ σπανιότερα μπορεί να οφείλονται σε όγκους των ωοθηκών ή των επινεφριδίων που παράγουν ανδρογόνα. Στους άνδρες, η υπερβολικά υψηλή τεστοστερόνη είναι λιγότερο συχνή και μπορεί να σχετίζεται με όγκους των όρχεων ή, πολύ πιο συχνά, με λήψη εξωγενών στεροειδών ορμονών.

Πρέπει να τονιστεί ότι μια αυξημένη τιμή δεν ισοδυναμεί από μόνη της με διάγνωση κακοήθειας ή σοβαρής νόσου. Ορισμένα εξειδικευμένα συμπληρώματα διατροφής ή ακόμη και διασταυρούμενες αντιδράσεις στη μέθοδο μέτρησης του εργαστηρίου μπορούν να δώσουν ψευδώς αυξημένες τιμές χωρίς να υπάρχει πραγματικό κλινικό πρόβλημα.

Κίνδυνοι από εξωγενή χρήση αναβολικών και συμπληρωμάτων

Η εξωγενής λήψη αναβολικών στεροειδών ή συνθετικής τεστοστερόνης χωρίς ιατρική ένδειξη, μια πρακτική ιδιαίτερα συχνή στον χώρο της σωματοδόμησης (bodybuilding), αποτελεί την κύρια αιτία εξωπραγματικά αυξημένων τιμών στο αίμα. Το πιο κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, είναι πως ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται αυτή την τεχνητή υπερεπάρκεια και αναστέλλει άμεσα τη φυσιολογική, ενδογενή παραγωγή της ορμόνης.

Το αποτέλεσμα είναι η δραματική συρρίκνωση των όρχεων και η σοβαρότατη καταστολή της σπερματογένεσης, η οποία οδηγεί σε υπογονιμότητα. Ακόμη και μετά την οριστική διακοπή αυτών των σκευασμάτων, ο άξονας του οργανισμού χρειάζεται συνήθως πολλούς μήνες για να ανακάμψει, εγκλωβίζοντας τους ασθενείς σε μια παρατεταμένη φάση σοβαρού υπογοναδισμού και εξάντλησης.

Χαμηλές τιμές Τεστοστερόνη

Στους άνδρες, οι χαμηλές τιμές υποδεικνύουν υπογοναδισμό, ο οποίος μπορεί να προκαλέσει έλλειψη ενέργειας, απώλεια μυϊκής μάζας, καταθλιπτική διάθεση και στυτική δυσλειτουργία. Εκτός από τη φυσιολογική γήρανση, εξαιρετικά κοινές αιτίες περιλαμβάνουν την παχυσαρκία, τον αρρύθμιστο διαβήτη και το μεταβολικό σύνδρομο, που καταστέλλουν με φυσικό τρόπο την παραγωγή της ορμόνης.

Είναι κρίσιμο να γνωρίζετε ότι οι ήπια χαμηλές τιμές είναι συχνά εντελώς ασυμπτωματικές σε πολλούς άνδρες. Εάν δεν υπάρχουν πραγματικά, τεκμηριωμένα συμπτώματα, τα χαμηλά νούμερα έχουν πολύ μικρή διαγνωστική αξία και δεν απαιτούν αυτόματα φαρμακευτική παρέμβαση υποκατάστασης.

Φυσιολογική γήρανση έναντι όψιμου υπογοναδισμού και υπερδιάγνωση

Είναι απολύτως φυσιολογικό τα επίπεδα της ορμόνης να μειώνονται σταδιακά κατά περίπου 1% έως 2% ετησίως μετά την ηλικία των 30 με 40 ετών. Αυτή η ήπια, ηλικιακή πτώση δεν αποτελεί από μόνη της νόσο και σπάνια χρήζει ιατρικής παρέμβασης.

Δυστυχώς, υπάρχει τα τελευταία χρόνια μια ισχυρή τάση υπερδιάγνωσης, όπου υγιείς άνδρες μέσης ηλικίας θεωρούν λανθασμένα πως η καθημερινή τους κούραση οφείλεται αποκλειστικά στη "χαμηλή τεστοστερόνη". Η έναρξη θεραπείας τεστοστερόνης χωρίς αποδεδειγμένο κλινικό υπογοναδισμό δεν συνιστάται. Η θεραπεία απαιτεί εξατομίκευση και παρακολούθηση, ιδίως για αύξηση του αιματοκρίτη, πιθανά συμπτώματα από τον προστάτη, γονιμότητα και συνοδά νοσήματα.

Φάρμακα και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την εξέταση

Η χρήση αναβολικών στεροειδών καταστέλλει βαθιά την παραγωγή της ορμόνης από τον ίδιο τον οργανισμό, οδηγώντας σε πολύ χαμηλές ενδογενείς τιμές όταν διακοπούν. Συνταγογραφούμενα φάρμακα όπως τα ισχυρά οπιοειδή παυσίπονα και τα κορτικοστεροειδή μπορούν να μειώσουν τα επίπεδα τεστοστερόνης.

Ορισμένα αντικαταθλιπτικά και αντιψυχωσικά σχετίζονται κυρίως με σεξουαλικά συμπτώματα ή/και αύξηση της προλακτίνης, γεγονός που μπορεί να επηρεάζει έμμεσα την αξιολόγηση του άξονα και όχι πάντοτε να μειώνει άμεσα την τεστοστερόνη. Στις γυναίκες, τα αντισυλληπτικά χάπια αυξάνουν την πρωτεΐνη SHBG, αλλάζοντας έμμεσα τον τρόπο που μετράται και λειτουργεί η ορμόνη.

Το χρόνιο ψυχολογικό στρες και η κακή ποιότητα ύπνου μπορούν να συμβάλουν σε χαμηλότερες τιμές τεστοστερόνης, κυρίως μέσω διαταραχής του νευροενδοκρινικού άξονα. Η επίδραση αυτή δεν έχει την ίδια ένταση σε όλους και πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με τα συμπτώματα και τις υπόλοιπες εξετάσεις.

Πότε πρέπει να ανησυχήσω και τι να κάνω

Ένα οριακά χαμηλό ή υψηλό αποτέλεσμα είναι συνήθως κάτι που συζητιέται χωρίς πανικό με τον θεράποντα ιατρό (ενδοκρινολόγο, ουρολόγο ή γυναικολόγο). Η διάγνωση χαμηλής τεστοστερόνης δεν στηρίζεται σε μία μόνο μέτρηση, αλλά σε τουλάχιστον δύο πρωινές μετρήσεις σε διαφορετικές ημέρες, μαζί με συμβατά συμπτώματα ή σημεία. Επείγουσα ιατρική αξιολόγηση συνιστάται κυρίως εάν μια γυναίκα εμφανίσει απότομη, ραγδαία ανάπτυξη ανδρικών χαρακτηριστικών (όπως πολύ βαθιά φωνή ή ξαφνική έντονη τριχοφυΐα), γεγονός που χρήζει άμεσου υπερηχογραφικού ελέγχου.

Η τελική ερμηνεία της εξέτασης γίνεται πάντα από γιατρό με βάση το ιατρικό ιστορικό, την κλινική εικόνα και τις υπόλοιπες ορμονικές εξετάσεις. Η υπερ-παρακολούθηση της τεστοστερόνης με συνεχείς και αδικαιολόγητες αιμοληψίες απλώς αυξάνει το στρες, το οποίο με τη σειρά του επηρεάζει αρνητικά τις ίδιες τις ορμόνες σας.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Bhasin, S., et al. (2018). Testosterone therapy in men with hypogonadism: An Endocrine Society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 103(5), 1715–1744. [link]
2. ↸2.Salonia, A., et al. (2021). European Association of Urology guidelines on sexual and reproductive health—2021 update: Male sexual dysfunction. European Urology, 80(3), 333–357. [link]
3. ↸3.Mulhall, J. P., et al. (2018). Evaluation and management of testosterone deficiency: AUA guideline. The Journal of Urology, 200(2), 423–432. [link]