Πώς «ξεπέρασα» την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD)

Ένα πραγματικό παράδειγμα και πρακτικά βήματα

Γύρω μας υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που καθημερινά δίνουν τη δική τους μάχη με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (ΙΨΔ). Αυτή η μάχη συνήθως διαρκεί μια ζωή. Οι συγκεκριμένοι άνθρωποι έχουν παρεισφρέουσες σκέψεις  (ιδεοληψίες) που μπορεί να είναι πολύ έντονες. Στην κλινική μου εμπειρία ως ψυχίατρος, βλέπω συχνά ανθρώπους που τους απασχολεί υπερβολικά η καθαριότητα και η οργάνωση. Ωστόσο, η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή δεν είναι μόνο αυτό.

Παρακάτω θα δούμε ένα κλινικό παράδειγμα για το πώς μια θεραπευόμενη κατάφερε να μειώσει σημαντικά τα συμπτώματα και ουσιαστικά να ξεπεράσει την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, με ψυχοθεραπεία και συστηματική εξάσκηση.

Οι παρεισφρέουσες σκέψεις ξεκίνησαν με άσχημες σκέψεις για τους αγαπημένους της. Αυτές οι σκέψεις είχαν καταστρέψει τη ζωή της σε πολλές πτυχές. Πριν από μερικά χρόνια ξεκίνησε ψυχοθεραπεία και πλέον δεν επιτρέπει σε αυτές τις σκέψεις να παρεμβαίνουν στη ζωή της. Ποια είναι όμως τα βήματα που έκανε;

Αρχικά, πρέπει να πούμε ότι οι ιδεοληψίες είναι δύσκολες στην αντιμετώπιση επειδή συχνά αφορούν θέματα που αγαπάμε και πιστεύουμε. Είναι πολύ επώδυνο να έχει κάποιος άσχημες σκέψεις για κάποιον που αγαπά περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στον κόσμο. Κάποιοι άνθρωποι πιστεύουν ότι είναι απαίσια άτομα και αποτελούν κίνδυνο για την κοινωνία. Στην πραγματικότητα, αυτές οι σκέψεις είναι παρεισφρέουσες και ανεπιθύμητες, προκαλούν αναστάτωση, πόνο και ενοχές. Και παρόλο που οι ενοχές είναι ανεπιθύμητες, οι περισσότεροι άνθρωποι τις νιώθουν επειδή γνωρίζουν ότι ποτέ δεν θα έκαναν κακό σε κανένα ή δεν θα πλήγωναν τα συναισθήματα του. Οι σκέψεις αυτές τους κάνουν να νιώθουν φρικτά άτομα. Όμως κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Πώς μπορώ να διαχειριστώ τις ιδεοληψίες;

Η θεραπευόμενη, για να αρχίσει να διαχειρίζεται τις ιδεοληψίες, προσπάθησε να τις δει όπως είναι: ένα σύμπτωμα της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής (ΙΨΔ). Είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος προσπαθεί να επεξεργαστεί συγκεκριμένα πράγματα στη ζωή μας. Για την συγκεκριμένη θεραπευόμενη, οι ιδεοληψίες έκαναν την εμφάνισή τους όταν δεν είχε τον έλεγχο στη ζωή της. Ο καθένας μας έχει παρεισφρέουσες σκέψεις, αλλά όσοι υποφέρουν από OCD μηρυκάζουν τις συγκεκριμένες σκέψεις.

Στην κλινική πράξη, παρατηρούμε ότι η μεγαλύτερη ανακούφιση έρχεται όταν ο θεραπευόμενος σταματήσει να παλεύει κατά της σκέψης και αρχίσει να αλλάζει τη στάση του απέναντί της.

Αυτοβοήθεια και ΙΨΔ

Το πρώτο βήμα για να αρχίσει κανείς να διαχειρίζεται την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή είναι να κατανοήσει ότι οι ιδεοληψίες δεν αποτελούν συνειδητές σκέψεις. Δεν θέλουμε αυτές τις σκέψεις, δεν μας αντιπροσωπεύουν, δεν είναι αληθινές, δεν είναι σύντονες με το Εγώ μας (με την προσωπικότητά μας). Η θεραπευόμενη όταν συνειδητοποίησε ότι οι σκέψεις δεν ήταν κάτι που προκαλούσε η ίδια, ότι δεν την αντιπροσώπευαν, αυτό τη βοήθησε να διαχειρίζεται καλύτερα τις ενοχές.

Αυτές οι σκέψεις έχουν τόση δύναμη λόγω των ενοχών και της ντροπής που προκαλούν. Αυτό το πρώτο βήμα είναι και το πιο δύσκολο. Η θεραπευόμενη είχε πείσει τον εαυτό της ότι αξίζει τις ενοχές και τον πόνο, μέχρι που κατάλαβε ότι η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή είναι μια νόσος. Αν κάποιος έχει ένα πρόβλημα υγείας όπως το άσθμα, τον κατηγορούμε όταν έχει συμπτώματα όπως ο βήχας; Φυσικά και όχι. Αυτά τα συμπτώματα είναι κομμάτι της νόσου που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Γιατί λοιπόν έπρεπε να αυτομαστιγώνει τον εαυτό της για τα συμπτώματα μιας διαταραχής; Δεν έπρεπε να το κάνει! Συνειδητοποίησε ότι αυτές οι σκέψεις δεν ήταν δικό της λάθος και άρχισε σταδιακά να προχωρά στα επόμενα βήματα.

Το επόμενο βήμα ήταν να απομακρύνει τις ενοχές και το άγχος από τις σκέψεις της. Ποτέ δεν είχε σκεφτεί ότι αυτό ήταν δυνατό, αλλά από τη στιγμή που κατανόησε ότι το συνειδητό μυαλό δεν παράγει αυτές τις σκέψεις, ήταν πιο εύκολο να μην νιώθει άσχημα για αυτό. Όταν κατάφερε σε έναν βαθμό να απομακρύνει τις ενοχές, αυτές άρχισαν να μειώνονται. Φυσικά, αυτό δεν είναι μια εύκολη διαδικασία, χρειάζεται χρόνο και ενέργεια, αλλά αξίζει τον κόπο.

Ακόμη και σήμερα μπορεί να έχει κάποιες φορές παρεισφρέουσες σκέψεις, αλλά έχει μάθει να μην τις τροφοδοτεί και να μην μπαίνει στο επικίνδυνο μονοπάτι του μηρυκασμού. Χρειάζεται αυτογνωσία για να μπορέσει να κατανοήσει ένα άτομο ότι αυτές οι σκέψεις δεν είναι δικό του λάθος. Καλό είναι να έχετε στο μυαλό σας ότι οι σκέψεις είναι απλά συμπτώματα και δεν είναι ανάγκη να τους δίνετε προσοχή.

Παρακάτω βλέπετε μια χρήσιμη λίστα με όλα όσα μπορούν να βοηθήσουν ένα άτομο με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή:

1. Προσπαθήστε να αγνοείτε όλες τις ιδεοληψίες, μην τις αναλύετε, μην αμφιβάλλετε ή μην τις αμφισβητείτε. Απλά παρατηρήστε και αγνοείστε τις, μην ασχολείστε καθόλου μαζί τους. Αυτός είναι ένας πρακτικός τρόπος για να βοηθήσετε τον εαυτό σας να μην “κολλάει” στις σκέψεις.
2. Πάντα να περιμένετε το απροσδόκητο. Μια παρεισφρέουσα σκέψη μπορεί να κάνει την εμφάνισή της οποιαδήποτε στιγμή. Μην σας εκπλήσσει το γεγονός όταν κάνουν την εμφάνισή τους παλιές και νέες σκέψεις. Καλό είναι να χρησιμοποιείτε τα εργαλεία που έχετε μάθει στην ψυχοθεραπεία. Επίσης, αν μια νέα σκέψη κάνει την εμφάνισή της είναι σημαντικό να την περιγράψετε στον ψυχοθεραπευτή σας, για να βγάλετε από μέσα σας την ανησυχία και τη ντροπή.
3. Μην μπαίνετε σε διαδικασίες εξουδετέρωσης των σκέψεων (ψυχαναγκασμούς). Το να προσπαθείτε να “ξορκήσετε” ή να αντιρροπήσετε αυτές τις σκέψεις με διαδικασίες και ιεροτελεστίες (ψυχαναγκασμός) μπορεί να σας προσφέρει μία προσωρινή ανακούφιση, αλλά μακροπρόθεσμα συχνά διατηρεί ή και ενισχύει τον φαύλο κύκλο των ιδεοληψιών/καταναγκασμών.
4. Μην σπαταλάτε χρόνο προσπαθώντας να "διώξετε" τις ιδεοληψίες. Οι μελέτες έχουν αποδείξει το φαινόμενο της "ειρωνικής διαδικασίας", δηλαδή όσο περισσότερο προσπαθείτε να μην σκεφτείτε κάτι, τόσο πιο έντονα επανέρχεται.⁴ Wegner, D. M., et al. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13. Η λύση δεν είναι η καταστολή, αλλά η μη ενασχόληση. Αυτό το φαινόμενο πιο απλά το ονομάζουμε "το παράδοξο του ροζ ελέφαντα". Αν δηλαδή σας πω "μην σκεφτείτε έναν ροζ ελέφαντα", το μυαλό σας θα κάνει ακριβώς αυτό. Το ίδιο συμβαίνει με τις ενοχλητικές ιδεοληψίες.
5. Αποφύγετε τη νοοτροπία "άσπρου-μαύρου" ή του "όλα ή τίποτα". Δεν χρειάζεται κάθε μικρό λάθος να το εκλαμβάνετε ως πλήρη αποτυχία. Αν υποκύψετε σε έναν καταναγκασμό, μπορείτε την επόμενη φορά να αγνοήσετε την ιδεοληψία. Πάντα υπάρχει μια ευκαιρία να αλλάξετε τα πράγματα. Είναι φυσιολογικό να κάνετε λάθη όταν μαθαίνετε νέες δεξιότητες, ειδικά στην ψυχοθεραπεία. Συμβαίνει σε όλους. Αποδεχτείτε το. Ακόμη και αν υπάρχει ένα πισωγύρισμα, μην το αφήνετε να σας καταβάλει. Μια καθυστέρηση δεν είναι μια υποτροπή. Αυτό σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να ξεκινήσετε από την αρχή.

Τι άλλο μπορεί να με βοηθήσει;

Σίγουρα, η διαχείριση των συμπτωμάτων της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής (ΙΨΔ) είναι μια πρόκληση. Ωστόσο, με στόχο την αυτοβοήθεια στην ΙΨΔ, μπορείτε να έχετε στο μυαλό σας τα εξής:

• Η διαχείριση των συμπτωμάτων είναι αποκλειστικά δική σας ευθύνη. Μην περιμένετε από τους άλλους να σας πιέσουν ή να σας παρακινήσουν. Δεν θα είναι πάντα εκεί όταν τους χρειάζεστε, αλλά εσείς θα είστε πάντα εκεί για τον εαυτό σας.
• Δεν χρειάζεται να έχετε ανυπομονησία για την πρόοδό σας. Ο καθένας πάει με το δικό του ρυθμό. Για αυτό δώστε σημασία στη δική σας εξέλιξη.
• Όταν έχετε την επιλογή, συχνά βοηθά να πηγαίνετε προς το φόβο σας με μικρά, ασφαλή βήματα (αντί να αποφεύγετε συνεχώς). Ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να μειωθεί ένας φόβος είναι η σταδιακή, ασφαλής αντιμετώπισή του (ιδανικά με καθοδήγηση ειδικού). Δεν είναι πάντα εύκολο, αλλά συχνά βοηθά να τις αντιμετωπίζετε με διαφορετικό τρόπο (π.χ. να τις συζητήσετε με ειδικό), αντί να τις αποφεύγετε ή να παλεύετε μαζί τους.
• Αν ο ψυχοθεραπευτής σας αναθέσει μια άσκηση που δεν νιώθετε έτοιμοι να την κάνετε, μπορείτε να μιλήσετε μαζί του για αυτό. Στην ψυχοθεραπευτική σχέση, ο θεραπευόμενος πρέπει να μιλάει και να λέει όσα θέλει στην ψυχοθεραπεία. Ο στόχος είναι να αποκτήσετε αντοχή στο άγχος και να μην σας κατακλύζει. Από την άλλη πλευρά, δεν χρειάζεται να φοβάστε να πιέσετε τον εαυτό σας λίγο παραπάνω.
• Μην περιμένετε την "κατάλληλη στιγμή" για να κάνετε τις ασκήσεις στο σπίτι. Η αναβλητικότητα είναι ένα χαρακτηριστικό πολλών ανθρώπων με OCD, για αυτό καλό είναι να κάνετε τις εργασίες σας την ίδια μέρα. Διαφορετικά ποτέ δεν θα βρείτε την τέλεια στιγμή.
• Μην παρασύρεστε από την τελειομανία. Η τελειομανία μπορεί να είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό των ανθρώπων με OCD. Η διαταραχή είναι αυτή που σας λέει ότι αν δεν κάνετε τέλεια την εργασία σας, μπορεί να μην βελτιωθείτε όσο θα θέλατε. Αν όμως θέλετε να κάνετε τα πάντα τέλεια, ρισκάρετε να δημιουργήσετε έναν ακόμη καταναγκασμό.
• Οι εργασίες για το σπίτι χρειάζεται να σας προκαλούν ένα διαχειρίσιμο επίπεδο ανησυχίας. Αν η έκθεση στις εργασίες δεν σας προκαλεί καθόλου στρες, τότε είναι πιθανό να μην είναι τόσο χρήσιμες όσο θα μπορούσαν. Είναι σημαντικό, να δοκιμάσετε να κάνετε τις εργασίες τουλάχιστον μια εβδομάδα πριν ώστε να δείτε την πραγματική τους επίδραση.

Τι χρειάζεται να έχω πάντα στο μυαλό μου;

1. Οι ιδεοληψίες δεν είσαστε εσείς, δεν σας χαρακτηρίζουν ως άνθρωπο! Είναι μια "παραφωνία" του μυαλού.
2. Ιδεοληψίες έχουν όλοι οι άνθρωποι, ωστόσο ο βαθμός στον οποίο εμφανίζονται είναι που κάνει τη διαφορά. Μπορεί να έχετε ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (μπορείτε να κάνετε το τεστ ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής για μια πρώτη εκτίμηση). Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να έχετε ανάγκη φαρμακευτική αγωγή για να ελεγχθούν οι ιδεοληψίες.
3. Στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, το ουσιαστικό πρόβλημα δεν είναι οι σκέψεις (ιδεοληψίες), αλλά ο τρόπος που απαντάμε σε αυτές (π.χ. οι καταναγκασμοί), οι οποίοι τρώνε χρόνο από τη ζωή σας. Αν πιστεύετε ότι η ανησυχία είναι το πρόβλημα, τότε είναι πιθανό να ενισχυθούν οι καταναγκασμοί ως τρόπος “ανακούφισης”, κάτι που συχνά αυξάνει το στρες. Αν αναγνωρίσετε ότι οι καταναγκασμοί είναι το πρόβλημα, η σταδιακή μείωσή τους μπορεί να βοηθήσει ώστε το άγχος σταδιακά να μειώνεται.
4. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζετε τις επιτυχίες σας και τις προσπάθειές σας. Έτσι θα έχετε κίνητρο να συνεχίσετε. Πολλές φορές η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή είναι παράδοξη. Τα πράγματα που θα έπρεπε να σας κάνουν να νιώθετε καλύτερα σας κάνουν να νιώθετε χειρότερα και το αντίστροφο.
5. Η αποφυγή των καταστάσεων που προκαλούν φόβο (π.χ. αποφυγή αγγίγματος πόμολων) ενισχύει την διαταραχή. Αυτό συμβαίνει γιατί έτσι ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι μόνο αν αποφύγει καταστάσεις, ηρεμεί. Η θεραπεία στοχεύει στο να σπάσει αυτός ο κύκλος μάθησης.

Θεραπευτικές επιλογές για την ΙΨΔ

Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή μπορεί να ελέγχει τη ζωή ενός ανθρώπου. Μπορεί να είναι μια συνεχής ενοχλητική φωνή στο κεφάλι, ή και να ελέγχει τις πράξεις ενός ατόμου. Είναι δύσκολο κάποιος να σταματήσει αυτές τις αρνητικές σκέψεις. Και τελικά η προσπάθεια καταπίεσης αυτών των σκέψεων οδηγεί σε περισσότερες ιδεοληψίες. Αυτά που μπορεί να σας βοηθούν είναι:

1. 1. Διαλογισμός/αναπνοές: σε αρκετούς ανθρώπους μπορούν να βοηθήσουν στη ρύθμιση της έντασης και του στρες (βέβαια δεν “εξαλείφουν” από μόνες τους την ΙΨΔ).
   2. Θετικές δηλώσεις: στη διάρκεια του διαλογισμού μπορείτε να προσθέσετε μερικές θετικές δηλώσεις.
   3. Παύση: αυτό είναι πολύ σημαντικό σημείο. Όταν μια ιδεοληψία έρχεται στο μυαλό σας, μπορεί να βοηθήσει να κάνετε μια παύση και να μην αντιδράσετε αυτόματα με μια καταναγκαστική συμπεριφορά. Η παύση μερικές φορές συμβάλλει στη διακοπή αυτού του φαύλου κύκλου.
   4. Σταδιακή αντιμετώπιση του φόβου: αυτό είναι δύσκολο βήμα, αλλά σε αρκετούς ανθρώπους μπορεί να βοηθήσει όταν γίνεται με δομή και ασφάλεια (π.χ. στο πλαίσιο ERP). Κάθε ιδεοληψία κρύβει πίσω της ένα φόβο. Συνήθως ο φόβος είναι ότι κάτι τρομερό μπορεί να συμβεί. Όσο δύσκολο και αν ακούγεται, επιτρέψτε να βιώσετε το φόβο, επιτρέψτε να εκτεθείτε σταδιακά σε αυτόν. Αυτό αυξάνει το στρες αρχικά και μπορεί να νιώσετε άσχημα παροδικά, αλλά με την επανάληψη ο φόβος συχνά μειώνεται και η “δύναμη” της ιδεοληψίας μπορεί να εξασθενήσει μακροπρόθεσμα.
   5. Μείωση του άγχους: η ΙΨΔ συχνά συνδέεται με υψηλά επίπεδα άγχους, για αυτό είναι χρήσιμο να δουλέψετε και σε δεξιότητες αυτορύθμισης του στρες (οδηγός αυτοβοήθειας ΙΨΔ) παράλληλα με στοχευμένη θεραπεία.
   6. Δέσμευση και επιμονή: η ΙΨΔ δεν είναι θέμα “αδυναμίας χαρακτήρα”. Αυτό που πραγματικά χρειάζεται είναι δέσμευση στη θεραπευτική διαδικασία και συνέπεια στην εξάσκηση (π.χ. στις ασκήσεις έκθεσης/ERP), ακόμη και όταν υπάρχει δυσφορία.¹ Simpson, H. B., et al. (2008). A Randomized, Controlled Trial of Cognitive-Behavioral Therapy for Augmenting Pharmacotherapy in Obsessive-Compulsive Disorder. American Journal of Psychiatry, 165(5), 621–630. Η "νίκη" απέναντι στην ΙΨΔ δεν έρχεται από το πόσο προσπαθείτε να διώξετε τις παρεισφρέουσες σκέψεις, αλλά από το πόσο σταθερά ακολουθείτε τη θεραπεία σας.

Αν τα συμπτώματα είναι έντονα (π.χ. αφιερώνεται πολύς χρόνος σε ιδεοληψίες/ψυχαναγκασμούς ή υπάρχει  έκπτωση στη λειτουργικότητα), είναι σημαντικό να γίνει αξιολόγηση από ψυχίατρο. Οι διεθνείς οδηγίες (όπως του NICE)⁵ NICE. (2005). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment. Clinical guideline CG31. προτείνουν θεραπεία ανάλογα με τη λειτουργικότητα: σε ήπια συμπτώματα προηγείται η ψυχοθεραπεία, ενώ σε σοβαρή έκπτωση λειτουργικότητας προτείνεται άμεσα ο συνδυασμός ψυχοθεραπείας με φαρμακευτική αγωγή ως μέρος ενός συνολικού πλάνου θεραπείας.² Reid, J. E., et al. (2021). Cognitive behavioural therapy with exposure and response prevention in the treatment of obsessive-compulsive disorder: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Comprehensive Psychiatry, 106, 152223.

Συχνά υπενθυμίζω στους ασθενείς μου ότι η θεραπεία δεν είναι ευθεία γραμμή. Θα υπάρξουν δύσκολες μέρες. Η "νίκη" δεν είναι η πλήρης εξάλειψη των ιδεοληψιών, αλλά η ικανότητα να λειτουργείτε στην καθημερινότητα και να χαίρεστε τη ζωή, παρά την παρουσία τους.

Ψυχοθεραπεία και ΙΨΔ

Εκτός από τις προσπάθειες αυτοβοήθειας, για πολλούς ανθρώπους είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να ξεκινήσουν ψυχοθεραπεία, ώστε να έχουν εξατομικευμένο πλάνο για τη διαχείριση των συμπτωμάτων και του άγχους. Πρόσφατες μετα-αναλύσεις επιβεβαιώνουν ότι η ψυχοθεραπεία με έμφαση στην ERP είναι η πιο αποτελεσματική ψυχοθεραπευτική παρέμβαση, συχνά ισοδύναμη με τη φαρμακευτική αγωγή σε ήπιες ή μέτριες περιπτώσεις.³ Skapinakis, P., et al. (2016). Pharmacological and psychotherapeutic interventions for management of obsessive-compulsive disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 3(8), 730-739.

Να θυμάστε ότι υπάρχει διαθέσιμη βοήθεια και εναλλακτικές επιλογές για να μην μένετε φυλακισμένοι στις σκέψεις σας.

Πότε πρέπει να αναζητήσετε άμεσα βοήθεια;

Αν και η αυτοβοήθεια είναι πολύτιμη, πρέπει να επικοινωνήσετε άμεσα με ψυχίατρο εάν:

• Οι ιδεοληψίες αφορούν έντονες σκέψεις του να κάνετε κακό στον εαυτό σας ή σε άλλους. Αν νιώθετε ότι υπάρχει άμεσος κίνδυνος, καλέστε το 166 ή πηγαίνετε στο κοντινότερο νοσοκομείο.
• Αφιερώνετε περισσότερο από 1 ώρα την ημέρα στους ψυχαναγκασμούς.
• Η λειτουργικότητά σας στην καθημερινότητα (πχ εργασία, σχέσεις, ύπνος) έχει επηρεαστεί σοβαρά.
• Νιώθετε έντονη απελπισία ή κατάθλιψη.

Συχνές ερωτήσεις (FAQ)

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Simpson, H. B., et al. (2008). A Randomized, Controlled Trial of Cognitive-Behavioral Therapy for Augmenting Pharmacotherapy in Obsessive-Compulsive Disorder. American Journal of Psychiatry, 165(5), 621–630. [CBT for OCD]
2. ↸2.Reid, J. E., et al. (2021). Cognitive behavioural therapy with exposure and response prevention in the treatment of obsessive-compulsive disorder: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Comprehensive Psychiatry, 106, 152223. [ERP therapy for OCD]
3. ↸3.Skapinakis, P., et al. (2016). Pharmacological and psychotherapeutic interventions for management of obsessive-compulsive disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 3(8), 730-739. [Therapeutic interventions for OCD]
4. ↸4.Wegner, D. M., et al. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13. [Effects of Thought Suppression]
5. ↸5.NICE. (2005). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment. Clinical guideline CG31. [NICE Guidelines for OCD]