Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας

Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας

Στην σύγχρονη κλινική ψυχιατρική, ο όρος "ναρκισσισμός" περιγράφει ένα φάσμα συμπεριφορών, όμως η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας (ΝΔΠ) αποτελεί μια διακριτή και σοβαρή κλινική οντότητα.

Ενώ συχνά στην καθημερινότητα χρησιμοποιούμε τον όρο για να περιγράψουμε εγωκεντρικές συμπεριφορές, ως ψυχίατροι διαχωρίζουμε σαφώς τα διάφορα ναρκισσιστικά στοιχεία μιας προσωπικότητας από την διαταραχή προσωπικότητας, η οποία συνοδεύεται από σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητα και τις διαπροσωπικές σχέσεις του ατόμου.⁵ American Psychiatric Association. (2024). What Is Narcissistic Personality Disorder?  Είναι κρίσιμο να κατανοηθεί ότι η ψυχοπαθολογία δεν έγκειται στην ύπαρξη φιλοδοξίας ή αυτοπεποίθησης (υγιής ναρκισσισμός), αλλά σε μια άκαμπτη δυσπροσαρμοστικότητα, που είναι προφανής στην κλινική εξέταση.

Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (NPD) είναι ένα εξαιρετικά δυσλειτουργικό μοτίβο σκέψης και συμπεριφοράς που επηρεάζει δύο ή περισσότερες από τις ακόλουθες πτυχές:

• Την σκέψη
• Τα συναισθήματα
• Την αλληλεπίδραση με τους άλλους
• Τις παρορμητικές συμπεριφορές

Αυτό το μοτίβο σκέψης και συμπεριφοράς είναι άκαμπτο και επηρεάζει σημαντικά τη ζωή ενός ατόμου, έχοντας σοβαρές επιδράσεις στην προσωπική και επαγγελματική ζωή. Η έναρξη της διαταραχής τοποθετείται τυπικά στην πρώιμη ενήλικη ζωή, αν και ναρκισσιστικά στοιχεία μπορεί να είναι εμφανή νωρίτερα. Δεν είναι ένα προσωρινό πρόβλημα που προκαλείται από γεγονότα της ζωής, ούτε κομμάτι μιας άλλης ψυχικής διαταραχής.

Κριτήρια και διάγνωση

Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (ΝΠΔ) χαρακτηρίζεται από ένα διάχυτο μοτίβο μεγαλοπρέπειας, ανάγκης για θαυμασμό και έλλειψης ενσυναίσθησης, που αρχίζει νωρίς στην ενήλικη ζωή και είναι παρόν σε ποικίλα πλαίσια, όπως ορίζεται από τουλάχιστον πέντε από τα παρακάτω κριτήρια σύμφωνα με το DSM:¹ American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR of Mental Disorders. ⁹ Mayo Clinic. (2023, April 5). Narcissistic personality disorder - Diagnosis and treatment.

• Μια συντριπτικά μεγαλειώδης αίσθηση του εαυτού (π.χ. υπερβάλλει για επιτεύγματα και ταλέντα, αναμένει να αναγνωρίζεται ως ανώτερος χωρίς αντίστοιχα επιτεύγματα).
• Συνεχείς φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, εξουσίας και δύναμης, λαμπρότητας/ευφυΐας, ομορφιάς ή ιδανικού έρωτα.
• Πίστη ότι είναι “ξεχωριστός/ή” και ότι μόνο άτομα ή θεσμοί υψηλού κύρους μπορούν να τον/την κατανοήσουν ή με αυτούς πρέπει να συναναστρέφεται.
• Ζητά συνεχώς επιβεβαίωση και υπερβολικό θαυμασμό
• Αίσθηση δικαιώματος/ιδιαίτερης μεταχείρισης, έχει μη ρεαλιστικές προσδοκίες από τους άλλους και περιμένει να ικανοποιούν τις ανάγκες και τις επιθυμίες του
• Εκμεταλλεύεται τους άλλους για να πάρει αυτό που θέλει
• Έλλειψη ενσυναίσθησης και συμπόνιας προς τους άλλους
• Συχνά φθονεί τους άλλους ή πιστεύει ότι οι άλλοι τον/την φθονούν.
• Εμφανίζει αλαζονική, υπεροπτική συμπεριφορά ή στάση.

Σύμφωνα και με τα νεότερα κλινικά δεδομένα (AMPD, Alternative Model for Personality Disorders), η διάγνωση της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας δεν βασίζεται πλέον μόνο στην περιγραφή συμπεριφορών, αλλά επιβεβαιώνεται μέσα από τον συνδυασμό συγκεκριμένων παθολογικών χαρακτηριστικών (όπως η μεγαλομανία) και της βαθιάς έκπτωσης στη λειτουργικότητα της προσωπικότητας (ενσυναίσθηση, οικειότητα).² Sharp, C., et al. (2025). The validity, reliability and clinical utility of the Alternative DSM‐5 Model for Personality Disorders (AMPD) according to DSM‐5 revision criteria. World Psychiatry, 24(3), 319–340.

Συχνά η ΝΔΠ συνυπάρχει με άλλες διαταραχές, όπως τη χρήση ουσιών, κατάθλιψη και αγχώδεις διαταραχές.⁸ Stinson, F. S., et al. (2008). Prevalence, Correlates, Disability, and Comorbidity of DSM-IV Narcissistic Personality Disorder. The Journal of Clinical Psychiatry, 69(7), 1033–1045. ¹¹ Hasin, D. (2011). Personality Disorders and the 3-Year Course of Alcohol, Drug, and Nicotine Use Disorders. Archives of General Psychiatry, 68(11), 1158. Επιπλέον, μπορεί να συνυπάρχουν άλλα χαρακτηριστικά διαταραχών προσωπικότητας, όπως διαταραχές θυμού, παρορμητικότητας και προβλήματα σχέσεων και εργασιακής λειτουργικότητας που επιδεινώνουν την πρόγνωση αν δεν αντιμετωπιστούν συνολικά.

Στη διαφοροδιάγνωση θα πρέπει να συμπεριληφθούν η Διπολική διαταραχή, άλλες διαταραχές προσωπικότητας (Αντικοινωνική, Ιστριονική, Οριακή), η Ιδεοψυχαναγκαστική προσωπικότητα, και διαταραχές του αυτιστικού φάσματος.

Η κλινική μου εμπειρία

Στην 15ετή κλινική μου εμπειρία ως ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής, παρατηρώ ότι τα άτομα με Ναρκισσιστική Διαταραχή σπάνια αναζητούν βοήθεια για την ίδια τη φύση της διαταραχής. Συνήθως, το κίνητρο για θεραπεία προκύπτει από τις επιπλοκές της, όπως είναι η κατάθλιψη μετά από μια επαγγελματική αποτυχία ή ένας χωρισμός (το λεγόμενο "ναρκισσιστικό πλήγμα"). Αυτό το έλλειμμα επίγνωσης αποτελεί και τη μεγαλύτερη πρόκληση στη θεραπευτική διαδικασία,⁷ Caligor, E., et al. (2015). Narcissistic Personality Disorder: Diagnostic and Clinical Challenges. American Journal of Psychiatry, 172(5), 415–422. καθώς ο στόχος μας δεν είναι απλώς η μείωση της αλαζονείας, αλλά η κάλυψη του βαθύτατου συναισθηματικού κενού και της ανασφάλειας που κρύβεται πίσω από την φαινομενικά "τέλεια" εικόνα του εαυτού.

Τύποι ΝΔΠ

Η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας περιγράφει ένα διάχυτο μοτίβο μεγαλοπρέπειας, ανάγκης για θαυμασμό και μειωμένης ενσυναίσθησης, το οποίο μπορεί να εκδηλώνεται σε ένα φάσμα, από την πιο φανερή μορφή έως την πιο ευάλωτη και συγκαλυμμένη:

1. Φανερός/Μεγαλοπρεπής: υψηλή εξωστρέφεια, επίδειξη
2. Ευάλωτος/Συγκαλυμμένος: ευαισθησία στην κριτική, ντροπή, ανασφάλεια
3. Κοινοτικός (Communal) ναρκισσισμός: έχει μια αυτο-εικόνα ηθικής, αλτρουισμού με κρυφή την ανάγκη για θαυμασμό
4. Κακοήθης ναρκισσισμός: συνδυασμός ναρκισσιστικών και αντικοινωνικών χαρακτηριστικών.

Οι παραπάνω μορφές δεν αποτελούν μια επίσημη διάγνωση του DSM ή του ICD, αλλά κλινικές περιγραφές.⁷ Caligor, E., et al. (2015). Narcissistic Personality Disorder: Diagnostic and Clinical Challenges. American Journal of Psychiatry, 172(5), 415–422.

Ο παθολογικός ναρκισσισμός και ιδίως η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας είναι στο άκρο του ναρκισσισμού.¹⁰ Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological Narcissism and Narcissistic Personality Disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6(1), 421–446. Οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τα συναισθήματα των άλλων. Γενικά παρουσιάζουν έλλειμμα ενσυναίσθησης και δυσκολεύονται να μπουν στη θέση του άλλου. Αν και μερικοί άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας μπορεί να αναγνωρίζουν τα λάθη τους, σπάνια τα παραδέχονται, ενώ συχνά δυσκολεύονται να αναλάβουν την ευθύνη για αυτά. Αντιθέτως πιστεύουν ότι οι άλλοι θα προσαρμοστούν στις ανάγκες τους.

Ναρκισσιστική διαταραχή και σχέσεις

Οι σχέσεις με ένα άνθρωπο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι εξαιρετικά απαιτητικές και πολύπλοκες. Η σχέση (προσωπική ή φιλική) με ένα νάρκισσο τείνει να επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου λόγω της εγωιστικής και τοξικής συμπεριφοράς του. Μπορεί κάποιος να είναι γοητευτικός στην αρχή μιας σχέσης ή όταν μπορεί να χρειαστεί κάτι, αλλά είναι χειριστικοί άνθρωποι και επικριτικοί.

Οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας περιβάλλουν τον εαυτό τους με ανθρώπους που ενισχύουν το Eγώ τους. Πάντα θέλουν να έχουν περισσότερη εξουσία, καλύτερη κοινωνική κατάσταση και περισσότερο έλεγχο στους άλλους. Οι σχέσεις τους βασίζονται στο αν οι άλλοι είναι χρήσιμοι ή βελτιώνουν την εικόνα τους. Δεν είναι ασυνήθιστο να απομακρύνονται από ανθρώπους όταν πλέον δεν τους χρειάζονται για προσωπικό τους όφελος. Επειδή έχουν ανάγκη να νιώθουν ασφάλεια, οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας εκμεταλλεύονται τους συνεργάτες, τους συναδέλφους και όσους νομίζουν ότι είναι φίλοι τους μέσω ενός κύκλου επιβεβαίωσης και απόρριψης.

Συμπόνια

Οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας προσποιούνται ότι ενδιαφέρονται για τους άλλους. Η συμπόνια είναι ένας τρόπος να ενισχύσουν την εικόνα του "καλού" ατόμου στα μάτια των άλλων.

Οι άνθρωποι με υγιή ναρκισσισμό θέλουν ειλικρινά να βοηθούν τους άλλους. Μιλούν για τις φιλανθρωπικές τους δράσεις, ώστε να βρουν περισσότερη υποστήριξη για κάποιον που έχει ανάγκη. Η συμπόνια τους είναι ανιδιοτελής και δεν έχει σκοπό να λάβουν θαυμασμό ή την προσοχή.

Σχέση με την επιτυχία και την αποτυχία

Οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας τονίζουν τα επιτεύγματά τους και υπερεκτιμούν τις ικανότητές τους. Δεν είναι ασυνήθιστο για αυτούς να παίρνουν τα εύσημα για την δουλειά των άλλων. Αν δεν μπορούν να εντυπωσιάσουν με όσα κάνουν, θα προσπαθήσουν να δώσουν έμφαση σε αυτά που δεν κάνουν οι άλλοι. Δεν είναι πρόθυμοι να μιλήσουν για τα λάθη και τις αποτυχίες τους γιατί φοβούνται ότι αυτό θα έχει αρνητική επίδραση στη γνώμη των άλλων για αυτούς.

Όταν οι άνθρωποι με ναρκισσισμό μιλούν για τα επιτεύγματά τους, το κάνουν με περηφάνια και ταπεινότητα. Σε αντίθεση με τους ανθρώπους με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, δεν έχουν ανάγκη να συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους άλλους. Αναγνωρίζουν τα επιτεύγματα των άλλων και μοιράζονται τις αποτυχίες και τα λάθη τους. Κατανοούν ότι τα λάθη είναι ανθρώπινα και μιλούν για τις ατέλειές τους χωρίς να υποτιμούν την αξία τους.

Αντίδραση στην κριτική

Οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι υπερευαίσθητοι στην κριτική και αντιδρούν υπερβολικά σε αυτή. Δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεων τους ή των συμπεριφορών τους. Κατηγορούν εύκολα τους άλλους για τα λάθη τους.

Οι άνθρωποι με ναρκισσισμό δεν νιώθουν άνετα με την κριτική ή τις διαφωνίες και προσπαθούν να τα αποφύγουν. Αν όμως κάνουν λάθος είναι πρόθυμοι να κάνουν υγιή διάλογο. Αναλαμβάνουν την ευθύνη για τα λάθη τους και θέλουν να κάνουν αλλαγές στην στάση και στη συμπεριφορά τους. Ζητούν συγνώμη χωρίς να νιώθουν ότι υποτιμούν τον εαυτό τους.

Ναρκισσιστική διαταραχή ή ναρκισσισμός;

Οι άνθρωποι με ναρκισσισμό έχουν στιγμές ναρκισσιστικής συμπεριφοράς. Ο καθένας μπορεί να γίνει εγωιστής κάποιες φορές. Ο καθένας μπορεί να τονίσει τα επιτεύγματά του, να μην αναλάβει τις ευθύνες που του αναλογούν ή να φερθεί άσχημα. Αυτά δεν κρατούν πολύ στους ανθρώπους με φυσιολογικό ναρκισσισμό, συνειδητοποιούν τα λάθη τους και δουλεύουν για να επουλώσουν τις σχέσεις και να προχωρήσουν. Δεν ντρέπονται να ζητήσουν βοήθεια από φίλους ή από έναν ψυχοθεραπευτή αν το έχουν ανάγκη.

Οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας ασχολούνται συνεχώς με τον εαυτό τους. Φοβούνται ότι κάποιος άλλος μπορεί να είναι καλύτερος και απαξιώνουν πάντα όλους τους άλλους. Η ανάγκη τους για θαυμασμό είναι ακόρεστη, δεν καλύπτεται ποτέ. Ούτε αναγνωρίζουν ότι έχουν κάποιο πρόβλημα ή πιστεύουν ότι τα προβλήματα στις σχέσεις τους οφείλονται στα λάθη των άλλων.

Μπορείτε εσείς (ή κάποιος δικός σας), να κάνετε το online ΤΕΣΤ ναρκισσισμού αν αναρρωτιέστε για το αν εμφανίζετε έντονα στοιχεία ναρκισσισμού.

Αιτίες

Η αιτιολογία της ΝΔΠ είναι πολυπαραγοντική, συμμετέχουν η γενετική προδιάθεση και οι περιβαλλοντικές επιδράσεις (σύμφωνα με το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο).⁴ Nenadić, I., et al. (2021). Narcissistic personality traits and prefrontal brain structure. Scientific Reports, 11(1). Έρευνες δείχνουν ότι η κληρονομικότητα μπορεί να ευθύνεται για σημαντικό ποσοστό της διακύμανσης των ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών.⁶ Winsper, C., et al. (2019). The prevalence of personality disorders in the community: a global systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 216(2), 69–78.

Οι εμπειρίες της πρώιμης παιδικής ηλικίας παίζουν και αυτές ρόλο στην εμφάνιση της διαταραχής και περιλαμβάνουν:

• Κακοποίηση ή ψυχικό τραύμα
• Έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος
• Υπερπροστασία από τους γονείς
• Αναξιοπιστία των γονέων

Θεραπευτική αντιμετώπιση

Η θεραπεία της ΝΔΠ είναι κατά κύριο λόγο ψυχοθεραπευτική. Φαρμακευτική αγωγή χορηγείται συνήθως για την αντιμετώπιση ψυχοπαθολογίας που τυχόν συνυπάρχει (π.χ. άγχος, κατάθλιψη, χρήση ουσιών) και όχι για τη διαταραχή αυτή καθαυτή. Οι θεραπείες που έχουν δείξει τα καλύτερα αποτελέσματα κλινικά περιλαμβάνουν:³ Klein, J. P., et al. (2023). How should narcissism be treated best? The Lancet Psychiatry, 10(12), 914–916.

• Θεραπεία σχημάτων (Schema Therapy)
• Ψυχοθεραπεία εστιασμένη στη μεταβίβαση (Transference-Focused Psychotherapy, TFP)
• Ψυχοθεραπεία με Βάση την Νοητικοποίηση (Mentalization-Based Therapy, MBT)

Η ψυχοθεραπεία βοηθά τους ανθρώπους με αυτή τη διαταραχή να μάθουν να επικοινωνούν καλύτερα με τους άλλους ώστε οι σχέσεις τους να είναι ισχυρές και ανταποδοτικές. Η θετική αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους μπορεί να βελτιώσει πολλές πτυχές της ζωής τους.

Τα θεραπευτικά αποτελέσματα εξαρτώνται από την βαρύτητα της περίπτωσης.

Η ψυχοθεραπεία βοηθά στα εξής :

• βελτίωση στις σχέσεις με τους συνεργάτες
• διατήρηση των προσωπικών σχέσεων
• αναγνώριση των ικανοτήτων ώστε να δημιουργηθεί αντοχή την κριτική
• κατανόηση και διαχείριση των συναισθημάτων
• διαχείριση των θεμάτων αυτοεκτίμησης
• δημιουργία ρεαλιστικών στόχων

Καθώς τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας είναι δύσκολο να αλλάξουν, χρειάζεται αρκετός χρόνος (ειδικής) ψυχοθεραπείας ώστε να υπάρξει βελτίωση. Είναι πολύ σημαντικό να είστε δεσμευμένοι στην θεραπεία.

Μπορείτε να αλλάξετε και κάποιες συνήθειες στην καθημερινότητά που θα σας βοηθήσουν:

• αποφύγετε το αλκοόλ και όλα όσα σας προκαλούν αρνητικές συμπεριφορές.
• κάντε άσκηση τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα ώστε να ενισχύσετε τη διάθεσή σας.
• δεσμευτείτε σε τεχνικές χαλάρωσης, όπως η γιόγκα και ο διαλογισμός για να μειώσετε το άγχος και την ανησυχία.

Συχνές ερωτήσεις (FAQ)

Βιβλιογραφία

1. ↸1.American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR of Mental Disorders. [DSM-5-TR]
2. ↸2.Sharp, C., et al. (2025). The validity, reliability and clinical utility of the Alternative DSM‐5 Model for Personality Disorders (AMPD) according to DSM‐5 revision criteria. World Psychiatry, 24(3), 319–340. [AMPD Model Clinical Validity]
3. ↸3.Klein, J. P., et al. (2023). How should narcissism be treated best? The Lancet Psychiatry, 10(12), 914–916. [Narcissism treatment]
4. ↸4.Nenadić, I., et al. (2021). Narcissistic personality traits and prefrontal brain structure. Scientific Reports, 11(1). [Narcissistic personality traits]
5. ↸5.American Psychiatric Association. (2024). What Is Narcissistic Personality Disorder? [APA Official NPD Definition]
6. ↸6.Winsper, C., et al. (2019). The prevalence of personality disorders in the community: a global systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 216(2), 69–78. [Prevalence of NPD]
7. ↸7.Caligor, E., et al. (2015). Narcissistic Personality Disorder: Diagnostic and Clinical Challenges. American Journal of Psychiatry, 172(5), 415–422. [NDP diagnostic challenges]
8. ↸8.Stinson, F. S., et al. (2008). Prevalence, Correlates, Disability, and Comorbidity of DSM-IV Narcissistic Personality Disorder. The Journal of Clinical Psychiatry, 69(7), 1033–1045. [Narcissistic Personality Disorder.]
9. ↸9.Mayo Clinic. (2023, April 5). Narcissistic personality disorder - Diagnosis and treatment. [Mayo Clinic Diagnostic Consensus]
10. ↸10.Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological Narcissism and Narcissistic Personality Disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6(1), 421–446. [Pathological Narcissism Clinical Review]
11. ↸11.Hasin, D. (2011). Personality Disorders and the 3-Year Course of Alcohol, Drug, and Nicotine Use Disorders. Archives of General Psychiatry, 68(11), 1158. [NPD and Substance Use Comorbidity]