Δέρμα και άγχος

Είναι αναμενόμενο και φυσιολογικό να βιώνουμε κάποια στιγμή άγχος στη ζωή μας. Και ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι μπορεί να πιστεύουν ότι οι συνέπειες του άγχους είναι μόνο ψυχικές, αυτό δεν είναι αλήθεια. Το έντονο ή το χρόνιο άγχος προκαλεί μια πληθώρα ψυχοσωματικών συμπτωμάτων και μπορεί να επηρεάζει ολόκληρο το σώμα, ακόμα και την υγεία των μαλλιών, του δέρματος και των νυχιών.²

Όταν νιώθουμε ένταση ή αντιμετωπίζουμε απειλητικές καταστάσεις, το σώμα μας μπορεί να αντιδρά με πολλούς τρόπους. Στην πραγματικότητα, ως άνθρωποι έχουμε τον μηχανισμό «πάλης ή φυγής» για να αντιμετωπίζουμε οποιαδήποτε απειλή. Αυτή η έμφυτη αντίδραση ενεργοποιεί τον οργανισμό ώστε να ανταποκριθεί σε μια αντιληπτή απειλή.

Ακόμη και κάποια δυσάρεστα αντανακλαστικά που έχουν σχέση με το στρες έχουν λογική. Για παράδειγμα, όταν νιώθουμε στρες, η αναπνοή μας είναι πιο γρήγορη ώστε να έχουμε περισσότερο οξυγόνο στο σώμα, και η καρδιά μας χτυπά πιο γρήγορα για να τροφοδοτεί με αίμα όλα τα ζωτικά μας όργανα. Τα φυσιολογικά επίπεδα του στρες έχουν ως σκοπό να διατηρούν το σώμα μας ασφαλές.

Μέσα από την πολυετή κλινική πρακτική στην ψυχοθεραπεία, διαπιστώνω συχνά πως οι ασθενείς αργούν να συνδέσουν το συναισθηματικό τους φορτίο με τα επίμονα σωματικά τους συμπτώματα.

Ποια είναι όμως η επίδραση του άγχους στο δέρμα;

Η σύνδεση μυαλού-σώματος

Στη σύγχρονη ιατρική, η αλληλεπίδραση αυτή μελετάται μέσω της Ψυχοδερματολογίας . Πρόκειται για έναν διεπιστημονικό κλάδο που αναγνωρίζει ότι το δέρμα και το κεντρικό νευρικό σύστημα έχουν κοινή εμβρυολογική προέλευση, καθιστώντας τα άρρηκτα συνδεδεμένα.

Οι εναλλαγές στη διάθεση επηρεάζουν σημαντικά το σώμα μας. Το άγχος, η κατάθλιψη και η ανησυχία μπορεί να προκαλούν θέματα στο δέρμα ή να επιδεινώνουν τα προβλήματα που ήδη υπάρχουν.⁴ Όταν νιώθουμε άγχος, το συμπαθητικό νευρικό σύστημα απελευθερώνει ορμόνες του στρες όπως η κορτιζόλη και η αδρεναλίνη σε όλο το σώμα. Η κορτιζόλη σχετίζεται με αυξημένη παραγωγή σμήγματος στους αδένες του δέρματος. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να κάνουν την εμφάνισή τους τα μαύρα στίγματα (φραγμένοι πόροι) και τα σπυράκια.¹ Το χρόνιο στρες οδηγεί σε αυξημένα επίπεδα αυτών των ορμονών και μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στο δέρμα.

Επιπλέον, τα διάφορα ψυχολογικά θέματα μπορεί να εντείνουν τη φλεγμονή. Όταν το σώμα μας αντιλαμβάνεται μια απειλή, το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά για να τη διαχειριστεί. Συνήθως, η φλεγμονώδης αντίδραση αποτελεί μέρος της φυσιολογικής άμυνας και αποκατάστασης του οργανισμού απέναντι σε μικρόβια και τραυματισμούς, όμως όταν το σώμα βρίσκεται υπό επίμονη πίεση μπορεί να εμφανιστεί δυσρρύθμιση της ανοσολογικής απόκρισης.³

Το άγχος μπορεί να συνδέεται με φλεγμονώδεις αντιδράσεις στο δέρμα και στο γαστρεντερικό σύστημα. Το άγχος επιδρά στην ισορροπία των βακτηρίων στο έντερο, πράγμα που μπορεί να συνδέεται με φλεγμονή. Η φλεγμονή μπορεί να εκδηλωθεί με θέματα στο δέρμα όπως η ακμή, το έκζεμα και η έξαρση της ψωρίασης. Οι άνθρωποι με χρόνιες φλεγμονώδεις παθήσεις του δέρματος όπως το έκζεμα, η ψωρίαση και η ροδόχρους ακμή είναι πιο ευαίσθητοι στις εξάρσεις σε περιόδους στρες.

Πώς το άγχος επηρεάζει το δέρμα;

Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους το στρες επηρεάζει το δέρμα:

Οι ορμόνες του στρες, όπως η κορτιζόλη, οδηγούν στην υπερπαραγωγή σμήγματος στους αδένες του δέρματος με αποτέλεσμα την επιδείνωση της ακμής.
Το άγχος επηρεάζει το ανοσοποιητικό μας σύστημα, με αποτέλεσμα το δέρμα να είναι πιο αντιδραστικό και ευαίσθητο και να εμφανίζει εξανθήματα και ερυθρότητα.
Το άγχος επιδεινώνει τις υπάρχουσες φλεγμονώδεις παθήσεις του δέρματος όπως το έκζεμα, η ψωρίαση και η ροδόχρους ακμή.
Το άγχος μάς κάνει να νιώθουμε νευρικοί ή ανήσυχοι, με αποτέλεσμα να πειράζουμε το δέρμα μας ή να το ξύνουμε και έτσι να εμφανίζεται ερυθρότητα ή σπυράκια.

Πώς εκδηλώνεται το άγχος στο δέρμα;

Οι σωματικές και δερματικές αντιδράσεις του στρες μπορεί να είναι πολύ έντονες. Υπάρχουν πολλά συμπτώματα του στρες που έχουν σχέση με το δέρμα. Σε περιόδους έντονου στρες, αρκετοί άνθρωποι μπορεί να παρατηρήσουν μεταβολές στο δέρμα, ιδίως όταν υπάρχει ήδη προϋπάρχουσα ευαισθησία.

1. Ακμή

Όταν ένα άτομο αντιμετωπίζει έντονο στρες, στο σώμα κυκλοφορούν συγκεκριμένες ορμόνες, όπως η κορτιζόλη. Αυτές οι ορμόνες κάνουν τους αδένες του δέρματος να παράγουν περισσότερα έλαια. Αυτή η επιπλέον ποσότητα ελαίου μπορεί να παγιδεύεται μέσα στους θύλακες των τριχών μαζί με βρωμιά και νεκρά κύτταρα και να οδηγεί στην εμφάνιση σπυριών.

2. Ψωρίαση

Αν ένα άτομο έχει ψωρίαση, τότε γνωρίζει ότι το στρες μπορεί να επιδεινώνει την κατάσταση. Η ψωρίαση είναι μια κατάσταση που οφείλεται στον έντονο πολλαπλασιασμό των δερματικών κυττάρων. Όταν αυτό συμβαίνει, τα κύτταρα σχηματίζουν ψωριασικές πλάκες, οι οποίες προκαλούν κνησμό και απολεπίζονται. Δυστυχώς, η φλεγμονή που οδηγεί στον αυξημένο πολλαπλασιασμό των κυττάρων του δέρματος μπορεί να γίνει πιο έντονη λόγω στρες, πράγμα που σημαίνει ότι οι άνθρωποι με ψωρίαση έχουν εξάρσεις σε περιόδους στρες.

3. Έκζεμα

Οι άνθρωποι με έκζεμα έχουν εξάρσεις ή επιδείνωση των συμπτωμάτων σε περιόδους στρες. Αυτό συμβαίνει επειδή το σώμα πιστεύει ότι είναι σε κίνδυνο, έτσι το ενδοκρινικό σύστημα αρχίζει να παράγει περισσότερη αδρεναλίνη και κορτιζόλη. Αυτές οι ορμόνες του στρες επηρεάζουν το ανοσοποιητικό σύστημα και μπορεί να ενισχύσουν τη φλεγμονώδη αντίδραση στο δέρμα. Αυτός είναι ένας φαύλος κύκλος. Το άγχος προκαλεί εξάρσεις στο έκζεμα, πράγμα που εντείνει το στρες, και ο κύκλος συνεχίζει.

4. Εξάνθημα

Το άγχος μπορεί να προκαλεί εξανθήματα στο σώμα, συνήθως κοκκινίλες στην κοιλιακή χώρα, στην πλάτη, στα χέρια και στο πρόσωπο. Το χρόνιο εξάνθημα μπορεί να οφείλεται στην απόκριση του ανοσοποιητικού, σε παράγοντες όπως η ζέστη, η υπερβολική άσκηση ή η κατανάλωση αλκοόλ, και έχει κόστος για το σώμα. Το άγχος μπορεί να προκαλεί εξάνθημα ή να επιδεινώνει το εξάνθημα.

5. Ροδόχρους ακμή

Το άγχος είναι ένας από τους πιο κοινούς παράγοντες που οδηγούν στην έξαρση της ροδόχρους ακμής. Η ροδόχρους ακμή μοιάζει με κοκκινίλα στην περιοχή της μύτης, στα μάγουλα και στο πιγούνι. Τα άτομα με ροδόχρους ακμή έχουν μεγαλύτερη ροή αίματος και εφίδρωση, από ό,τι οι άνθρωποι χωρίς αυτή, όταν εκτίθενται σε ζέστη ή σε στρες.

6. Κνησμός

Ο κνησμός ή η φαγούρα είναι μια δυσάρεστη αίσθηση που δημιουργεί έντονη ανάγκη για ξύσιμο. Η φαγούρα μπορεί να είναι σε ένα συγκεκριμένο σημείο του σώματος ή σε όλο το σώμα. Το ψυχολογικό άγχος επιδεινώνει τον κνησμό. Αυτό συμβαίνει επειδή το στρες ενεργοποιεί τις νευρικές ίνες και έτσι υπάρχει αυτή η δυσάρεστη αίσθηση της φαγούρας.

Πρακτικές υποστήριξης της υγείας του δέρματος

Υπάρχουν πρακτικές αυτοφροντίδας που μπορούν να υποστηρίξουν την καθημερινή φροντίδα του δέρματος σε περιόδους στρες:

Διατήρηση μιας ρουτίνας περιποίησης του δέρματος κάθε μέρα, ακόμη και τις ημέρες που νιώθουμε κουρασμένοι ή αγχωμένοι. Αν το άγχος μάς κάνει να νιώθουμε κούραση, ίσως να μην θέλουμε να πλύνουμε το πρόσωπό μας πριν ξαπλώσουμε για ύπνο. Αλλά είναι πολύ σημαντικό να έχουμε μια ρουτίνα, επειδή όταν παραμελούμε το δέρμα μας τότε επιδεινώνουμε κάθε ατέλεια.
Τακτική άσκηση. Η άσκηση μπορεί να υποστηρίξει τη διάθεση και τη συνολική ευεξία, στοιχεία που συχνά βοηθούν έμμεσα και στη φροντίδα του δέρματος.
Υγιεινή και ισορροπημένη διατροφή πλούσια σε φρέσκα φρούτα και λαχανικά. Οι υπερ-επεξεργασμένες τροφές και η αυξημένη πρόσληψη ζάχαρης έχουν συσχετιστεί με επιβάρυνση της γενικής φλεγμονώδους επιβάρυνσης σε ορισμένους ανθρώπους, χωρίς αυτό να ισχύει με τον ίδιο τρόπο για όλους.
Επαρκής ύπνος. Καλό είναι να δίνουμε στο σώμα μας τον χρόνο που έχει ανάγκη για ξεκούραση και επούλωση. Ο επαρκής ύπνος μπορεί να υποστηρίξει τη ρύθμιση της διάθεσης, την ενέργεια και τη γενική αποκατάσταση του οργανισμού.
Χρόνος για τον εαυτό μας. Είναι χρήσιμο να αφιερώνουμε χρόνο σε δραστηριότητες που μας χαλαρώνουν και μας ευχαριστούν, όπως το διάβασμα, η μουσική, η ήπια άσκηση, η ψυχοθεραπεία, ο διαλογισμός ή η γιόγκα, ανάλογα με τις ανάγκες και τις προτιμήσεις μας.

Ιατρική καθοδήγηση και δερματολογική φροντίδα

Όταν το άγχος συνδέεται με έντονες εξάρσεις στο δέρμα, μπορεί να χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση παράλληλα με τη διαχείριση του στρες. Ανάλογα με την κλινική εικόνα, ο δερματολόγος μπορεί να προτείνει κατάλληλες τοπικές ή άλλες παρεμβάσεις.

Αζελαϊκό οξύ: για τη διαχείριση της κοινής ή της ροδόχρου ακμής που μπορεί να επιδεινώνεται σε περιόδους στρες, ο ιατρός μπορεί να συστήσει κατάλληλο σκεύασμα με βάση το ιστορικό και την κλινική εικόνα. Η χρήση του μπορεί να συμβάλει στον έλεγχο φλεγμονωδών βλαβών της ακμής, σύμφωνα με την ιατρική αξιολόγηση.
Κορτικοστεροειδή: όταν το στρες συνδέεται με επιδείνωση φλεγμονωδών δερματοπαθειών, όπως το ατοπικό έκζεμα ή η ψωρίαση, ο ιατρός μπορεί να εξετάσει τη βραχυχρόνια χρήση κατάλληλης τοπικής αγωγής. Τα τοπικά κορτικοστεροειδή μπορεί να χρησιμοποιηθούν για βραχυχρόνια διαχείριση συμπτωμάτων, μόνο με ιατρική καθοδήγηση και κατάλληλη παρακολούθηση.
Τοπική αντιμικροβιακή αγωγή: σε ορισμένες περιπτώσεις, ο έντονος κνησμός και ο επαναλαμβανόμενος τραυματισμός του δέρματος από το ξύσιμο μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο δευτερογενούς επιμόλυνσης. Σε περιπτώσεις πιθανής δευτερογενούς επιμόλυνσης, ο ειδικός μπορεί να αξιολογήσει αν χρειάζεται τοπική αντιμικροβιακή αγωγή.

Προσοχή: η επιλογή, η δοσολογία και η ακριβής διάρκεια χρήσης αυτών των φαρμάκων πρέπει να καθορίζονται αποκλειστικά από τον θεράποντα ιατρό. Η αλόγιστη χρήση, ειδικά της κορτιζόνης και των αντιβιοτικών, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους όπως η λέπτυνση (ατροφία) του δέρματος και η μικροβιακή αντοχή.

Διαχείριση του άγχους

Αν το άγχος είναι έντονο και έχει αρνητικές επιδράσεις στην υγεία και στην ευεξία σας, το καλύτερο που μπορείτε να κάνετε είναι να μιλήσετε σε έναν έμπειρο ψυχοθεραπευτή. Είναι πολύ σημαντικό να έχετε κάποιον στο πλευρό σας που να κατανοεί τι ακριβώς νιώθετε. Η ψυχοθεραπεία θα σας βοηθήσει να διαχειριστείτε το άγχος σας ώστε να μην σας κατακλύζει.

Αν τα συμπτώματα επιμένουν, υποτροπιάζουν ή επηρεάζουν την καθημερινότητά σας, χρειάζεται αξιολόγηση από εναν εξειδικευμένο γιατρό.

Βιβλιογραφία

1.Chiu, A., et al. (2003). The Response of Skin Disease to Stress: Changes in the Severity of Acne Vulgaris as Affected by Examination Stress. Archives of Dermatology, 139(7), 897–900. [link]
2.American Academy of Dermatology Association, Feeling stressed? It can show in your skin, hair, and nails. [link]
3.Maarouf, M., et al. (2019). The impact of stress on epidermal barrier function: an evidence-based review. British Journal of Dermatology, 181(6), 1129-1137. [link]
4.Magin, P., et al. (2009). The relationship between psychiatric illnesses and skin disease: a longitudinal analysis of young Australian women. Archives of Dermatology, 145(8), 889-893. [link]