Δυσκοιλιότητα: άγχος και ψυχολογία

Άγχος, ψυχολογία και δυσκοιλιότητα

Το άγχος μπορεί να σχετίζεται με αλλαγές στη λειτουργία του εντέρου και του στομάχου. Σε αρκετούς ανθρώπους αυτό εκδηλώνεται ως δυσκοιλιότητα (ή και εναλλαγή δυσκοιλιότητας/διάρροιας), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το στρες είναι η μοναδική αιτία ή ότι υπάρχει πάντα οργανικό πρόβλημα.

Τι θεωρείται δυσκοιλιότητα;

Συνήθως δυσκοιλιότητα δεν είναι μόνο οι “λίγες κενώσεις”, αλλά και οι σκληρές κενώσεις, η έντονη προσπάθεια, η αίσθηση ατελούς κένωσης ή/και η ανάγκη για βοήθεια (π.χ. χειρισμούς). Αν τα συμπτώματα επιμένουν για εβδομάδες ή αλλάζουν απότομα, χρειάζεται ιατρική εκτίμηση.

Μπορεί το στρες να προκαλεί δυσκοιλιότητα;

Το άγχος ενδέχεται σε ορισμένους ανθρώπους να συνοδεύεται από δυσκοιλιότητα και κοιλιακή δυσφορία. Ο εγκέφαλος και το έντερο είναι σε συνεχή επικοινωνία μεταξύ τους, και ό,τι επηρεάζει τον εγκέφαλο μπορεί να επηρεάζει και το έντερο και το αντίστροφο. Το στρες και συναισθήματα όπως η ανησυχία ή η θλίψη φαίνεται να επηρεάζουν την επικοινωνία ανάμεσα στον εγκέφαλο και στο έντερο και μπορεί να σχετίζονται με συμπτώματα όπως δυσκοιλιότητα, διάρροια, φούσκωμα ή κράμπες.

Ψυχικές διαταραχές και δυσκοιλιότητα

Οι μελέτες δείχνουν ότι υπάρχει μια ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στις ψυχικές διαταραχές και στη δυσκοιλιότητα. Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία επιβεβαίωση για την αιτιολογική αυτή σχέση. Οι μελέτες έχουν δείξει μειωμένη κινητικότητα του εντέρου σε ασθενείς με άγχος. Αλλά δεν είναι γνωστό αν το άγχος κάνει την εμφάνισή του πρώτο και προκαλεί δυσκοιλιότητα ή αν συμβαίνει το αντίστροφο. Υπάρχουν αρκετές θεωρίες που εξηγούν αυτή τη σύνδεση και περιλαμβάνουν προβλήματα στο εντερικό νευρικό σύστημα και στον άξονα εγκεφάλου-εντέρου.

Εντερικό νευρικό σύστημα

Το εντερικό νευρικό σύστημα (“δεύτερος εγκέφαλος”) περιλαμβάνει πολλά εκατομμύρια νευρώνες που επενδύουν τη γαστρεντερική οδό και συμμετέχουν στον έλεγχο της πέψης, της κίνησης, της ροής του αίματος και των εκκρίσεων. Επίσης στέλνουν μηνύματα από το έντερο στον εγκέφαλο. Σε καταστάσεις στρες, μπορεί να υπάρχει παρεμβολή στη λειτουργική “επικοινωνία” εγκεφάλου‑εντέρου, κάτι που ενδέχεται να μειώνει την κινητικότητα του εντέρου και να συμβάλλει σε δυσκοιλιότητα σε ευαίσθητα άτομα. Αυτό αντιπροσωπεύει μια δυσλειτουργία στον άξονα εγκεφάλου-εντέρου, ο οποίος συνδέει το έντερο με τον εγκέφαλο.

Ο άξονας εντέρου-εγκεφάλου

Ο άξονας εγκεφάλου-εντέρου είναι μια αμφίδρομη σύνδεση ανάμεσα στο έντερο (εντερικό νευρικό σύστημα) και στο κεντρικό νευρικό σύστημα (εγκέφαλος και νωτιαίος μυελός). Περιλαμβάνει:

• Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα: αυτό το σύστημα απελευθερώνει αδρεναλίνη και άλλες ορμόνες από τον εγκέφαλο και τους αδένες στο σώμα, ενεργοποιεί το μηχανισμός πάλης ή φυγής (fight or flight) και επηρεάζει την κίνηση της τροφής στο έντερο.
• Τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων: αυτό το σύστημα εκκρίνει κορτιζόλη σε αντίδραση στο στρες και έτσι επηρεάζει το μικροβίωμα της γαστρεντερικής οδού.
• Τα κύτταρα του ανοσοποιητικού: ειδικά κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος τροποποιούν την δραστηριότητα των αισθητικών νευρώνων στο έντερο και επηρεάζουν την πέψη.
• Τα βακτήρια του εντέρου: τα βακτήρια της πεπτικής οδού παράγουν νευροδιαβιβαστές όπως η σεροτονίνη, η οποία επηρεάζει την δραστηριότητα του νευρικού συστήματος.

Το άγχος μπορεί να επηρεάζει τον άξονα εντέρου‑εγκεφάλου και σε ορισμένα άτομα να συνδέεται με δυσκοιλιότητα. Για παράδειγμα, το άγχος ενδέχεται να επηρεάζει τη λειτουργία των λείων μυών και να σχετίζεται με αλλαγές στις κενώσεις. Επίσης, όταν ένα άτομο δεν αντιμετωπίζει αποτελεσματικά το στρες, μπορεί να υπάρχουν αλλαγές στις συνήθειες (ύπνος, διατροφή, υγρά, άσκηση) που με τη σειρά τους επηρεάζουν το έντερο.

Με ποιους τρόπους το στρες επηρεάζει το έντερο;  

Το στρες μπορεί να επηρεάζει το έντερο με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους και η εμπειρία διαφέρει από άτομο σε άτομο. Η επίδραση στους μύες του εντέρου μπορεί να σχετίζεται με δυσκοιλιότητα ή διάρροια, είτε μέσω επιβράδυνσης είτε μέσω επιτάχυνσης της διέλευσης του περιεχομένου.

Το στρες έχει συσχετιστεί με αλλαγές στη λειτουργία/διαπερατότητα του εντερικού φραγμού και στο μικροβίωμα σε ορισμένα πλαίσια. Αυτές οι αλλαγές ενδέχεται να επηρεάζουν τη διέλευση και μπορεί να σχετίζονται με τη διάθεση, χωρίς αυτό να αποδεικνύει αιτιότητα σε κάθε περίπτωση.^2</a Morys, J., et al. (2024). Stress and the gut-brain axis: an inflammatory perspective. Frontiers in Molecular Neuroscience, 17.

Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και στρες

Το στρες μπορεί σε ορισμένους ανθρώπους να συνδέεται με επιδείνωση συμπτωμάτων σε λειτουργικές γαστρεντερικές διαταραχές. Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου είναι μια συχνή κατάσταση που έχει σχέση με το στρες. Αν και οι ακριβείς αιτίες δεν είναι πλήρως γνωστές, έντονα συναισθήματα και στρεσογόνοι παράγοντες ενδέχεται να πυροδοτούν εξάρσεις συμπτωμάτων σε ορισμένα άτομα.¹ Black, C. J., et al. (2024). Personalisation of therapy in irritable bowel syndrome: a hypothesis. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 9(12), 1162–1176. Γενικά, οι άνθρωποι με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου έχουν ευαίσθητο έντερο που μπορεί εύκολα να επηρεάζεται και να αντιδρά στις αλλαγές που προκαλεί το στρες στο έντερο.

Γιατί το στρες προκαλεί δυσκοιλιότητα;

Το έντερο είναι ο "δεύτερος εγκέφαλος", έχει το δικό του νευρικό δίκτυο και στην πραγματικότητα οι νευρώνες στο έντερο είναι πολύ περισσότεροι από αυτούς στο νωτιαίο μυελό. Αυτοί οι νευρώνες επικοινωνούν με τα βακτήρια του εντέρου και δημιουργούν ένα πολύπλοκο σύστημα.

Η δυσκοιλιότητα είναι ένας τρόπος με τον οποίο το σώμα μπορεί να αντιδρά στο στρες, αλλά δεν είναι ο μόνος και δεν εμφανίζεται σε όλους. Σε περιόδους στρες μπορεί να υπάρχει μια εναλλαγή στη διάρροια και στη δυσκοιλιότητα. Σε ψυχοπιεστικές καταστάσεις μπορεί να μην φροντίζουμε καλά τον εαυτό μας. Για παράδειγμα μπορεί να υπάρχουν διατροφικές αλλαγές, όπως:

• Μικρότερη κατανάλωση νερού
• Παράλειψη γευμάτων
• Υπερβολική κατανάλωση φαγητού
• Κατανάλωση ανθυγιεινών τροφών
• Έλλειψη άσκησης

Το χρόνιο στρες μπορεί να συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα, όπως:

• Μυϊκή ένταση
• Δυσπεψία
• Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση
• Ναυτία
• Απώλεια όρεξης
• Πόνο στο στομάχι

Ποιες τροφές προκαλούν δυσκοιλιότητα;  

Μια από τις πιο συχνές αντιδράσεις στο στρες είναι οι αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες. Σε καταστάσεις στρες, λαχταράμε έτοιμο φαγητό και σνακ, τα οποία είναι πλούσια σε λιπαρά και ζάχαρη και μας δίνουν ευχαρίστηση. Τρόφιμα με λίγες φυτικές ίνες μπορεί να συμβάλλουν σε δυσκοιλιότητα, ειδικά όταν αντικαθιστούν τροφές πλούσιες σε ίνες.

Πρόληψη της δυσκοιλιότητας

Για πολλούς ανθρώπους η δυσκοιλιότητα είναι επώδυνη και άβολη. Υπάρχουν πρακτικά βήματα που μπορείτε να δοκιμάσετε ώστε να μειωθεί η πιθανότητα ή/και η συχνότητα επεισοδίων δυσκοιλιότητας, ειδικά όταν δεν υπάρχουν “σημάδια συναγερμού”.³ Chang, L., et al. (2023). American Gastroenterological Association-American College of Gastroenterology Clinical Practice Guideline: Pharmacological Management of Chronic Idiopathic Constipation. Gastroenterology, 164(7), 1086–1106.

Αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες

Κατανάλωση επαρκών υγρών:  η ανεπαρκής πρόσληψη υγρών μπορεί να επιδεινώνει τη δυσκοιλιότητα σε ορισμένους ανθρώπους. Στόχος είναι επαρκής ενυδάτωση μέσα στη μέρα (οι ανάγκες διαφέρουν ανά άτομο), εκτός αν υπάρχει ιατρικός περιορισμός υγρών. Χυμοί φρούτων ή φρούτα/λαχανικά πλούσια σε φυτικές ίνες μπορεί να βοηθούν κάποιους, αλλά δεν αντικαθιστούν συνολικά μια ισορροπημένη πρόσληψη φυτικών ινών.

Κατανάλωση φυτικών ινών: οι φυτικές ίνες μπορούν να βοηθήσουν στη ρύθμιση των κενώσεων, ιδιαίτερα όταν αυξάνονται σταδιακά και συνοδεύονται από επαρκή υγρά (ώστε να αποφευχθεί περισσότερο φούσκωμα).

Περιορισμός της  καφεΐνης: η υπερβολική καφεΐνη ενδέχεται σε ορισμένους να επιδεινώνει συμπτώματα, συχνά έμμεσα (π.χ. μέσω ύπνου/άγχους/υγρών).

Συμπληρώματα με φυτικές ίνες και πρεβιοτικά. Μερικές φορές μπορεί να έχετε ανάγκη περισσότερες διαλυτές και αδιάλυτες φυτικές ίνες από αυτές που λαμβάνετε από τη διατροφή σας. Η κινητικότητα του εντέρου μπορεί να είναι επίσης σημαντικό θέμα αν κάνετε μια καθιστική εργασία. Στην αγορά υπάρχουν πολλά προϊόντα με φυτικές ίνες όπως τα μπισκότα και τα ποτά. Τα πρεβιοτικά είναι διαθέσιμα με την μορφή συμπληρωμάτων.

Ορισμένα προβιοτικά ενδέχεται να βοηθούν κάποιους ανθρώπους, αλλά τα αποτελέσματα διαφέρουν ανάλογα με το στέλεχος και το άτομο, και δεν υπάρχει “ένα” προβιοτικό για όλους. Πριν από συστηματική χρήση συμπληρωμάτων (ίνες/πρεβιοτικά/προβιοτικά), ειδικά σε επίμονα συμπτώματα ή όταν λαμβάνονται φάρμακα, είναι προτιμότερο να υπάρχει καθοδήγηση από τον γιατρό σας.

Άσκηση

Η τακτική κίνηση/άσκηση μπορεί να βοηθήσει τη λειτουργία του εντέρου και συχνά συμβάλλει στη διαχείριση του στρες. Για παράδειγμα, το περπάτημα μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους να διατηρούν πιο σταθερές κενώσεις, ανάλογα με την ηλικία, τη φυσική κατάσταση και τυχόν ιατρικούς περιορισμούς.

Υπακτικά και καθαρτικά φάρμακα

Σε επίμονη/χρόνια δυσκοιλιότητα, η επιλογή φαρμάκου χρειάζεται εξατομίκευση (αίτιο, συννοσηρότητες, άλλα φάρμακα, συμπτώματα “συναγερμού”). Φάρμακα που χρησιμοποιούνται συχνά -πάντα υπό την παρακολούθηση του γιατρού σας- είναι χάπια ή υπόθετα Dulcolax, σιρόπι Duphalac, Nujol (παραφίνη), Γάλα Μαγνησίας (Milk of Magnesia), κα.

Συμπληρωματικές μέθοδοι

Ορισμένες συμπληρωματικές προσεγγίσεις ενδέχεται να ανακουφίζουν, όμως τα δεδομένα είναι συχνά περιορισμένα και δεν αντικαθιστούν την ιατρική αξιολόγηση, ειδικά όταν τα συμπτώματα είναι επίμονα ή επιδεινώνονται.

Φροντίδα της ψυχικής υγείας

Είναι σημαντικό να φροντίζουμε το στρες, καθώς αυτό μπορεί να μειώνει την πιθανότητα επιδείνωσης των γαστρεντερικών συμπτωμάτων.

Μαζί με την άσκηση και τη διατροφή, μπορείτε να κάνετε ψυχοθεραπεία, διαλογισμό, βαθιές αναπνοές, εξάσκηση στην ενσυνειδητότητα, και τεχνικές χαλάρωσης ώστε να διαχειρίζεστε καλύτερα το στρες.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Black, C. J., et al. (2024). Personalisation of therapy in irritable bowel syndrome: a hypothesis. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 9(12), 1162–1176. [ Personalized IBS Therapy and Stress]
2. ↸2.Morys, J., et al. (2024). Stress and the gut-brain axis: an inflammatory perspective. Frontiers in Molecular Neuroscience, 17. [Gut-Brain Axis and Inflammation]
3. ↸3.Chang, L., et al. (2023). American Gastroenterological Association-American College of Gastroenterology Clinical Practice Guideline: Pharmacological Management of Chronic Idiopathic Constipation. Gastroenterology, 164(7), 1086–1106. [Clinical Guidelines for Constipation]