Η δύναμη της προσαρμοστικότητας

Η σημασία της προσαρμοστικότητας

Το "άγνωστο" για τους περισσότερους ανθρώπους είναι μια πρόκληση. Είτε πρόκειται για μια νέα δουλειά, μια σχέση ή τα απλά καθημερινά πράγματα, η προσαρμοστικότητα είναι μια ικανότητα κλειδί ώστε να μπορεί κάποιος να διαχειρίζεται νέες καταστάσεις με λιγότερο στρες και πίεση.

Τι είναι η προσαρμοστικότητα;

Η προσαρμοστικότητα είναι η ικανότητα ενός ατόμου (η οποία οφείλεται στην κλίση, στα κίνητρα και στη θέληση) να προσαρμόζεται ή να αλλάζει για να διαχειριστεί μια νέα διαφορετική κατάσταση, μια αλλαγή στο περιβάλλον. Στους γρήγορους ρυθμούς της καθημερινότητας, η προσαρμοστικότητα είναι σημαντικό στοιχείο για την διατήρηση της ψυχικής υγείας.

Ως ειδικός ψυχικής υγείας και ψυχοθεραπευτής, παρατηρώ καθημερινά στην κλινική μου πρακτική ότι οι ασθενείς που καλλιεργούν ενεργά αυτή τη δεξιότητα, ανταποκρίνονται ταχύτερα και αποτελεσματικότερα στις στρεσογόνες μεταβάσεις της ζωής.

Η προσαρμοστικότητα είναι η ικανότητα να κινείστε σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση κάθε στιγμή. Αυτό μπορεί να συμβαίνει σωματικά, ψυχικά, συναισθηματικά ή πνευματικά.

• Είναι η προθυμία να μάθετε, να κάνετε λάθη και να μάθετε από αυτά.
• Είναι η ικανότητα να ανακάμπτετε και να προσαρμόζεστε ή να αλλάζετε τη συμπεριφορά σας ώστε να οδηγηθείτε σε θετικά και παραγωγικά αποτελέσματα.

Πολλοί από εμάς μπαίνουν σε μια νέα κατάσταση γεμάτοι προκαταλήψεις για όσα μπορεί να συμβούν. Αυτές οι προκαταλήψεις μπορεί να προέρχονται από προσωπικές εμπειρίες του παρελθόντος, ψυχικά τραύματα, από εμπειρίες άλλων ανθρώπων ή λανθασμένες πεποιθήσεις.

Στη συνέχεια δημιουργούν κανόνες για το τι θα συμβεί βασιζόμενοι σε αυτές τις πεποιθήσεις και σε αυτούς τους κανόνες που επηρεάζουν τις επιλογές ή τις πράξεις τους.

Είτε πρόκειται για αλλαγή στη διατροφή μας, είτε για μια νέα σχέση είτε για μια νέα δουλειά όλοι προσεγγίζουμε την κατάσταση με συγκεκριμένες προσδοκίες, απαιτήσεις και επιθυμίες. Οι προσδοκίες αντιπροσωπεύουν αυτό που υποθέτουμε ότι θα συμβεί, οι ανάγκες αυτό που χρειαζόμαστε πραγματικά να συμβεί και οι επιθυμίες αυτό που θέλουμε να συμβεί.

Η δύναμη της προσαρμοστικότητας εξαρτάται από τις προσδοκίες, τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας. Σημαίνει ότι καλύπτουμε το κενό ανάμεσα στο ρίσκο που βλέπουμε στην αλλαγή και στις ευκαιρίες που προκύπτουν από το ρίσκο.

Από πού πηγάζει η προσαρμοστικότητα;

Η προσαρμοστικότητα μοιάζει σαν μια εσωτερική δύναμη που συμβάλλει στη ρύθμιση δύσκολων συναισθημάτων όπως ο φόβος, η ανησυχία ή ακόμη και η απελπισία, όταν βιώνετε μια αλλαγή.

Οι μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που είναι πολύ προσαρμοστικοί δημιουργούν στενές σχέσεις, ουσιαστική αλληλεπίδραση και κάνουν πράγματα στα οποία δεσμεύονται. Οι άνθρωποι που έχουν ένα ισχυρό υποστηρικτικό δίκτυο έχουν καλύτερα εφόδια για να διαχειρίζονται τις αλλαγές.

Διαχείριση των αλλαγών

Υπάρχουν κάποια βήματα που μπορούν να σας βοηθήσουν όταν καλείστε να διαχειριστείτε μια αλλαγή ή πρόκληση:

• Εντοπίστε και αναγνωρίστε την κατάσταση. Προσπαθήστε να αποδεχτείτε όσα συμβαίνουν ώστε να μπορείτε να προχωρήσετε. Δεν είναι ανάγκη να σας αρέσει ότι συμβαίνει, αλλά η αποδοχή βοηθά να δείτε αντικειμενικά την κατάσταση.
• Αφήστε τα πράγματα να προχωρήσουν. Αποφασίστε αν και πως μπορείτε να έχετε τον έλεγχο της κατάστασης, ακόμη και με τον μικρότερο δυνατό τρόπο.
• Αν η κατάσταση που βιώνετε περιλαμβάνει και άλλο άτομο, προσπαθήστε να δείτε τα πράγματα και από την δική του οπτική γωνία, ή αλλάξτε τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζετε τα πράγματα.
• Αναγνωρίστε ότι μερικές φορές, η ευελιξία είναι απαραίτητη και πιο εύκολη από την αντίσταση στην αλλαγή, ειδικά αν όλη η κατάσταση μπορεί να οδηγήσει σε κάτι καλό.
• Προσπαθήστε να παραμείνετε αισιόδοξοι. Πολλές φορές, οι αλλαγές που φοβόμαστε είναι στην πραγματικότητα μια θετική δύναμη στη ζωή μας.
• Διαχειριστείτε το στρες σας. Δώστε στον εαυτό σας τον χρόνο που χρειάζεται. Συνεχίστε να κάνετε δραστηριότητες που σας αρέσουν, ώστε να μην νιώθετε να σας κατακλύζει ο φόβος.

Η σημασία της προσαρμοστικότητας

Είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι οι αλλαγές εντείνουν το στρες, την ανησυχία και μερικές φορές τα συμπτώματα θλίψης.¹ Schultebraucks et al. (2021). Discriminating Heterogeneous Trajectories of Resilience and Depression After Major Life Stressors Using Polygenic Scores. JAMA Psychiatry, 78(7), 744-752. Αυτό συμβαίνει σε όλους τους ανθρώπους, καθώς είμαστε πλάσματα της συνήθειας και θεωρούμε βασανιστικό να κάνουμε τα πράγματα διαφορετικά. Μερικές φορές οι άνθρωποι παραμένουν κολλημένοι σε δύσκολες καταστάσεις επειδή ο φόβος της αλλαγής τους παραλύει.

Η θετική ψυχολογία αναφέρει ότι οι άνθρωποι που μπορούν να ανταπεξέλθουν καλύτερα στις αλλαγές της ζωής έχουν συγκεκριμένες ικανότητες και δυνατότητες.

Οι ικανότητες κλειδιά περιλαμβάνουν:

1. Την αντοχή: είναι η ικανότητα να ανακάμπτει κάποιος από τις αντιξοότητες. Αυτή είναι μια ικανότητα ζωτικής σημασίας επειδή η ζωή είναι γεμάτη προκλήσεις, από τις οποίες κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει. Πολλές φορές στη ζωή συμβαίνουν επώδυνα πράγματα τα οποία μας καταρρακώνουν. Ωστόσο, οι άνθρωποι που έχουν αντοχή δεν το βάζουν κάτω. Αργά ή γρήγορα σηκώνονται, ανακάμπτουν και προχωρούν στη ζωή τους.
2. Την ευελιξία: είναι η ικανότητα κάποιου να ακολουθεί την ροή. Ένα ευέλικτο άτομο μπορεί να διαχειριστεί τις πιέσεις και να μην το καταβάλλουν. Η ευελιξία είναι σημαντική στις μέρες μας επειδή πάντα υπάρχουν προκλήσεις ειδικά στη δουλειά.
3. Την προσαρμοστικότητα: είναι η ικανότητα να μπορούμε να αλλάζουμε και να προσαρμοζόμαστε σε όσα προκύπτουν. Η σημερινή εποχή απαιτεί να προσαρμοζόμαστε και να μαθαίνουμε νέες δεξιότητες ώστε να ενταχθούμε σε ένα νέο περιβάλλον.

Ενίσχυση προσαρμοστικότητας

Μπορείτε να γίνετε πιο προσαρμοστικοί κάνοντας τα εξής:

1. Να συγκεντρώνεστε σε ένα στόχο

Η προσαρμοστικότητα δεν σημαίνει ότι θα πηγαίνετε από το ένα πράγμα στο άλλο. Η προσαρμοστικότητα συνδέεται με την ψυχική ανθεκτικότητα όπως και με την επιμονή. Οι ανθεκτικοί άνθρωποι μένουν δεσμευμένοι σε πράγματα. Συνεχίζουν, ακόμη και όταν τα πράγματα δυσκολεύουν.⁴ American Psychological Association (2020). Building your resilience. Αυτή είναι η ικανότητα της συγκέντρωσης, της πειθαρχίας και του κινήτρου ώστε να ολοκληρωθεί μια διαδικασία.

Η προθυμία δημιουργία αντοχή. Κατά συνέπεια, μπορείτε να είστε πιο προσαρμοστικοί καθώς έτσι θα διαχειρίζεστε καλύτερα τις αντιξοότητες και την απόρριψη.

2. Να είστε πρόθυμοι να μάθετε

Στην πραγματικότητα δεν σταματάμε ποτέ να μαθαίνουμε. Η προθυμία να μαθαίνουμε νέες μεθόδους, διαδικασίες και τρόπους να κάνουμε τα πράγματα, η ανάληψη νέων εργασιών, η προσπάθεια να δοκιμάσουμε κάτι διαφορετικό είναι καθοριστικά στη ζωή μας. Μπορείτε να μάθετε μια νέα γλώσσα αν το επιθυμείτε ή να γίνετε μέλος μιας ομάδας.

Είναι εύκολο να βρίσκετε δικαιολογίες και να λέτε στον εαυτό σας ότι δεν έχετε χρόνο. Αλλά αυτή είναι η ζωή σας για αυτό αναλάβετε δράση. Ανταποκριθείτε με θετική ενέργεια στις νέες προκλήσεις, στο άγνωστο και στο απροσδόκητο.

3. Διατηρήστε τον αυθορμητισμό σας

Μην υπεραναλύετε και μην έχετε δεύτερες σκέψεις για όσα κάνετε. Ο αυθορμητισμός βοηθά να αποδέχεστε όσα συμβαίνουν απρογραμμάτιστα, όπως μια πρόσκληση της τελευταίας στιγμής, μια αλλαγή στα σχέδια του σαββατοκύριακου, και να προσεγγίζετε με θετική διάθεση όσα προκύπτουν. Αρπάξτε την ευκαιρία, ίσως να μην έρθει ξανά.

4. Εξασκηθείτε

Υπάρχουν τρεις τύποι ευελιξίας:

1. Η πνευματική ευελιξία: η οποία περιλαμβάνει την χρήση διαφορετικών τρόπων σκέψης και στρατηγικών.
2. Η συναισθηματική ευελιξία: η ικανότητα να αλλάζουμε την προσέγγιση μας ώστε να ρυθμίζουμε τα δικά μας συναισθήματα και να κατανοούμε των άλλων.
3. Η ευελιξία της διάθεσης: η ικανότητα να παραμένουμε αισιόδοξοι και ρεαλιστές ταυτόχρονα.

Μπορείτε να εξασκηθείτε σε αυτές τις μορφές ευελιξίας, οι ευκαιρίες βρίσκονται γύρω σας καθημερινά.

5. Δείτε θετικά την αλλαγή

Παρόλο που είναι φυσιολογικό να θέλετε να αντισταθείτε στην αλλαγή, δοκιμάστε να χτίσετε την προσαρμοστικότητά σας και να ανταποκρίνεστε θετικά αλλάζοντας την συμπεριφορά σας την επόμενη φορά που θα έρθετε αντιμέτωποι με μια αλλαγή. Κάντε μικρά βήματα. Νιώθετε απογοητευμένοι από μια αλλαγή; Δείξτε ενθουσιασμό ακόμη και αν δεν το νιώθετε.  Χάσατε τη δουλειά σας; Σίγουρα νιώθετε αναστάτωση, αλλά η γρήγορη ανάκαμψη θα σας βοηθήσει να κάνετε θετικές αλλαγές και να προχωρήσετε.

6. Να είστε δημιουργικοί στην επίλυση προβλημάτων

Οι μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που μπορούν να βρουν λύσεις σε ένα πρόβλημα μπορούν και να διαχειριστούν καλύτερα τις δυσκολίες που άλλοι δεν μπορούν. Κάθε φορά που καλείστε να λύσετε μία νέα πρόκληση, κάντε μία λίστα με τις πιθανές λύσεις του προβλήματος. Ακολουθήστε διαφορετικές στρατηγικές και επικεντρωθείτε στη λογική λύση του θέματος. Η τακτική εξάσκηση σε αυτές τις δεξιότητες θα σας βοηθήσει να είστε καλύτερα προετοιμασμένοι όταν θα προκύψει κάποιο σοβαρό πρόβλημα.

7. Να είστε θαρραλέοι

Όλα πραγματικά μπορούν να μετατραπούν σε κρίση ή πρόβλημα, αν το θέλουμε. Αρνηθείτε να βλέπετε τον εαυτό σας ως θύμα σε οποιαδήποτε κατάσταση και πάντα ψάξτε να βρείτε τρόπους να την επιλύσετε. Αν πάντα ήσασταν ένα αντιδραστικό άτομο, αυτό θα είναι δύσκολο στην αρχή. Να θυμάστε ότι δεν μπορείτε πάντα να ελέγχετε τις καταστάσεις και τα γεγονότα που συμβαίνουν γύρω σας, μπορείτε μόνο να ελέγχετε τις δικές σας αντιδράσεις και συμπεριφορές. Αν επικεντρωθείτε σε αυτό έχετε πολλές πιθανότητες να επηρεάσετε θετικά την κατάσταση.

Η αντοχή μας επιτρέπει να προσαρμοστούμε καλά όταν βιώνουμε τραυματικά γεγονότα, μεγάλες αλλαγές, στρες ή προκλήσεις της καθημερινότητας.² Ungar et al. (2020). Resilience and mental health: how multisystemic processes contribute to positive outcomes. The Lancet Psychiatry, 7(5), 441-448. Η ευελιξία μας κρατά συγκεντρωμένους στο στόχο μας. Με αυτό τον τρόπο έχετε κίνητρα για να συνεχίσετε και δύναμη να διαχειριστείτε όσα προκύπτουν.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Schultebraucks et al. (2021). Discriminating Heterogeneous Trajectories of Resilience and Depression After Major Life Stressors Using Polygenic Scores. JAMA Psychiatry, 78(7), 744-752. [link]
2. ↸2.Ungar et al. (2020). Resilience and mental health: how multisystemic processes contribute to positive outcomes. The Lancet Psychiatry, 7(5), 441-448. [link]
3. ↸3.Schäfer et al. (2023). World Health Organization's low-intensity psychosocial interventions: a systematic review and meta-analysis of the effects of Problem Management Plus and Step-by-Step. World Psychiatry, 22(3), 449-462. [link]
4. ↸4.American Psychological Association (2020). Building your resilience. [link]